Tượng hậu ở chùa làng: những bức chân dung tạc gỗ hiếm hoi của người Việt xưa

Tượng hậu là tượng tạc những người có công đóng góp ruộng, tiền, công sức cho chùa hoặc cho làng, được cộng đồng cam kết thờ cúng sau khi họ qua đời — theo tục gọi là "bầu hậu" hay "hậu Phật". Nhiều chùa Bắc Bộ còn giữ tượng hậu, phần lớn từ thế kỷ 17–18, tạc bà hoàng, công chúa, quan lại hay người dân làng có công.

Với mỹ thuật Việt, tượng hậu quý vì là một trong số ít loại tượng chân dung người thật mà truyền thống để lại. Khuôn mặt, trang phục, tư thế trên tượng hậu cho ta hình dung người xưa ăn mặc, ngồi đứng ra sao. Bài này giải thích tục bầu hậu, cách nhận ra tượng hậu trong chùa và cách nhìn chúng như những bức chân dung.

Tục bầu hậu: vì sao có tượng người thường trong chùa

Ở làng xã Bắc Bộ xưa, việc dựng chùa, sửa đình, đúc chuông cần nhiều tiền của. Người có điều kiện đóng góp ruộng, tiền hoặc vật liệu cho cộng đồng; đổi lại, làng hoặc nhà chùa cam kết thờ cúng họ sau khi qua đời, ghi việc ấy lên bia đá, định ngày giỗ, định lễ vật. Tục này được gọi bằng nhiều tên: bầu hậu, mua hậu, gửi hậu; người được thờ gọi là hậu Phật (nếu ở chùa) hoặc hậu thần (nếu ở đình).

Đối với nhiều người, nhất là người không có con nối dõi, được thờ hậu ở chùa là một cách bảo đảm hương khói lâu dài. Với cộng đồng, đó là cách huy động nguồn lực và ghi nhận công đức. Vì thế tục bầu hậu vừa mang ý nghĩa tín ngưỡng, vừa là một thiết chế xã hội của làng xã.

Phần lớn người được bầu hậu chỉ có tên khắc trên bia. Một số người, thường là người có địa vị cao hoặc đóng góp rất lớn, được tạc tượng. Những pho tượng ấy là tượng hậu, đặt ở chùa hoặc đình, và được thờ theo đúng cam kết ghi trên bia.

Về thời gian, các nhà nghiên cứu văn bia ghi nhận tục bầu hậu xuất hiện từ khá sớm và nở rộ ở thế kỷ 17–18, khi làng xã Bắc Bộ trùng tu đình chùa trên quy mô lớn và tầng lớp quý tộc thời Lê – Trịnh tích cực công đức. Số bia hậu còn lại từ giai đoạn này rất nhiều, và đó cũng là thời kỳ để lại phần lớn tượng hậu ta thấy hôm nay. Vì vậy khi gặp một pho tượng hậu, bạn có thể đoán trước rằng nó nhiều khả năng thuộc giai đoạn ấy, rồi kiểm lại bằng bia hoặc tài liệu.

Nhận ra tượng hậu giữa các lớp tượng trong chùa

Tượng người, không phải tượng Phật hay thần. Tượng hậu tả người với khuôn mặt bình thường, không có các quy ước hình tượng Phật như tóc xoắn ốc, nhục kế, tai dài chấm vai. Nhiều pho có nét riêng tới mức như chân dung.

Trang phục theo thân phận. Bà hoàng, công chúa mặc trang phục cung đình, đội mũ hoặc khăn đặc trưng; quan lại mặc áo quan; dân làng mặc áo thường. Trang phục chính là "lý lịch" của người được tạc.

Tư thế chắp tay hoặc lần tràng hạt. Phần lớn tượng hậu ngồi ngay ngắn, tay chắp trước ngực hoặc cầm tràng hạt, dáng của người hướng về Phật. Đây là tư thế của người cúng dường, không phải người được thờ như thần.

Vị trí riêng. Tượng hậu thường đặt ở nhà hậu, nhà Tổ, hành lang hoặc một gian riêng, không đặt trên các bậc tượng Phật ở điện chính. Khi đi chùa, hãy hỏi người trông coi về "tượng hậu" hoặc "nhà hậu".

Có bia hậu đi kèm. Gần tượng thường có bia đá ghi công đức và cam kết thờ cúng. Bia và tượng là một cặp tư liệu; đọc được bia (qua bản dịch của nhà nghiên cứu) sẽ biết người được tạc là ai.

Những tượng hậu được nhắc nhiều

Nhiều chùa lớn ở Bắc Bộ còn giữ tượng hậu tạc các bà hoàng, bà chúa, công chúa thời Lê Trung hưng — những người đã bỏ tiền dựng hoặc trùng tu chùa. Chùa Bút Tháp ở Bắc Ninh và chùa Mía ở vùng Đường Lâm (Hà Nội) là hai nơi thường được sách mỹ thuật nhắc tới khi nói về tượng hậu cung đình. Ở đó, bạn thấy những pho tượng nữ ngồi trang nghiêm, đội mũ, mặc áo nhiều lớp, khuôn mặt mang nét riêng.

Bên cạnh tượng cung đình, rải rác ở các chùa làng còn nhiều tượng hậu của người dân bình thường: những cặp vợ chồng già, những bà cụ, những người đàn ông mặc áo the. Các pho này thường nhỏ hơn, tạc giản dị hơn, nhưng lại có giá trị riêng vì cho ta thấy hình ảnh người nông dân, người buôn bán làng quê thế kỷ 17–18.

Do tên người được tạc, năm tạc và câu chữ trên bia cần đối chiếu với tư liệu cụ thể, bài này không nêu tên từng nhân vật. Nếu bạn quan tâm một pho tượng hậu ở chùa nào đó, hãy tìm các công trình nghiên cứu về văn bia của địa phương hoặc hỏi ban quản lý di tích; nhiều tấm bia hậu đã được dịch và công bố.

Giá trị của tượng hậu với người nghiên cứu

Ngoài giá trị thờ tự, tượng hậu là nguồn tư liệu nhiều mặt. Bảng dưới gom những gì mỗi nhóm người có thể đọc từ một pho tượng hậu.

Điều làm tượng hậu đặc biệt là sự kết hợp giữa nghệ thuật, tín ngưỡng và hành chính làng xã. Một pho tượng nhỏ trong góc nhà hậu có thể mở ra cả câu chuyện về cách một cộng đồng xưa huy động nguồn lực và ghi nhớ người có công.

Khi người thợ được tả một con người thật

Phần lớn tượng trong chùa tuân theo quy ước chặt: tượng Phật phải có tướng tốt, tượng Bồ Tát phải có trang sức, tượng Hộ Pháp phải dữ. Người thợ ít có chỗ để tả cái riêng. Tượng hậu thì khác: đó là tượng một người cụ thể, có tuổi, có thân phận, có người thân còn sống đứng nhìn. Thợ buộc phải quan sát và tả lại những nét riêng ấy, dù vẫn trong khuôn khổ trang nghiêm của chốn thờ tự.

Kết quả là nhiều pho tượng hậu có những chi tiết rất đời: gò má cao của người già, đôi mắt hơi híp, nếp nhăn ở khoé miệng, bàn tay gầy nổi gân, dáng lưng hơi còng. Giới mỹ thuật coi đây là bằng chứng cho thấy thợ tạc tượng Việt xưa có khả năng tả chân dung thực sự, chứ không chỉ lặp lại mẫu. Điều này càng quý khi biết rằng truyền thống vẽ chân dung trên giấy, lụa của người Việt để lại rất ít tác phẩm từ thời kỳ đó.

Cũng cần thận trọng: tượng hậu không phải ảnh chụp. Người thợ có thể làm đẹp, làm trang nghiêm hơn người thật, và trang phục có thể theo quy ước của thân phận hơn là theo bộ áo người ấy thường mặc. Hãy xem tượng hậu như một bức chân dung có chủ ý, kể về người đó theo cách cộng đồng muốn ghi nhớ.

Tượng hậu đang đối mặt với điều gì

Vì đặt ở chỗ khuất, ít người chú ý, tượng hậu thường chịu thiệt nhất trong các lần sửa chùa. Có nơi tượng bị dồn vào kho, có nơi bị sơn lại bằng sơn công nghiệp loè loẹt, có nơi bị thay bằng tượng mới. Tượng hậu cũng là đối tượng bị trộm cắp, vì nhỏ, dễ mang đi, và có giá trị với người sưu tầm thiếu lương tâm.

Giới bảo tồn khuyến cáo các làng kiểm kê tượng hậu, chụp ảnh, ghi chép kích thước và đặc điểm, để có hồ sơ khi cần. Khi trùng tu, nguyên tắc chung là giữ tối đa phần gốc, không sơn phủ mới lên tượng cổ nếu không có ý kiến của người làm chuyên môn. Những việc này thuộc về ban quản lý di tích, nhà chùa và cơ quan văn hoá.

Với người đi chùa, việc có ích nhất là quan tâm. Hỏi về tượng hậu, ghi nhận nó, kể cho người khác nghe — sự chú ý của cộng đồng là một lớp bảo vệ. Nếu thấy dấu hiệu tượng bị mất hoặc bị can thiệp bất thường, hãy báo cho ban quản lý di tích hoặc chính quyền địa phương thay vì tự xử lý.

Xem tượng hậu cho có ích

Vài gợi ý cho lần đi chùa tới:

• Hỏi trước. Nhà hậu, nhà Tổ không phải lúc nào cũng mở; hỏi người trông coi một cách lịch sự, nói rõ bạn muốn xem tượng hậu.
• Nhìn khuôn mặt như nhìn chân dung. Tuổi tác, nếp nhăn, nét cười, ánh mắt — tượng hậu là nơi hiếm hoi người thợ được tả người cụ thể.
• Nhìn trang phục. Ghi nhận kiểu mũ, kiểu áo, cách thắt dây; đó là tư liệu quý về trang phục xưa.
• Tìm bia hậu. Nếu có bia gần đó, chụp ảnh tổng thể (theo quy định) để sau này tra cứu bản dịch.
• Không chạm, không xê dịch. Tượng hậu nhỏ, dễ đổ, dễ vỡ; đừng nhấc lên xem đáy hay quay tượng để chụp.
• Giữ thái độ tôn trọng. Đây là những người được cộng đồng thờ cúng; đừng đùa cợt về khuôn mặt hay trang phục.

Đi vài chùa làng với con mắt này, bạn sẽ thấy mỗi làng một gương mặt, và hiểu rằng mỹ thuật dân gian Việt không chỉ có tượng thần, tượng Phật mà còn có cả chân dung con người.

Câu hỏi thường gặp

Tượng hậu khác tượng Tổ thế nào?

Tượng Tổ tạc các vị sư trụ trì đã viên tịch, thể hiện truyền thừa của nhà chùa. Tượng hậu tạc người thế tục có công đóng góp cho chùa hoặc làng. Cả hai đều là tượng người, thường đặt ở nhà Tổ hoặc nhà hậu, nhưng nhận diện qua trang phục: áo nhà tu hoặc trang phục thế tục.

Tục bầu hậu còn tồn tại không?

Ở nhiều nơi, việc ghi nhận người công đức vẫn còn dưới hình thức khác như bia công đức, sổ ghi công. Việc tạc tượng hậu theo kiểu xưa ít còn thấy. Cách làm cụ thể tuỳ từng làng, từng chùa.

Tượng hậu thường làm bằng gì?

Phần lớn là tượng gỗ phủ sơn, cùng chất liệu với tượng chùa nói chung. Một số nơi có tượng hậu bằng đá hoặc vật liệu khác. Chất liệu cụ thể của từng pho cần xem tại chỗ hoặc tra tài liệu nghiên cứu.

Tượng hậu ở chùa có phải bảo vật không?

Không phải tượng hậu nào cũng có danh hiệu. Tuy vậy, mọi tượng cổ trong di tích đều là một phần của di sản, được pháp luật về di sản bảo vệ. Việc mua bán, mang tượng ra khỏi di tích là vi phạm; mọi thắc mắc nên hỏi cơ quan văn hoá.

Làm sao biết người trong tượng hậu là ai?

Cách chắc nhất là đọc bia hậu đặt gần đó qua bản dịch của nhà nghiên cứu, hoặc tra các công trình về văn bia địa phương. Lời kể truyền miệng có giá trị tham khảo nhưng cần đối chiếu.

Có được chụp ảnh tượng hậu không?

Tuỳ quy định của từng chùa. Hãy hỏi người trông coi, chụp không dùng đèn chớp nếu có nhắc, không xê dịch tượng để lấy góc. Ảnh chụp tổng thể kèm bia hậu thường có ích hơn ảnh cận mặt.