A Di Đà Tam Tôn, còn gọi là Tây Phương Tam Thánh, là bộ ba tượng gồm Phật A Di Đà ở giữa, Bồ Tát Quan Thế Âm và Bồ Tát Đại Thế Chí ở hai bên. Ở chùa Bắc Bộ, bộ này thường nằm ngay dưới hàng Tam Thế. Cách nhận nhanh nhất: tượng giữa là Phật, đầu tóc xoắn ốc không đội mũ; hai tượng bên là Bồ Tát, đội mũ cao, đeo chuỗi ngọc, mặc áo nhiều lớp mềm mại.
Phân biệt Quan Âm với Đại Thế Chí khó hơn, vì hai vị thường được tạc cân xứng như một cặp. Theo mô tả trong kinh Quán Vô Lượng Thọ, một bộ kinh quan trọng của Tịnh độ tông, trên mũ Quan Âm có hình một vị Phật nhỏ, còn trên mũ Đại Thế Chí có hình một chiếc bình báu. Không phải bộ tượng nào ở Việt Nam cũng giữ đúng chi tiết này, nhưng đó là manh mối đáng tìm đầu tiên. Bài viết đi qua các dấu hiệu khác và ý nghĩa của bộ tượng ở mức phổ thông.
Vì sao bộ tượng này được gọi là Tây Phương Tam Thánh
Theo giáo lý Tịnh độ tông, Phật A Di Đà là vị giáo chủ của cõi Cực Lạc ở phương Tây. Kinh Vô Lượng Thọ kể rằng khi còn tu hành, Ngài phát bốn mươi tám lời nguyện lớn, trong đó có lời nguyện đón người niệm danh hiệu mình về cõi ấy. Quan Âm và Đại Thế Chí là hai vị Bồ Tát giúp Ngài dẫn dắt chúng sinh, nên ba vị được thờ thành một bộ.
Câu "Nam mô A Di Đà Phật" mà người Việt dùng để chào nhau ở chùa, hay buột miệng khi gặp chuyện, xuất phát từ pháp môn niệm Phật của Tịnh độ. Điều đó cho thấy ảnh hưởng của Tịnh độ trong đời sống người Việt sâu rộng thế nào, và giải thích vì sao bộ Tây Phương Tam Thánh thường được làng xã đầu tư công phu.
Cần nói rõ đây là cách hiểu phổ biến trong Phật giáo Bắc tông. Các tông phái khác có quan niệm khác về cõi Tịnh độ và về việc niệm Phật. Bài viết chỉ trình bày để bạn hiểu bộ tượng, không bàn đúng sai giữa các cách tu.
Ở Việt Nam, Tịnh độ thường không tồn tại như một tông phái tách biệt mà hoà vào sinh hoạt của hầu hết các chùa Bắc tông: buổi tối có thời niệm Phật, các đạo tràng ngày rằm tụng kinh A Di Đà. Vì vậy, kể cả những chùa không tự nhận theo Tịnh độ vẫn dành cho bộ Tam Tôn một vị trí trang trọng. Đó cũng là lý do bạn sẽ gặp bộ tượng này ở gần như mọi ngôi chùa làng, dù to hay nhỏ.
Ba vị trong bộ tượng: đặc điểm để nhận ra
Khi đứng trước hàng tượng, bạn có thể dùng bảng sau để nhận diện từng vị. Các đặc điểm ghi theo hình tượng phổ biến; tượng cụ thể có thể khác vì phong cách vùng và thời kỳ.
| Vị | Vị trí | Đầu và mũ | Thế tay, vật cầm thường gặp |
|---|---|---|---|
| A Di Đà | Giữa | Tóc xoắn ốc, có nhục kế, không đội mũ | Ngồi thiền định hai tay đặt trong lòng; dạng đứng thì một tay buông xuống như đón người |
| Quan Thế Âm | Một bên A Di Đà | Mũ cao, phía trước mũ có hình Phật nhỏ ngồi hoặc đứng | Cầm cành dương, bình nước cam lồ, hoặc chắp tay |
| Đại Thế Chí | Bên còn lại | Mũ cao, phía trước mũ có hình bình báu | Cầm hoa sen, cầm kinh, hoặc chắp tay |
Về bên trái, bên phải: nhiều tài liệu ghi Quan Âm đứng bên trái Phật, Đại Thế Chí bên phải, tính theo hướng của chính pho tượng A Di Đà. Nhìn từ phía người lễ thì ngược lại. Một số chùa đặt khác, nên dấu hiệu trên mũ đáng tin hơn vị trí.
Những lý do khiến hai vị Bồ Tát hay bị nhầm
Thợ tạc cân xứng có chủ đích. Trong bố cục Tam Tôn, hai tượng bên được làm như hai cánh của một tổng thể. Thợ cố gắng giữ cùng chiều cao, cùng độ nghiêng, cùng kiểu mũ. Sự cân xứng này đẹp về mỹ thuật nhưng xoá đi nhiều dấu hiệu riêng.
Chi tiết trên mũ quá nhỏ. Hình Phật nhỏ hay hình bình trên mũ thường chỉ bằng vài đốt ngón tay, lại ở trên cao trong bóng tối, bám bụi khói hương. Đứng ở tiền đường khó nhìn rõ.
Tượng được thay tay hoặc mất vật cầm. Qua nhiều lần tu bổ, bàn tay và vật cầm là phần dễ gãy, dễ bị thay nhất. Một pho Quan Âm có thể đang cầm vật vốn không thuộc hình tượng gốc.
Quan Âm quá quen thuộc. Vì hình tượng Quan Âm phổ biến trong đời sống, người đi lễ thường gọi luôn cả hai tượng bên là Quan Âm. Thế Chí ít được nhắc tên hơn nhiều, dù có vị trí ngang bằng trong bộ tượng.
Từ bi và trí tuệ: hai Bồ Tát hai bên được hiểu thế nào
Theo cách giải thích phổ biến trong Phật giáo Bắc tông, hai vị Bồ Tát hai bên A Di Đà tượng trưng cho hai phẩm chất bổ sung cho nhau. Quan Thế Âm, tên gọi mang nghĩa "lắng nghe âm thanh của thế gian", gắn với lòng từ bi, với việc nghe và đáp lại nỗi khổ của người đời. Đại Thế Chí thường được giải thích gắn với trí tuệ, với sức mạnh của sự sáng suốt soi chiếu khắp nơi.
Đặt hai vị cân xứng hai bên một vị Phật là cách diễn đạt bằng hình khối rằng từ bi và trí tuệ phải đi cùng nhau, thiếu bên nào bố cục cũng lệch. Cách hiểu này giúp người xem không coi hai tượng bên chỉ là "người hầu" của tượng giữa, mà là hai trụ cột của cả bộ.
Trong kinh Lăng Nghiêm có một chương nổi tiếng thuật lời Bồ Tát Đại Thế Chí về pháp niệm Phật, thường được các chùa Tịnh độ đọc tụng. Còn Quan Âm có riêng phẩm Phổ Môn trong kinh Pháp Hoa. Đây là các chỉ dẫn để ai muốn tìm hiểu thêm có chỗ bắt đầu; còn diễn giải nội dung kinh là việc của người tu học lâu năm và chư tăng.
A Di Đà ngồi và A Di Đà đứng
Ở chùa Bắc Bộ, A Di Đà trong bộ Tam Tôn phần lớn ngồi kiết già trên toà sen, hai tay kết thế thiền định. Đây là hình ảnh tĩnh, nhấn vào sự an nhiên của cõi Tịnh độ. Có những pho A Di Đà rất nổi tiếng được tạc theo dáng này, như pho tượng đá thời Lý ở chùa Phật Tích (Bắc Ninh) mà sách mỹ thuật hay nhắc tới.
Một dạng khác là A Di Đà đứng, gọi là A Di Đà tiếp dẫn: tay phải buông xuống, lòng bàn tay hướng ra trước như đưa tay đón, tay trái nâng ngang ngực. Dạng này gặp nhiều hơn ở chùa miền Trung, miền Nam và các chùa xây mới, đôi khi là tượng lớn đặt ngoài sân. Khi A Di Đà đứng, hai Bồ Tát hai bên cũng thường đứng theo.
Ngoài ra, thế tay của A Di Đà trong một số bộ tượng là hai tay đặt trong lòng, ngón trỏ cong chạm ngón cái thành vòng. Cách hiểu phổ biến gắn thế tay này với các phẩm bậc vãng sinh, nhưng chi tiết giáo lý nên hỏi chư tăng. Với người xem mỹ thuật, chỉ cần nhận ra rằng thế tay là một trong những yếu tố chính để phân biệt các vị Phật khi trang phục gần như giống nhau.
Ngắm bộ Tam Tôn như người xem mỹ thuật
Bộ Tây Phương Tam Thánh thường là nơi thợ tạc dồn công nhiều nhất, nhất là ở hai tượng Bồ Tát vì có trang phục và trang sức phong phú. Khi ngắm, bạn có thể để ý:
- Mũ Bồ Tát: các tầng hoa lá chạm thủng, viền cong, dải mũ rủ hai bên tai. Mũ là nơi thể hiện tay nghề chạm lộng tinh xảo nhất.
- Chuỗi ngọc trước ngực: các vòng chuỗi chạm nổi, có khi rủ dài xuống tận gối, phủ lớp thếp vàng nổi bật trên nền áo son.
- Nếp áo: áo Bồ Tát nhiều lớp, nếp mềm chảy xuống toà sen. Nếp áo đều và mượt là dấu hiệu thợ giỏi; nếp áo cứng, gãy khúc thường gặp ở tượng làm vội.
- Tỉ lệ giữa ba pho: tượng Phật giữa lớn và cao hơn, hai Bồ Tát hơi nhỏ, tạo thế tam giác vững. Tỉ lệ lệch khiến cả bộ trông chông chênh.
- Khuôn mặt: Bồ Tát thường được tạc nét mặt mềm, có khi mang dáng nữ, nhất là Quan Âm. Đây là đặc điểm của mỹ thuật Phật giáo Đông Á, dù về giáo lý Bồ Tát không mang giới tính cố định.
Nếu bạn quan tâm đến tượng Bồ Tát dùng trong gia đình và muốn xem mô tả chất liệu, nếp áo, toà sen cho rõ ràng, có thể tham khảo thêm trên Vật Phẩm Phong Thủy. Còn tượng trong chùa là di sản chung của cộng đồng, chỉ nên ngắm và gìn giữ.
Bộ Tam Tôn ở những chùa không có hàng Tam Thế
Không phải chùa nào cũng có đủ các hàng tượng. Ở những chùa làng nhỏ, bộ A Di Đà Tam Tôn có khi chính là hàng cao nhất, đặt ở trung tâm Phật điện. Ở nhiều chùa miền Nam, bộ Tây Phương Tam Thánh thậm chí được thờ như tượng chính của chùa, nhất là những chùa theo pháp môn Tịnh độ.
Cũng có chùa bày A Di Đà một mình, không có hai Bồ Tát đi kèm, hoặc đặt Quan Âm và Thế Chí ở hai ban riêng thay vì cùng hàng. Những biến thể này thường liên quan đến diện tích Phật điện và lịch sử cung tiến tượng.
Khi gặp một ngôi chùa có cách bày khác, bạn có thể dựa vào nguyên tắc đơn giản: một Phật không đội mũ ở giữa, hai vị đội mũ cân xứng hai bên thì gần như là một bộ Tam Tôn, rồi dùng các dấu hiệu trên mũ và vật cầm để xác định cụ thể. Nếu vẫn còn băn khoăn, câu hỏi gửi tới nhà chùa luôn là cách chắc nhất.
Câu hỏi thường gặp
Tây Phương Tam Thánh và Hoa Nghiêm Tam Thánh khác nhau thế nào?
Tây Phương Tam Thánh gồm A Di Đà, Quan Âm, Đại Thế Chí. Hoa Nghiêm Tam Thánh gồm Thích Ca ở giữa, Văn Thù và Phổ Hiền hai bên; Văn Thù thường cưỡi sư tử, Phổ Hiền cưỡi voi trắng. Hai bộ đều có ba tượng nhưng thuộc hai hệ hình tượng khác nhau.
Quan Âm trong bộ Tam Tôn có giống Quan Âm Nam Hải không?
Cùng là Bồ Tát Quan Thế Âm nhưng hình tượng khác. Quan Âm trong Tam Tôn là vị hầu bên A Di Đà, tạc cân xứng với Thế Chí. Quan Âm Nam Hải là hình tượng độc lập, thường ngồi trên đảo đá giữa biển, kèm Thiện Tài và Long Nữ.
Vì sao Đại Thế Chí ít được biết đến hơn Quan Âm?
Quan Âm có nhiều truyện kể, nhiều hình tượng độc lập và gắn với lòng từ bi cứu khổ, nên gần gũi với đời sống dân gian. Đại Thế Chí chủ yếu xuất hiện trong bộ Tam Tôn, ít có truyện kể riêng phổ biến. Trong giáo lý, hai vị có vai trò tương xứng bên A Di Đà.
Có thể nhận ra A Di Đà khi ngài đứng một mình ngoài sân chùa không?
Thường có thể. Tượng A Di Đà đứng ngoài trời hay có dáng tay phải buông xuống, lòng bàn tay hướng ra, tay trái nâng trước ngực, mặc áo cà sa, đầu tóc xoắn ốc. Tuy nhiên tượng ngoài trời ở chùa mới đôi khi theo phong cách nước ngoài, nên hỏi nhà chùa cho chắc.
Người không theo đạo Phật có nên chắp tay trước bộ tượng không?
Chắp tay là cử chỉ tôn trọng phổ biến ở chùa và không đòi hỏi người làm phải theo đạo. Nếu bạn thấy không phù hợp với niềm tin của mình, đứng yên lặng, đầu hơi cúi cũng đủ thể hiện sự tôn trọng nơi thờ tự.
