Những chữ quen thuộc trong mô tả tượng như "tạc tay", "gỗ nguyên khối", "đồng nguyên chất", "dát vàng 24K", "giả cổ" đều có nghĩa thật trong nghề, nhưng trên thị trường chúng thường được dùng rộng hơn nghĩa ấy. Ví dụ "tạc tay" có khi chỉ là sửa tay sau khi máy phay, "nguyên khối" có khi chỉ là thân nguyên khối còn tay và bệ ghép, "dát vàng" có khi chỉ là sơn nhũ.
Bài này giải nghĩa từng cụm chữ theo cách người làm nghề hiểu, và gợi ý câu hỏi nên đặt khi thấy chúng. Đây không phải danh sách để nghi ngờ người bán: nhiều người dùng những chữ ấy theo thói quen, không có ý sai lệch. Hiểu đúng chữ chỉ giúp bạn và người làm nói cùng một ngôn ngữ.
Bảng chữ hay gặp và nghĩa trong nghề
Cột "nghĩa hẹp" là cách người làm nghề hiểu khi nói chuyện với nhau; cột "cách dùng rộng" là những gì đôi khi gặp trên thị trường.
| Chữ trong mô tả | Nghĩa hẹp trong nghề | Cách dùng rộng hay gặp | Câu nên hỏi lại |
|---|---|---|---|
| Tạc tay, thủ công | Đục bằng tay từ phôi gỗ đến hoàn thiện | Máy phay thô, tay sửa mặt và tay | Công đoạn nào làm bằng máy? |
| Gỗ nguyên khối | Cả pho từ một khối gỗ liền | Thân liền, tay, bệ, hào quang ghép | Những phần nào ghép? |
| Đồng nguyên chất | Đồng gần như không pha | Hợp kim đồng nói chung | Đồng đỏ, đồng vàng hay đồng đen? |
| Dát vàng, thếp vàng | Dán lá vàng thật lên bề mặt | Có khi là mạ vàng hoặc sơn nhũ | Lá vàng hay nhũ, phủ toàn thân hay từng phần? |
| Đá nguyên khối | Tạc từ một khối đá tự nhiên | Có khi là bột đá đổ khuôn | Tạc hay đổ khuôn? |
| Composite cao cấp | Không có định nghĩa chung | Nhựa có hoặc không có bột đá, sợi | Thành phần là gì, rỗng hay đặc? |
| Giả cổ, cổ phục | Tượng mới làm bề mặt trông cũ | Đôi khi bị hiểu là tượng cổ | Tượng làm năm nào? |
Nguyên tắc chung: chữ càng tuyệt đối như "100%", "nguyên chất", "nguyên khối hoàn toàn" thì càng nên hỏi lại cụ thể.
"Tạc tay" và "thủ công": nói về công đoạn nào
Trong nghề, một pho tượng gỗ đi qua nhiều công đoạn: pha phôi, đục thô, tạo dáng, làm chi tiết, làm mặt, đánh nhám, sơn thếp. Ngày nay, nhiều xưởng dùng máy phay CNC ở công đoạn đục thô và tạo dáng, tay thợ làm từ chi tiết trở đi. Gọi những pho tượng này là "thủ công" không hẳn sai, vì phần quyết định thần thái vẫn do tay người làm. Nhưng gọi là "tạc tay 100%" thì không đúng.
Ngược lại, có những xưởng vẫn đục tay từ đầu đến cuối, nhất là với tượng cỡ lớn, tượng đặt riêng hay mẫu phức tạp mà máy khó làm. Những pho này tốn công hơn hẳn và mỗi pho mỗi khác. Người làm thường tự hào nói rõ điều đó, và sẵn lòng cho xem ảnh phôi trong lúc đục.
Vì vậy, khi thấy chữ "tạc tay", câu hỏi hữu ích nhất không phải là "có đúng tạc tay không", mà là "công đoạn nào làm bằng máy". Câu trả lời cho bạn biết pho tượng thuộc loại nào và giúp bạn đối chiếu với những dấu vết trên mặt sau, đáy tượng mà bài về dấu vết nghề trong chuyên mục này đã tả.
"Gỗ nguyên khối" và chuyện ghép
Một pho tượng thật sự nguyên khối cần một khúc gỗ đủ lớn để chứa trọn cả thân, tay, toà sen. Với tượng nhỏ, chuyện này không khó. Với tượng cao hàng mét, khúc gỗ như thế rất hiếm, và gỗ khối lớn lại dễ nứt khi khô. Vì vậy từ xưa, thợ Việt đã ghép tượng: tay ghép vào thân, toà sen ghép từ nhiều mảnh, hào quang làm riêng, có khi đầu cũng ghép.
Ghép không phải là khuyết điểm. Tượng cổ trong chùa nhiều pho được ghép, và ghép đúng cách còn giúp tượng ít nứt hơn khối liền. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ gọi tượng ghép là "nguyên khối". Một mô tả trung thực sẽ nói "thân nguyên khối, tay và bệ ghép mộng", và đó là cách nói của người hiểu nghề.
Với tên gỗ, cũng nên đọc kỹ. Gỗ mít là gỗ truyền thống của tượng chùa Bắc Bộ; ngoài ra còn nhiều loại gỗ khác được dùng với lý do riêng. Bài này không đi sâu chuyện tên gỗ, nhưng lời khuyên chung là hỏi rõ tên gỗ, nguồn gỗ, và gỗ đã được xử lý chống mối mọt, sấy khô thế nào.
Chữ về kim loại: đồng đỏ, đồng vàng, đồng đen, đồng nguyên chất
Đồng đỏ. Trong cách gọi của thợ đúc, đồng đỏ là đồng có màu đỏ hồng của đồng gần nguyên chất, thường vẫn pha một ít kim loại khác để dễ đúc. Tượng đồng đỏ có màu ấm, khi để lâu sẫm lại thành nâu.
Đồng vàng. Thường là đồng thau, tức đồng pha kẽm, cho màu vàng sáng. Mặt đồng vàng đánh bóng dễ bị nhầm với mạ vàng.
Đồng đen. Một cách gọi dân gian cho một số hợp kim đồng có màu sẫm, như trong tên pho tượng Trấn Vũ ở đền Quán Thánh. Thành phần cụ thể thay đổi; không nên hiểu đồng đen là một loại kim loại riêng.
"Đồng nguyên chất". Đồng thật sự nguyên chất khó đúc thành tượng có chi tiết đẹp, nên thợ đúc thường dùng hợp kim. Khi thấy chữ này, hãy hiểu là người bán muốn nói "đồng chứ không phải hợp kim kẽm hay nhựa giả đồng", và hỏi cụ thể là loại đồng nào.
Giả đồng. Là tượng composite hay nhựa sơn màu đồng. Không có gì sai nếu được gọi đúng tên. Phân biệt bằng trọng lượng, độ mát tay và màu ở chỗ sứt.
Chữ về lớp vàng: dát, thếp, mạ, nhũ
Bốn chữ này hay bị dùng lẫn. Thếp vàng hay dát vàng trong nghề tượng gỗ là dán lá vàng mỏng lên bề mặt đã sơn. Mạ vàng là phủ một lớp vàng lên kim loại bằng phương pháp hoá học hoặc điện hoá, thường gặp ở tượng đồng. Sơn nhũ là sơn có bột kim loại màu vàng. Ba cách cho ba vẻ khác nhau và độ bền khác nhau.
Chữ "dát vàng 24K" hay xuất hiện trong mô tả tượng. Lá vàng dùng thếp tượng thường là vàng có tuổi cao, vì vàng càng ròng càng dễ đập mỏng và không xỉn màu. Nhưng một pho tượng "dát vàng 24K" có thể chỉ thếp vàng ở vài chỗ như mặt, tay, viền áo, phần còn lại là nhũ. Câu nên hỏi là phần nào thếp lá vàng, phần nào là sơn nhũ, và có lớp phủ bảo vệ hay không.
Cũng có kỹ thuật thếp bạc rồi phủ sơn cánh gián để ra màu vàng, như đã tả ở bài về sơn ta trong chuyên mục này. Một mô tả trung thực sẽ gọi đúng là thếp bạc phủ cánh gián, không gọi là thếp vàng.
Chữ về đá, bột đá và composite
Với tượng màu trắng hay màu đá, chữ "đá" là chữ dễ gây hiểu lầm nhất. Tượng đá tạc là tượng được đục từ một khối đá tự nhiên như đá cẩm thạch, đá xanh; mỗi pho có vân đá riêng, vân chạy xuyên suốt khối. Tượng bột đá là bột đá mịn trộn chất kết dính rồi đổ khuôn; bề mặt mịn, màu đều, nặng và mát tay gần như đá, nhưng vân nếu có thì thường lặp lại hoặc chỉ nằm trên mặt.
Chữ "composite" thì rộng hơn nữa. Trên thị trường, composite có thể chỉ nhựa đúc đơn thuần, nhựa trộn bột đá, hoặc nhựa quét nhiều lớp với sợi thuỷ tinh tạo vỏ rỗng. Thêm chữ "cao cấp" không làm rõ thêm điều gì. Câu nên hỏi là thành phần chính, tượng đặc hay rỗng, có lớp phủ chịu nắng không nếu định đặt ngoài trời.
Không vật liệu nào xấu nếu được gọi đúng. Một pho bột đá đổ từ mẫu gốc tốt có thể đẹp hơn một pho đá tạc vụng. Điều đáng quan tâm chỉ là chữ trong mô tả có khớp với vật liệu thật hay không.
Chữ về niên đại và xuất xứ: đọc kỹ hơn cả
Những chữ như "tượng cổ", "đời Lê", "thời Nguyễn", "tượng chùa", "tượng gia truyền" là loại chữ cần thận trọng nhất. Với tượng mới làm theo mẫu xưa, cách nói đúng là "theo phong cách thời Lê Trung hưng", không phải "tượng thời Lê". Một chữ bị lược đi là cả nghĩa thay đổi.
Nếu một pho tượng thật sự được giới thiệu là cổ, có nguồn gốc từ đình chùa, câu chuyện không còn là chuyện thẩm mỹ. Pháp luật về di sản văn hoá có quy định riêng về cổ vật; việc mua bán, đưa tượng ra khỏi di tích hay ra nước ngoài đều có thể vướng các quy định này. Trong trường hợp đó, hãy hỏi bảo tàng hoặc cơ quan văn hoá địa phương trước, và đọc thêm bài về tượng giả cổ trong chuyên mục này.
Chữ "tượng chùa" cũng vậy: nó có thể nghĩa là tượng làm theo mẫu tượng chùa, cũng có thể bị hiểu là tượng lấy từ chùa ra. Một mô tả cẩn thận sẽ nói rõ "tượng mới, làm theo mẫu tượng chùa Bắc Bộ", và đó là cách nói nên được khuyến khích.
Chữ về kích thước, ảnh và nơi làm
Kích thước tượng thường được ghi bằng chiều cao, nhưng cao tính từ đâu đến đâu thì không thống nhất: có nơi tính cả bệ và hào quang, có nơi chỉ tính thân tượng ngồi. Hai pho cùng ghi một chiều cao có thể khác nhau rất nhiều về độ lớn khuôn mặt. Khi so sánh, hãy hỏi chiều cao thân, chiều rộng gối và chiều cao cả bệ.
Ảnh trong mô tả có thể là ảnh pho tượng mẫu hoặc ảnh pho tượng cụ thể. Với tượng tạc tay, mỗi pho mỗi khác, nên ảnh mẫu không cho bạn biết khuôn mặt pho mình sẽ nhận. Với tượng đổ khuôn, ảnh mẫu gần với thực tế hơn, nhưng vẫn khác ở độ sắc nét tuỳ đời khuôn và khâu sửa nguội.
Chữ "hàng làng nghề", "nghệ nhân làm" cũng nên được hiểu rộng. Làng nghề là nơi có nhiều xưởng với tay nghề rất khác nhau; danh hiệu nghệ nhân thì có những hệ thống công nhận khác nhau. Những chữ ấy cho biết nơi chốn, chưa nói lên chất lượng một pho tượng cụ thể. Nếu bạn muốn tham khảo những mô tả ghi đủ chất liệu, cách làm và kích thước từng phần, có thể xem trên Vật Phẩm Phong Thủy để có một mẫu đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Tượng phay máy rồi sửa tay có được gọi là tượng thủ công không?
Trong cách nói hằng ngày, nhiều người vẫn gọi như vậy vì phần mặt, tay do thợ làm. Nhưng nếu muốn chính xác, nên mô tả là "phay thô bằng máy, hoàn thiện bằng tay". Gọi là tạc tay hoàn toàn thì không đúng.
Đồng thau có phải là đồng giả không?
Không. Đồng thau là hợp kim đồng với kẽm, một vật liệu thật được dùng rộng rãi để đúc tượng và đồ mỹ nghệ, có màu vàng sáng. Đồng giả là nhựa hoặc composite sơn màu đồng, còn hợp kim kẽm mạ màu đồng cũng không phải đồng thau.
Tượng ghi "nguyên khối" mà có mạch ghép ở tay thì sao?
Có thể người bán muốn nói thân tượng nguyên khối. Ghép tay, ghép bệ là kỹ thuật phổ biến và chính đáng. Bạn chỉ cần hỏi lại rõ phần nào nguyên khối, phần nào ghép, và mạch ghép được xử lý ra sao.
Có nên tin vào chữ "vàng 24K" trên tượng?
Nên hỏi cụ thể phần nào được thếp lá vàng và phần nào là nhũ. Lá vàng thếp tượng thường mỏng và có tuổi cao, nhưng diện tích thếp mới là điều quyết định vẻ ngoài và độ bền màu.
Chiều cao tượng trong mô tả thường tính thế nào?
Không thống nhất. Có nơi tính cả bệ, cả hào quang, có nơi chỉ tính thân. Khi so sánh hai pho, bạn nên hỏi riêng chiều cao thân, chiều cao cả bệ và chiều rộng phần gối để hình dung đúng tỉ lệ.
Người bán dùng sai chữ có phải là lừa không?
Không nhất thiết. Nhiều người dùng chữ theo thói quen của thị trường. Cách tốt nhất là hỏi lại cụ thể và lắng nghe câu trả lời. Người làm nghề nghiêm túc thường giải thích rõ công đoạn và chất liệu mà không né tránh.
