Toà Cửu Long là khối tượng đặt ở hàng thấp nhất, gần người lễ nhất trên Phật điện chùa Bắc Bộ: giữa núi đá và mây chạm khắc là pho tượng Thích Ca lúc mới sinh, đứng thẳng, một tay chỉ lên trời, một tay chỉ xuống đất, chung quanh có chín con rồng uốn lượn. Bộ tượng tái hiện truyền thuyết về sự ra đời của Thái tử Tất Đạt Đa, người về sau thành Phật Thích Ca.
Với người xem mỹ thuật, toà Cửu Long là một trong những khối chạm khắc phức tạp nhất trong chùa: nhiều lớp, nhiều nhân vật, nhiều chi tiết chạm lộng. Bài này kể lại tích truyện ở mức phổ thông, nêu các nhân vật thường đi kèm, giải thích vì sao toà Cửu Long được đặt ở hàng dưới cùng và gợi ý cách quan sát mà không làm hư hại lớp sơn thếp.
Truyền thuyết về lúc Đức Phật ra đời
Theo các truyện kể Phật giáo phổ biến, hoàng hậu Ma Da trên đường về quê mẹ đã sinh Thái tử dưới gốc cây trong vườn Lâm Tỳ Ni. Truyền thuyết kể rằng vừa sinh ra, Thái tử đã đứng dậy, bước bảy bước, dưới mỗi bước nở một bông sen, rồi một tay chỉ trời, một tay chỉ đất mà nói câu thường được dịch là "Thiên thượng thiên hạ duy ngã độc tôn".
Câu này được các nhà Phật học giải thích theo nhiều cách. Cách hiểu phổ biến trong Phật giáo không coi đây là lời khẳng định một cá nhân đứng trên muôn loài, mà nói về giá trị của sự giác ngộ, của tự tính mỗi người. Nếu muốn tìm hiểu sâu, bạn nên tham khảo các bài giảng của chư tăng, vì đây là câu có nhiều tầng nghĩa.
Lâm Tỳ Ni ngày nay thuộc miền nam Nepal, đã được UNESCO ghi danh là di sản thế giới. Việc nơi sinh của Đức Phật có địa điểm cụ thể trên bản đồ là chỗ khác biệt giữa phần lịch sử và phần truyền thuyết của câu chuyện: cuộc đời Thái tử Tất Đạt Đa là có thật theo giới sử học, còn những chi tiết như bảy bước sen nở hay rồng phun nước thuộc về lớp truyện kể tôn vinh được thêm vào qua nhiều thế kỷ.
Truyện kể tiếp rằng khi ấy có chín con rồng từ trên trời phun nước thơm xuống tắm cho Thái tử. Chi tiết này xuất hiện trong các bản truyện lưu hành ở Trung Hoa và Việt Nam, và là gốc của tên gọi "Cửu Long". Một số bản kể khác chỉ nói đến hai con rồng hoặc dòng nước ấm lạnh, nên đây nên được hiểu là truyền thuyết, không phải sử liệu.
Những nhân vật thường có trên toà Cửu Long
Toà Cửu Long đầy đủ không chỉ có tượng Thái tử và chín con rồng. Tuỳ từng chùa, có thể gặp thêm các nhân vật sau:
- Thái tử sơ sinh: tượng nhỏ hình em bé, đứng trên toà sen, mình trần hoặc mặc yếm, một tay chỉ lên, một tay chỉ xuống. Đây là trung tâm của cả khối.
- Chín con rồng: chạm uốn lượn trên đỉnh và hai bên núi đá, đầu rồng hướng về phía Thái tử, có khi miệng ngậm ngọc hoặc phun mây.
- Phạm Thiên và Đế Thích: hai vị thần đứng hai bên, mặc triều phục, có khi cầm hốt. Ở chùa Bắc Bộ, hai pho này hay được tạc lớn và đặt ở hai đầu hàng, trông như hai vị quan chầu.
- Hoàng hậu Ma Da: có chùa tạc hình hoàng hậu cùng các thị nữ, kể lại cảnh sinh nở dưới gốc cây, tuy ít gặp hơn.
- Chư thiên, tiên nữ: các hình nhỏ ẩn trong mây, như đang chứng kiến sự kiện.
- Núi đá và mây: phần nền chạm lộng nhiều lớp, tạo không gian vũ trụ cho câu chuyện.
Phạm Thiên và Đế Thích vốn là các vị thần có gốc từ văn hoá Ấn Độ cổ, được Phật giáo đưa vào như những vị hộ trì. Sự có mặt của họ trên toà Cửu Long thể hiện quan niệm rằng cả trời đất đều chứng kiến và hoan hỉ khi Đức Phật ra đời.
Vì sao toà Cửu Long đặt ở hàng thấp nhất
Gần đời người nhất. Sự ra đời là sự kiện của thế gian, thuộc về đời sống con người. Các nhà nghiên cứu thường giải thích rằng đặt toà Cửu Long ở hàng thấp nhất, gần người lễ nhất, là cách nhắc rằng con đường giác ngộ bắt đầu từ một con người bằng xương thịt.
Điểm khởi đầu của trục từ dưới lên. Nếu đọc Phật điện từ dưới lên, toà Cửu Long là chương đầu của câu chuyện, các hàng phía trên dần chuyển sang những ý niệm lớn hơn, cuối cùng là Tam Thế bao trùm mọi thời. Cách đọc này giúp người đi chùa thấy cả Phật điện như một bố cục có ý đồ.
Lý do thực tế về hình khối. Toà Cửu Long rộng ngang, nhiều chi tiết nhỏ cần nhìn gần mới thấy. Đặt cao sẽ phí công chạm. Đặt thấp, phía trước, người xem có thể ngắm từng con rồng, từng đám mây.
Gắn với nghi lễ tắm Phật. Trong lễ Phật đản, theo tập quán của nhiều chùa, người ta làm lễ tắm Phật trên một pho tượng sơ sinh nhỏ. Việc có hình ảnh Thái tử sơ sinh ở gần người lễ quanh năm cũng giữ mối liên hệ với ngày lễ quan trọng này.
Tạc một em bé mà vẫn trang nghiêm: bài toán của thợ
Pho tượng Thái tử sơ sinh là một trong số ít tượng trong chùa có hình trẻ nhỏ. Thợ tạc phải giải một bài toán khó: tượng cần mang nét trẻ thơ, với đầu to so với thân, má bầu, tay chân tròn mập, nhưng lại phải toát lên sự khác thường của một con người sẽ thành Phật. Nếu quá giống em bé thường, tượng mất vẻ trang nghiêm; nếu quá giống người lớn thu nhỏ, tượng trở nên kỳ quặc.
Những pho tượng sơ sinh đẹp thường giải bài toán bằng tư thế và ánh mắt. Thân đứng thẳng, vững trên toà sen, cánh tay chỉ lên dứt khoát, khuôn mặt bình thản chứ không cười đùa. Đầu có khi đã được tạc tóc xoắn ốc nhỏ như tượng Phật, một dấu hiệu báo trước con đường về sau. Có tượng đeo vòng cổ, yếm, gợi hình ảnh hoàng tử.
Khi quan sát, bạn có thể so sánh tượng sơ sinh ở các chùa khác nhau để thấy mỗi người thợ chọn cách giải khác nhau. Có tượng mềm mại, hồn hậu như em bé làng quê; có tượng nghiêm nghị, tỉ lệ thon dài hơn. Sự đa dạng ấy là một nét hấp dẫn của tượng chùa Việt, nơi mỗi bộ tượng mang dấu tay riêng của một phường thợ.
Lễ Phật đản và nghi thức tắm Phật
Lễ Phật đản, kỷ niệm ngày Đức Phật ra đời, theo Giáo hội Phật giáo Việt Nam được tổ chức vào rằm tháng Tư âm lịch. Ở nhiều nơi, trong dịp này, chùa đặt một pho tượng Thái tử sơ sinh nhỏ trong một chậu hoặc bồn trang trí hoa, người tham dự lần lượt dùng gáo nhỏ múc nước thơm dội lên tượng. Nghi thức tắm Phật gợi lại chi tiết chín rồng phun nước trong truyền thuyết.
Pho tượng dùng để tắm thường là tượng riêng, nhỏ và bền, bằng đồng hoặc vật liệu chịu nước, chứ không phải tượng gỗ trên toà Cửu Long. Tượng gỗ sơn son thếp vàng rất kỵ nước, dội lên sẽ làm bong lớp sơn và mục gỗ. Đây là điểm mà người lần đầu tham dự nên biết để không tự ý dội nước lên tượng gỗ trong chùa.
Ngoài lễ tắm Phật, mỗi chùa có những sinh hoạt riêng trong mùa Phật đản như rước, thả hoa đăng, đọc kinh. Lịch cụ thể và cách thức nên xem theo thông báo của từng chùa. Người đi lễ chỉ cần làm theo hướng dẫn của ban tổ chức, ăn mặc kín đáo và giữ trật tự.
Toà Cửu Long qua con mắt người thợ chạm
Với nghề chạm khắc gỗ, toà Cửu Long là một bài khó vì phải xử lý nhiều kỹ thuật trong một khối. Bảng dưới đây tóm tắt các kỹ thuật thường dùng và những gì bạn có thể quan sát.
| Phần | Kỹ thuật chạm | Quan sát được gì |
|---|---|---|
| Núi đá | Chạm nổi cao kết hợp khoét sâu | Các khối đá chồng lớp, có hang hốc tạo bóng tối và chiều sâu |
| Mây và rồng | Chạm lộng (chạm thủng) nhiều lớp | Nhìn xuyên qua được giữa các lớp, rồng như bay giữa mây |
| Tượng Thái tử | Tạc tròn, sửa kỹ | Khuôn mặt tròn trẻ thơ, tỉ lệ đầu lớn, tay chỉ rõ hướng |
| Phạm Thiên, Đế Thích | Tạc tròn cỡ lớn | Triều phục, đai lưng, mũ chạm chi tiết như tượng quan |
| Lớp hoàn thiện | Sơn ta, sơn son, thếp vàng và bạc | Lớp vàng trên rồng, lớp son trên nền, có chỗ để mộc hoặc sơn then |
Do có nhiều lớp chạm thủng, toà Cửu Long là phần dễ hư hại nhất trên Phật điện: các đầu rồng, móng rồng, mép mây mảnh rất dễ gãy khi lau chùi mạnh tay hoặc khi bị va chạm. Nhiều toà Cửu Long cổ đã mất một phần chi tiết qua thời gian.
Ngắm toà Cửu Long cho đúng cách
Vì đặt ở hàng thấp và gần, toà Cửu Long là phần dễ quan sát nhất của Phật điện. Bạn có thể đứng ở mép chiếu lễ, nhìn từ tượng Thái tử ở giữa ra hai bên, đếm thử số rồng, tìm hai vị Phạm Thiên và Đế Thích, tìm xem chùa có tạc cảnh hoàng hậu Ma Da hay không. Mỗi toà Cửu Long có cách bố cục riêng, có toà chín rồng đều nhau, có toà rồng to nhỏ xen kẽ.
Đừng thò tay vào giữa các lớp chạm, đừng đặt tiền, hoa quả hay đồ lễ lên toà Cửu Long. Đồ lễ đặt lên làm trầy lớp thếp, nước từ hoa quả thấm vào gỗ. Nếu muốn dâng lễ, hãy đặt lên ban lễ hoặc mâm lễ phía trước theo hướng dẫn của nhà chùa.
Khi chụp ảnh, nếu chùa cho phép, dùng ánh sáng tự nhiên, không dùng đèn flash. Ảnh chụp toà Cửu Long trong ánh sáng ban ngày nghiêng thường đẹp hơn, vì các lớp chạm nổi đổ bóng lên nhau tạo chiều sâu mà đèn flash xoá phẳng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có toà Cửu Long đếm không đủ chín con rồng?
Có thể vì một số đầu rồng đã gãy mất qua thời gian, hoặc vì người thợ bố cục rồng ẩn trong mây, chỉ lộ một phần thân. Cũng có toà chạm nhiều hơn chín rồng vì lý do trang trí. Con số chín ở đây chủ yếu là tên gọi theo truyền thuyết.
Tượng Thích Ca sơ sinh có ở chùa miền Nam không?
Có, nhưng ít khi đặt trong một toà Cửu Long lớn như ở Bắc Bộ. Chùa miền Nam thường dùng một pho tượng sơ sinh nhỏ cho lễ Phật đản, hoặc dựng tiểu cảnh Đản sinh ngoài sân trong mùa lễ. Cách bày tuỳ từng chùa và từng hệ phái.
Phạm Thiên, Đế Thích trên toà Cửu Long có phải là Phật không?
Không. Đây là hai vị thần có gốc trong văn hoá Ấn Độ cổ, được Phật giáo xem là những vị hộ trì. Trên tượng, hai vị mặc triều phục như vua quan, khác hẳn trang phục cà sa của Phật hay trang phục Bồ Tát.
Có thể tự làm lễ tắm Phật trên tượng ở nhà không?
Đây là việc tuỳ niềm tin và nếp nhà. Nếu gia đình muốn, nên dùng tượng chịu nước như đồng, đá, sứ, tuyệt đối không dội nước lên tượng gỗ sơn son thếp vàng. Cách thức nghi lễ nên hỏi nhà chùa để làm cho đúng tinh thần.
Toà Cửu Long thường được làm vào thời nào?
Nhiều toà Cửu Long còn thấy ở chùa Bắc Bộ hôm nay được các nhà nghiên cứu xếp vào khoảng thế kỷ 17 đến 19, khi chùa làng được dựng lại và tu bổ nhiều. Niên đại cụ thể của từng toà cần dựa vào hồ sơ di tích hoặc khảo sát chuyên môn.
Chạm lộng khác chạm nổi thế nào?
Chạm nổi là chạm để hình nhô lên khỏi mặt gỗ nhưng vẫn dính nền. Chạm lộng, hay chạm thủng, là khoét xuyên qua tấm gỗ để hình hiện ra trên khoảng trống, nhìn xuyên được. Toà Cửu Long thường kết hợp cả hai để tạo nhiều lớp.
