Trên Phật điện của phần lớn chùa làng Bắc Bộ, tượng được xếp thành nhiều hàng bậc thang: cao nhất là bộ Tam Thế Phật, kế đến A Di Đà Tam Tôn, rồi Thích Ca với hai vị Bồ Tát hoặc hai vị đệ tử, hàng Di Lặc, có nơi thêm hàng Ngọc Hoàng, và thấp nhất là toà Cửu Long với tượng Thích Ca sơ sinh. Số hàng dao động từ ba đến bảy tuỳ quy mô chùa và tuỳ thời điểm tạc tượng, nhưng nguyên tắc "càng lên cao càng gần cõi giác ngộ, càng xuống thấp càng gần đời người" khá ổn định.
Bài này đi lần lượt từng hàng theo cách bày phổ biến ở chùa Bắc Bộ, nêu các dấu hiệu để nhận ra mỗi nhóm tượng và giải thích lý do sắp xếp ở mức phổ thông. Mỗi ngôi chùa có lịch sử riêng, có nơi thiếu hàng, có nơi đảo vị trí, có nơi bổ sung tượng của những đợt công đức khác nhau. Gặp chỗ không khớp, cách tốt nhất là hỏi nhà chùa — chính các vị sư trụ trì là người biết rõ tượng nhà mình.
Phật điện nằm ở đâu trong một ngôi chùa làng
Chùa làng Bắc Bộ thường có mặt bằng hình chữ Đinh hoặc chữ Công. Với kiểu chữ Đinh, phía trước là toà tiền đường nằm ngang, phía sau là toà thượng điện chạy dọc vào trong, ghép lại giống nét chữ Đinh trong chữ Hán. Với kiểu chữ Công, giữa tiền đường và thượng điện còn có một gian nối gọi là thiêu hương hay ống muống. Những chùa lớn hơn có thêm hành lang hai bên, nhà Tổ, nhà Mẫu phía sau, tạo thành bố cục người ta quen gọi "nội Công ngoại Quốc": lõi bên trong hình chữ Công, vòng ngoài khép kín như chữ Quốc.
Phật điện, hay thượng điện, là phần sâu nhất và thường cao nhất của toà chính. Ánh sáng ở đây cố ý để tối: ít cửa sổ, mái thấp vươn rộng, nền nâng dần từ ngoài vào. Người bước vào đi từ chỗ sáng sang chỗ tối, mắt cần một lúc để quen và nhận ra các hàng tượng dần hiện lên. Nhiều nhà nghiên cứu kiến trúc coi đây là chủ ý tạo cảm giác trang nghiêm chứ không phải chỉ do kỹ thuật làm mái thời xưa.
Tiền đường là nơi đặt các tượng hộ trì như hai ông Hộ Pháp, ban Đức Ông và ban Thánh Tăng. Những tượng đó thuộc một lớp khác, bài này chỉ bàn phần tượng trên Phật điện. Khi đứng giữa tiền đường nhìn thẳng vào trong, bạn sẽ thấy các hàng tượng xếp chồng theo bậc, giống một khán đài nhìn ra phía mình.
Bảng thứ tự các hàng tượng thường gặp
Bảng dưới đây xếp từ hàng cao và sâu nhất xuống hàng thấp và gần người lễ nhất, theo cách bày phổ biến ở chùa Bắc Bộ. Cột cuối nêu dấu hiệu dễ nhận khi đứng xa.
| Hàng (từ trên xuống) | Tượng thường gặp | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|
| Hàng 1 | Tam Thế Phật: ba pho Phật ngồi | Ba tượng giống nhau về dáng ngồi, cỡ lớn nhất, đặt cao và sâu nhất |
| Hàng 2 | A Di Đà Tam Tôn: A Di Đà ở giữa, Quan Âm và Đại Thế Chí hai bên | Tượng giữa là Phật, hai bên là Bồ Tát đội mũ, đeo trang sức |
| Hàng 3 | Thích Ca với Văn Thù, Phổ Hiền; hoặc Thích Ca với Ca Diếp, A Nan | Hai vị hai bên có khi cưỡi sư tử và voi; hoặc là hai vị sư một già một trẻ |
| Hàng 4 | Di Lặc, có nơi là Di Lặc với hai vị Bồ Tát hầu | Tượng ngồi, nhiều nơi tạc bụng to, nét mặt tươi |
| Hàng 5 (không phải chùa nào cũng có) | Ngọc Hoàng cùng Nam Tào, Bắc Đẩu | Tượng mặc triều phục vua quan, đội mũ bình thiên, không phải hình Phật |
| Hàng cuối | Toà Cửu Long, Thích Ca sơ sinh | Khối chạm núi, mây, chín con rồng bao quanh một pho tượng trẻ nhỏ đứng |
Giữa các hàng, nhiều chùa còn đặt thêm tượng Quan Âm Chuẩn Đề nhiều tay, tượng Quan Âm Thị Kính bế con hoặc một bộ tượng do làng mới cung tiến. Những tượng này không có chỗ cố định, thường được đặt vào hàng còn trống hoặc lập ban riêng hai bên.
Vì sao xếp theo chiều cao như vậy
Trục thời gian ở trên cùng. Hàng Tam Thế tượng trưng cho chư Phật của quá khứ, hiện tại và vị lai, tức là một ý niệm bao trùm mọi thời. Đặt ở chỗ cao nhất, sâu nhất là cách thể hiện tính phổ quát ấy bằng không gian.
Cõi lý tưởng ở giữa. A Di Đà Tam Tôn gắn với Tịnh độ phương Tây, nơi theo giáo lý Tịnh độ tông người niệm Phật mong được vãng sinh. Đây là tông phái có ảnh hưởng rộng trong đời sống chùa làng, nên hàng này thường rất được chăm chút.
Đức Phật lịch sử ở gần hơn. Thích Ca là vị Phật đã sống và giảng dạy trên đời theo sử liệu Phật giáo. Hàng của Ngài nằm giữa, như cầu nối giữa ý niệm vũ trụ phía trên và đời người phía dưới.
Tương lai và sự ra đời ở dưới. Di Lặc được hiểu là vị Phật tương lai; toà Cửu Long kể lại lúc Đức Phật lịch sử chào đời. Cả hai đều gợi về sự bắt đầu, và đặt gần người lễ nhất.
Thực tế của việc tạc tượng. Không phải mọi chùa đều được làm cùng một lúc. Có hàng tượng tạc từ đời trước, có hàng bổ sung khi làng khá giả hơn. Thứ tự lý tưởng đôi khi bị thay đổi vì chỗ trống, vì kích thước tượng cung tiến, hay vì một lần trùng tu. Đọc bảng thứ tự như một khung tham chiếu, đừng đọc như luật bất biến.
Hàng Ngọc Hoàng: dấu vết dung hợp tín ngưỡng
Người lần đầu vào chùa Bắc Bộ hay ngạc nhiên khi thấy giữa các hàng tượng Phật có một vị mặc áo vua, đội mũ có rèm châu, hai bên là hai vị quan một người cầm sổ, một người cầm bút hoặc hốt. Đó là Ngọc Hoàng cùng Nam Tào và Bắc Đẩu, những hình tượng có gốc từ Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, đã đi vào đời sống người Việt từ lâu.
Sự có mặt của hàng này phản ánh tính dung hợp đặc trưng của chùa làng: chùa không chỉ là nơi tu tập của nhà sư mà còn là không gian sinh hoạt tín ngưỡng của cả cộng đồng. Theo nhiều nhà nghiên cứu văn hoá, nếp "tam giáo đồng nguyên" của người Việt khiến chuyện đặt tượng Ngọc Hoàng trong chùa không bị coi là lạ. Tuy vậy cũng có chùa không đặt hàng này, nhất là những chùa đã chỉnh trang lại điện thờ theo hướng thuần Phật giáo hơn.
Khi đứng trước hàng này, bạn có thể nhận ra ngay qua trang phục: áo bào thêu rồng, đai lưng ngang bụng, mũ triều có các tua rủ trước trán. Tượng Phật không bao giờ mặc như vậy. Đây là chìa khoá đơn giản để không nhầm Ngọc Hoàng với một vị Phật hay Bồ Tát.
Những tượng hay bày thêm quanh các hàng chính
Ngoài các hàng xếp theo trục giữa, Phật điện thường có thêm tượng ở hai bên hoặc chen vào khoảng trống. Những nhóm hay gặp nhất:
- Quan Âm Chuẩn Đề: tượng nhiều tay, ngồi trên toà sen, có nơi đặt ngay trên một hàng chính, có nơi lập ban riêng.
- Quan Âm Thị Kính: tượng bế một đứa trẻ, có con vẹt hoặc chim đậu gần, gắn với truyện Quan Âm Thị Kính quen thuộc trong văn học Nôm và chèo.
- Quan Âm Nam Hải: tượng đứng hoặc ngồi trên đảo đá, thường kèm Thiện Tài và Long Nữ hai bên.
- Địa Tạng: tượng hình nhà sư đầu tròn, tay cầm tích trượng hoặc ngọc, nhiều nơi đặt ở ban riêng gần dãy Thập điện.
- Tuyết Sơn: tượng Thích Ca gầy guộc lúc khổ hạnh trên núi, xương sườn lộ rõ, thường đặt cạnh hoặc trước các hàng chính.
- Tượng thị giả, Kim Đồng Ngọc Nữ: những tượng nhỏ đứng hầu, làm khung cho tượng chính.
Nhóm tượng phụ này chính là phần làm cho mỗi chùa có gương mặt riêng. Hai chùa cùng bố cục hàng chính có thể khác hẳn nhau nhờ một pho Tuyết Sơn tạc đẹp hay một bộ Quan Âm Nam Hải chạm cầu kỳ.
Đứng ở tiền đường đọc Phật điện theo thứ tự nào
Khi vào một ngôi chùa lạ, bạn có thể đọc các hàng tượng theo trình tự dưới đây. Cách này giúp không bị rối vì quá nhiều pho tượng giống nhau trong ánh sáng tối.
- Đứng lặng ở giữa tiền đường vài phút cho mắt quen với bóng tối. Đừng bật đèn điện thoại chiếu vào tượng.
- Nhìn hàng thấp nhất trước: nếu thấy khối chạm có rồng uốn quanh một tượng trẻ đứng, đó là toà Cửu Long, mốc để định vị các hàng phía trên.
- Đếm số hàng ngược lên. Ghi nhận hàng nào có ba tượng giống nhau, hàng nào có một Phật giữa hai Bồ Tát.
- Tìm hàng có tượng mặc triều phục để biết chùa này có bày Ngọc Hoàng hay không.
- Quan sát hai bên Phật điện để nhận ra các ban phụ: Quan Âm, Địa Tạng, Tuyết Sơn.
- Nếu có điều chưa rõ, hỏi nhà chùa hoặc người trông coi. Cách hỏi nhã nhặn, chẳng hạn xin được biết hàng tượng nào là Tam Thế, thường được chỉ dẫn rất nhiệt tình.
Khi đi lễ, nên giữ khoảng cách với bệ tượng, không leo lên bậc, không sờ vào tượng, không dán tiền hay đặt đồ lên tay tượng. Tượng trong chùa làng phần lớn là gỗ sơn son thếp vàng, rất dễ bong lớp thếp khi bị chạm nhiều.
Mỗi chùa mỗi khác: đừng áp khuôn
Bố cục nêu ở trên là bố cục phổ biến nhất ở chùa làng Bắc Bộ, chủ yếu là các chùa được dựng lại hoặc tu bổ lớn trong khoảng thế kỷ 17 đến 19. Những chùa cổ hơn còn giữ tượng từ thời Lý, Trần thường đơn giản hơn nhiều, có khi chỉ một pho Phật chính. Ngược lại, chùa mới xây thời gian gần đây có thể bày theo kiểu khác hẳn, chịu ảnh hưởng từ chùa miền Trung, miền Nam hay cả nước ngoài.
Ngay trong một vùng, thứ tự cũng không cứng nhắc. Có chùa đặt hàng Di Lặc trên hàng Thích Ca, có chùa thay hàng Văn Thù, Phổ Hiền bằng Ca Diếp, A Nan. Các nhà nghiên cứu mỹ thuật thường xem những biến thể này là bằng chứng về lịch sử riêng của từng ngôi chùa, không phải lỗi bày sai.
Vì thế, thái độ hợp lý khi đọc một Phật điện là tò mò và khiêm tốn: dùng bảng thứ tự làm điểm tựa, nhưng sẵn sàng thấy điều khác. Những điểm "lệch khuôn" đôi khi chính là chỗ thú vị nhất của ngôi chùa, nơi lưu dấu một đời trụ trì hay một lần làng đổi thay. Muốn hiểu sâu hơn ý nghĩa giáo lý của từng vị Phật, Bồ Tát, bạn nên nghe giảng từ chư tăng.
Câu hỏi thường gặp
Chùa nào cũng có đủ sáu, bảy hàng tượng không?
Không. Nhiều chùa làng nhỏ chỉ có ba hoặc bốn hàng, thường giữ Tam Thế, A Di Đà Tam Tôn, Thích Ca và toà Cửu Long. Số hàng phụ thuộc diện tích Phật điện, khả năng công đức của làng qua các đời và quan điểm của các vị trụ trì.
Vì sao tượng trong chùa Bắc Bộ phần lớn sơn son thếp vàng?
Gỗ là chất liệu chính của tượng chùa Bắc Bộ, và lớp sơn ta phủ ngoài vừa bảo vệ gỗ khỏi ẩm, mối, vừa làm nền cho lá vàng hoặc bạc dát lên. Màu đỏ son và vàng cũng là cặp màu trang trọng quen thuộc trong mỹ thuật cung đình và tôn giáo của người Việt.
Có thể chụp ảnh các hàng tượng trên Phật điện không?
Tuỳ từng chùa. Nhiều chùa cho chụp nhưng không dùng đèn flash, có chùa không cho chụp trong chính điện. Nên hỏi trước, chụp lặng lẽ, không đứng chắn người đang lễ và không trèo lên bậc để lấy góc gần.
Tượng Ngọc Hoàng trong chùa có phải là sai với Phật giáo không?
Đây là câu hỏi về quan điểm hơn là đúng sai. Hàng Ngọc Hoàng phản ánh lịch sử dung hợp tín ngưỡng ở làng xã Bắc Bộ. Có chùa giữ, có chùa không bày. Đánh giá về mặt giáo lý thuộc thẩm quyền của chư tăng và giáo hội.
Làm sao biết một pho tượng trên Phật điện là cổ hay mới?
Người không làm nghề khó tự xác định. Một số dấu hiệu gợi ý là phong cách khuôn mặt, nếp áo, cách chạm toà sen và lớp sơn đã ngả màu. Nhưng muốn biết chắc cần các nhà nghiên cứu mỹ thuật hoặc cơ quan bảo tàng khảo sát, nhiều chùa còn lưu hồ sơ di tích ghi lại điều này.
Đi chùa vào lúc nào thì dễ quan sát tượng nhất?
Buổi sáng ngày thường, ngoài các ngày rằm, mùng một và mùa lễ hội, chùa vắng người, ánh sáng tự nhiên vào sâu hơn và bạn có thời gian đứng quan sát mà không làm phiền ai. Nên ăn mặc kín đáo và giữ yên lặng.
