"Tiền Phật hậu Thánh" chỉ kiểu chùa ở Bắc Bộ mà phần phía trước thờ Phật, phần phía sau (hậu cung) thờ một vị Thánh — thường là một thiền sư được dân gian tôn làm thánh, hoặc một vị thần có công với làng. Ví dụ quen thuộc là chùa Thầy ở Hà Nội, nơi thiền sư Từ Đạo Hạnh được thờ ở phía sau Phật điện.
Ngoài kiểu chùa này, phía sau Phật điện của nhiều chùa Bắc Bộ còn có nhà Tổ thờ các vị sư đã trụ trì, nhà Mẫu thờ Thánh Mẫu, có nơi thêm nhà thờ hậu. Bài viết đi qua từng gian, giải thích ai được thờ, tượng trông thế nào, và vì sao một ngôi chùa Phật giáo lại có thể dung chứa nhiều đối tượng thờ như vậy.
Tiền Phật hậu Thánh: một hiện tượng riêng của chùa Việt
Ở kiểu chùa tiền Phật hậu Thánh, toà phía trước bày các hàng tượng Phật như chùa thông thường, còn phía sau có một toà hoặc một gian riêng gọi là hậu cung, thờ vị Thánh của chùa. Vị Thánh này thường là một thiền sư thời Lý, Trần, có công lớn với Phật giáo và với địa phương, sau khi mất được dân gian tôn làm thánh, gắn với nhiều truyền thuyết.
Chùa Thầy (chùa Thiên Phúc) ở vùng Quốc Oai, Hà Nội, thờ thiền sư Từ Đạo Hạnh thời Lý là ví dụ hay được nhắc. Chùa Keo ở vùng Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên, thờ Phật và thiền sư Không Lộ. Ở những chùa này, lễ hội hằng năm thường gắn với vị Thánh hơn là với các ngày lễ Phật, cho thấy sự hoà quyện giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ người có công.
Các nhà nghiên cứu xem đây là nét đặc trưng của Phật giáo Việt Nam, nơi chùa không đứng tách khỏi làng mà gánh cả chức năng của đền, của nơi tưởng niệm. Vị Thánh vừa là nhà tu, vừa là người bảo hộ cộng đồng trong niềm tin dân gian. Các câu chuyện về thần thông của các vị nên được hiểu là truyền thuyết lưu truyền trong dân gian.
Nhận ra một chùa tiền Phật hậu Thánh
Không phải lúc nào cũng có biển chỉ dẫn. Một số dấu hiệu giúp bạn nhận ra:
- Phía sau Phật điện có một toà hoặc gian riêng, cửa thường đóng, chỉ mở vào ngày lễ hoặc khi có người trông coi.
- Trong hậu cung có tượng một vị mặc áo nhà tu hoặc áo kiểu quan, ngồi trong khám thờ có màn che, khác với các pho Phật bên ngoài.
- Chùa có lễ hội lớn hằng năm gắn với một nhân vật lịch sử hoặc truyền thuyết, chứ không chỉ các ngày lễ Phật.
- Dân làng gọi vị được thờ là "Đức Thánh" hoặc "Thánh" kèm tên, và có các nghi lễ rước kiệu, tế lễ theo kiểu đình đền.
- Hồ sơ di tích của chùa ghi chùa thờ Phật và một vị cụ thể.
Hậu cung thường là không gian thiêng, nhiều nơi không cho khách vào tự do. Nếu muốn xem, hãy hỏi người trông coi. Có nơi tượng Thánh chỉ được mở màn vào những ngày nhất định trong năm.
Cũng nên phân biệt hậu cung thờ Thánh với gian thờ hậu và nhà Tổ: cả ba đều nằm phía sau, nhưng gian Thánh thờ một nhân vật được tôn làm thần, nhà Tổ thờ các vị sư, còn gian hậu ghi công người cúng tiến cho chùa. Hỏi một câu với người trông coi là biết ngay mình đang đứng ở gian nào.
Nhà Tổ: nơi thờ những người đã giữ chùa
Nhà Tổ là gian hoặc toà thờ các vị sư tổ đã từng trụ trì ngôi chùa qua các đời, thường nằm sau Phật điện hoặc ở một bên. Ở chùa Bắc tông, nhà Tổ còn thờ Tổ Bồ Đề Đạt Ma, vị tổ của Thiền tông, thường được tạc hình một nhà sư râu rậm, mắt to, nét mặt cương nghị.
Tượng các vị tổ là thể loại tượng chân dung hiếm hoi trong chùa. Thợ tạc dựa vào hình dáng thật của vị sư, nên mỗi pho mang nét riêng: dáng gầy hay đầy đặn, khuôn mặt già hay còn trẻ, nếp nhăn, gò má. Nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật đánh giá một số pho tượng Tổ ở chùa Bắc Bộ là những tác phẩm chân dung đẹp nhất của điêu khắc cổ Việt Nam.
Tượng Tổ thường ngồi trên bệ hoặc ghế tựa, mặc áo cà sa, có vị cầm phất trần, có vị cầm tràng hạt hoặc đặt tay trên gối. Khác với tượng Phật luôn hướng về sự tĩnh tại lý tưởng, tượng Tổ giữ lại dấu vết tuổi tác: má hóp, cổ nhăn, mắt trũng. Chính sự chân thực ấy làm người xem cảm thấy gần gũi, như đang đứng trước những con người từng sống và làm việc ở nơi này.
Ở nhiều chùa, nhà Tổ còn lưu bài vị, ảnh thờ của các vị sư gần đây, cùng các bia ghi việc trùng tu. Đây là nơi giữ lại lịch sử của chính ngôi chùa. Khi tham quan, nên giữ yên lặng; nhà Tổ thường gần khu sinh hoạt của chư tăng.
Nhà Mẫu trong khuôn viên chùa
Vì sao chùa có nhà Mẫu. Nhiều chùa Bắc Bộ có một điện riêng thờ Thánh Mẫu, gọi là nhà Mẫu hay điện Mẫu, thường đặt ở bên cạnh hoặc phía sau Phật điện. Đây là biểu hiện của sự chung sống giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt trong cùng một không gian làng xã.
Di sản được thế giới ghi nhận. Năm 2016, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Nhà Mẫu trong chùa là một phần của di sản đó.
Tượng Tam toà Thánh Mẫu. Gian chính thường có ba pho Mẫu ngồi cạnh nhau, phân biệt theo màu trang phục: theo quy ước phổ biến, Mẫu Thượng Thiên mặc đỏ, Mẫu Thượng Ngàn mặc xanh, Mẫu Thoải mặc trắng. Các tượng Mẫu thường đội mũ, khăn, nét mặt hiền hậu, trang phục kiểu cung đình.
Các hàng tượng khác. Phía dưới có thể có tượng Ngũ vị Tôn ông, các ông Hoàng, các Cô, các Cậu, tạo thành nhiều hàng như Phật điện. Chi tiết về hệ thống thần linh này vượt ra ngoài phạm vi một bài về tượng trong chùa.
Chỉ nên nhìn như di sản. Nhà Mẫu trong chùa có thể là nơi diễn ra nghi lễ hầu đồng vào các dịp nhất định. Bài viết chỉ nói hình tượng và mỹ thuật; không khuyến khích ai tìm đến hầu đồng để chữa bệnh hay cầu tài.
Tượng hậu và những người được làng ghi công
Ở một số chùa làng, ngoài các gian kể trên còn có nơi thờ "hậu": những người đã cúng ruộng, tiền của cho chùa và được làng, chùa ghi nhận bằng cách lập bia hoặc tạc tượng thờ sau khi mất. Người được bầu hậu có thể là một bà mệnh phụ, một vị quan về hưu, một phú nông trong làng.
Tượng hậu thường là tượng chân dung, mặc trang phục của tầng lớp người đó: áo mệnh phụ, áo quan, áo thường dân khá giả. Nhiều pho được các nhà nghiên cứu đánh giá cao về tính hiện thực, là tư liệu quý về trang phục và diện mạo con người các thời.
Việc bầu hậu thường được ghi trên bia đá đặt ở chùa, nêu tên người cúng, số ruộng hoặc tiền đã cúng và cam kết của làng về việc cúng giỗ người đó hằng năm. Những tấm bia này là nguồn tư liệu quan trọng cho các nhà nghiên cứu lịch sử làng xã, cho biết về kinh tế, về quan hệ giữa chùa và làng trong quá khứ.
Tượng hậu và bia hậu cho thấy chùa làng không chỉ là nơi tu hành mà còn là nơi ghi nhớ người có công với cộng đồng. Đây là một nét văn hoá thể hiện quan niệm uống nước nhớ nguồn của người Việt. Khi gặp các pho tượng này, bạn có thể hỏi nhà chùa hay người cao tuổi trong làng để nghe chuyện về họ.
Đi hết khuôn viên chùa theo thứ tự hợp lý
Nếu chùa cho phép tham quan toàn bộ khuôn viên, bạn có thể đi theo trình tự dưới đây để thấy được bức tranh đầy đủ về các lớp thờ tự:
- Qua tam quan, dừng ở sân trước, quan sát gác chuông nếu có.
- Vào tiền đường: tượng Hộ Pháp, ban Đức Ông, ban Thánh Tăng.
- Nhìn vào Phật điện: các hàng tượng từ toà Cửu Long lên đến Tam Thế.
- Đi dọc hành lang hai bên nếu có: La Hán, Thập điện.
- Ra phía sau: hậu cung thờ Thánh (nếu chùa thuộc kiểu tiền Phật hậu Thánh), nhà Tổ, nhà Mẫu.
- Kết thúc ở vườn tháp, nơi đặt tháp mộ các vị sư, và các bia đá ghi lịch sử chùa.
Mỗi chùa có bố cục riêng, có khi nhà Mẫu ở bên phải, nhà Tổ ở bên trái, có khi không có hành lang. Thứ tự trên chỉ là gợi ý. Tôn trọng các khu vực cấm, giữ yên lặng ở nhà Tổ và hỏi trước khi vào hậu cung.
Một ngôi chùa, nhiều lớp niềm tin
Nhìn tổng thể, khuôn viên một ngôi chùa làng Bắc Bộ giống một tấm bản đồ niềm tin của cộng đồng: Phật ở trung tâm, các vị hộ trì ở cửa, các vị tổ ở phía sau, Thánh Mẫu ở điện riêng, người có công được ghi nhớ ở gian hậu. Mỗi lớp được thêm vào theo thời gian, theo nhu cầu tín ngưỡng của làng.
Các nhà nghiên cứu văn hoá dùng sự dung hợp này để giải thích vì sao Phật giáo đã bám rễ sâu ở làng Việt: thay vì đẩy các tín ngưỡng bản địa ra ngoài, chùa mở cửa đón nhận chúng trong khuôn viên của mình. Cách nhìn của từng tông phái, từng vị sư về sự dung hợp ấy có thể khác nhau, và đó là chuyện của giới tu hành.
Với người đi chùa hôm nay, hiểu các lớp ấy giúp tránh nhầm lẫn, chẳng hạn không lẫn tượng Mẫu với tượng Bồ Tát, không lẫn tượng Tổ với tượng La Hán, và giúp đi lễ đúng nơi, đúng cách mỗi chùa hướng dẫn. Quan trọng hơn, nó cho thấy chùa làng là một di sản nhiều tầng, đáng được ngắm kỹ và gìn giữ.
Câu hỏi thường gặp
Chùa tiền Phật hậu Thánh và đình làng khác nhau thế nào?
Đình là nơi thờ Thành hoàng và là trụ sở sinh hoạt cộng đồng của làng, không thờ Phật. Chùa tiền Phật hậu Thánh vẫn là chùa, có sư trụ trì, thờ Phật ở phía trước, chỉ thêm gian thờ một vị Thánh ở phía sau. Hai loại công trình có chức năng và cách tổ chức khác nhau.
Vì sao Tổ Bồ Đề Đạt Ma thường được tạc dữ dằn?
Theo truyền thuyết, Bồ Đề Đạt Ma là vị sư từ Ấn Độ sang Trung Hoa, nổi tiếng với nhiều năm ngồi thiền quay mặt vào vách đá. Hình tượng mắt to, râu rậm, nét cương nghị thể hiện ý chí kiên định của Ngài, và cũng gợi nguồn gốc ngoại quốc của Ngài.
Đi chùa có cần lễ ở nhà Mẫu không?
Không bắt buộc. Lễ ở đâu là tuỳ niềm tin và nếp nhà mỗi người. Nhiều người đi chùa chỉ lễ Phật. Nếu muốn lễ ở nhà Mẫu, nên theo hướng dẫn của nhà chùa về lễ vật và giờ giấc, không cần chi tiêu tốn kém.
Tượng Tổ có phải là tượng các vị Phật không?
Không. Tượng Tổ là tượng chân dung các vị sư đã trụ trì chùa hoặc các vị tổ của tông phái. Các vị được tôn kính vì công lao tu hành và giữ gìn chùa, nhưng không được tạc theo quy ước hình tượng Phật.
Có thể vào hậu cung chùa tiền Phật hậu Thánh để xem tượng không?
Tuỳ chùa. Nhiều nơi hậu cung chỉ mở vào ngày lễ hội hoặc ngày rằm, mùng một, và chỉ người trông coi được vào trong. Nếu muốn xem, hãy hỏi nhà chùa hoặc ban quản lý di tích, tôn trọng quy định của nơi đó.
