Sơn ta là nhựa của cây sơn, cho lớp phủ có độ bóng sâu, ấm, mài được và càng để lâu càng trong; sơn công nghiệp như sơn PU, sơn điều hay sơn tổng hợp cho bề mặt bóng đều, màu đồng nhất, khô nhanh nhưng già đi theo cách khác. Trên một pho tượng đã hoàn thiện, bạn có thể nhận ra phần nào qua độ sâu của màu, cách ánh sáng phản chiếu, độ dày lớp sơn ở chỗ lõm và những dấu vết khi sơn già đi.
Bài này nói về việc đọc bề mặt một pho tượng đã xong, không hướng dẫn tự sơn. Sơn ta tươi gây dị ứng da mạnh, người làm nghề gọi là bị "sơn ăn", nên việc sơn tượng nên để cho thợ có kinh nghiệm. Quy trình sơn son thếp vàng từng lớp được tả ở chuyên mục kỹ thuật tạo tượng cổ truyền; ở đây chỉ bàn cái mà người xem nhìn thấy.
Sơn ta khác sơn công nghiệp từ gốc
Sơn ta lấy từ nhựa cây sơn, loại cây trồng nhiều ở vùng trung du phía Bắc, nổi tiếng nhất là Phú Thọ. Nhựa sơn khô không phải bằng cách bay hơi như sơn thông thường, mà bằng phản ứng cần độ ẩm. Vì vậy thợ sơn ta xưa phải ủ đồ sơn trong buồng ẩm, mỗi lớp mất nhiều ngày mới khô, và cả pho tượng sơn son thếp vàng hoàn chỉnh có thể mất hàng tháng. Lớp sơn khô hẳn rất cứng, chịu ẩm và chịu nhiệt tốt, hợp với khí hậu nồm của Bắc Bộ.
Sơn công nghiệp gồm nhiều loại. Sơn điều làm từ dầu vỏ hạt điều, được nhiều xưởng dùng thay sơn ta vì rẻ hơn, khô nhanh hơn và ít gây dị ứng hơn. Sơn PU, sơn epoxy, sơn dầu là sơn tổng hợp, khô trong vài giờ, phun được bằng súng, cho màu rất đều. Mỗi loại có chỗ dùng hợp lý; không loại nào là "sai", miễn là được gọi đúng tên.
Sự khác nhau về gốc dẫn đến khác nhau về cách làm. Sơn ta phải quét nhiều lớp mỏng, mỗi lớp mài lại, nên bề mặt có chiều sâu. Sơn công nghiệp thường quét hay phun ít lớp dày hơn, bề mặt đẹp ngay nhưng nông. Những khác biệt ấy để lại dấu trên tượng mà mắt quen có thể đọc.
Đọc bề mặt: so từng dấu hiệu
Không dấu hiệu nào chắc chắn một mình, nhất là khi người làm khéo đánh bóng sơn công nghiệp cho giống sơn ta. Cộng nhiều dấu hiệu lại mới có nhận định hợp lý.
| Dấu hiệu | Sơn ta thường cho thấy | Sơn công nghiệp thường cho thấy |
|---|---|---|
| Độ bóng | Bóng sâu, ấm, như nhìn qua một lớp nước | Bóng đều, sáng, cảm giác như nhựa |
| Màu đỏ son | Đỏ trầm, có chiều sâu, hơi ngả nâu ở chỗ mỏng | Đỏ tươi đồng đều, ít chuyển sắc |
| Chỗ lõm, khe nếp | Sơn mỏng theo khối, nét vẫn sắc | Sơn đọng dày, lấp tròn khe |
| Vết chổi | Gần như không thấy vì đã mài nhiều lượt | Có thể thấy vệt chổi hoặc lớp phun mịn như sương |
| Mùi khi tượng mới | Mùi hắc riêng của sơn ta, giảm dần | Mùi dung môi, có loại rất nồng |
| Mặt sau, đáy | Thường vẫn được phủ sơn then hoặc sơn lót cẩn thận | Có khi để mộc hoặc chỉ phun một lớp |
| Thời gian làm | Rất lâu, nhiều tuần đến nhiều tháng | Vài ngày |
Dấu hiệu "thời gian làm" không nhìn được trên tượng, nhưng là câu hỏi nên đặt cho người làm. Một pho tượng sơn ta đầy đủ các lớp khó mà xong trong vài ngày.
Ba màu gốc trên tượng sơn ta: then, son và cánh gián
Bảng màu của tượng sơn ta truyền thống rất hẹp, và chính sự hẹp ấy tạo nên vẻ trầm của tượng chùa Việt. Màu thứ nhất là sơn then, một màu đen sâu mà thợ chế từ sơn ta, thường dùng cho lớp nền, cho tóc tượng và cho mặt sau. Màu thứ hai là son, màu đỏ có được khi trộn sơn với bột son đỏ, phủ lên áo, bệ, ngai. Màu thứ ba là sơn cánh gián, một lớp sơn đã chế có màu nâu trong như cánh con gián, dùng phủ ngoài để làm ấm màu bên dưới.
Từ ba màu ấy cộng với vàng và bạc, thợ xưa tạo ra cả một hệ thống sắc độ: đỏ son lộ ra dưới lớp cánh gián thành đỏ trầm, bạc dưới cánh gián thành vàng ấm, then dưới vàng lộ ra ở chỗ mòn thành những vệt tối tự nhiên. Đây là lý do tượng sơn ta cũ có chiều sâu màu mà sơn công nghiệp khó đạt, vì sơn công nghiệp thường đã pha sẵn màu cuối cùng.
Khi xem một pho tượng được giới thiệu là sơn son thếp vàng truyền thống, bạn có thể nhìn vào những chỗ mòn ở mép bệ, đầu gối: nếu lớp dưới lộ ra là đen then rồi mới đến gỗ, đó là một dấu hiệu phù hợp với cách làm cổ truyền. Nếu bên dưới lộ ngay lớp bả trắng hay gỗ mộc, nhiều khả năng lớp sơn được làm theo cách khác.
Lớp vàng trên tượng: thếp vàng, thếp bạc phủ sơn và nhũ
Sơn son thếp vàng nghĩa là phần đỏ dùng son, phần vàng dán lá vàng. Lá vàng truyền thống là vàng quỳ, những lá vàng được đập mỏng đến mức nhẹ như cánh chuồn, nổi tiếng nhất là nghề quỳ vàng ở làng Kiêu Kỵ, Hà Nội. Thợ dán từng lá lên lớp sơn còn đủ độ dính, nên nhìn kỹ có thể thấy những mạch nối mảnh giữa các lá, và ở chỗ khe sâu lá vàng hơi nhăn.
Một kỹ thuật cổ truyền khác là thếp bạc rồi phủ một lớp sơn cánh gián màu nâu trong lên trên. Lớp sơn trong ấy làm bạc ánh lên màu vàng ấm, gọi là "vàng cánh gián" hay "vàng giả" theo nghĩa kỹ thuật, không mang nghĩa xấu. Nhiều pho tượng cổ được làm theo cách này. Nhìn kỹ, ánh vàng của nó trầm hơn vàng quỳ và theo thời gian có thể ngả sẫm khác.
Ngày nay còn có sơn nhũ, tức là sơn có bột kim loại màu vàng, quét hay phun lên như sơn thường. Lớp nhũ đều tuyệt đối, không có mạch nối, ánh kim hơi bột, không có độ phản chiếu sâu của lá vàng. Sau vài năm, nhũ kém chất lượng có thể xỉn hay ngả xanh. Gọi đúng tên ba loại này là điều người làm nghề nghiêm túc luôn giữ.
Lớp sơn già đi thế nào
Sơn ta trong dần, sáng dần. Người làm sơn mài hay nói đồ sơn ta "càng để càng lên nước": theo năm tháng, lớp sơn trở nên trong hơn, màu son bên dưới rõ hơn. Bề mặt có thể rạn thành những ô nhỏ rất mảnh ở tượng hàng trăm năm.
Sơn ta chịu khói hương tốt. Lớp sơn khô hẳn rất cứng, khói hương bám lên lau nhẹ được. Tượng cổ trong chùa sẫm màu phần lớn là do muội tích tụ trên bề mặt chứ không phải sơn hỏng.
Sơn công nghiệp bong theo mảng. Khi lớp lót kém hoặc gỗ co ngót, sơn tổng hợp hay phồng rộp rồi bong thành mảng, lộ gỗ hoặc lớp bả bên dưới. Ở tượng sơn ta, hư hỏng thường là bong vảy nhỏ theo vết rạn.
Sơn PU có thể ngả vàng. Một số lớp phủ trong suốt tổng hợp ngả vàng dưới ánh sáng, làm màu son chuyển sang cam, màu trắng chuyển sang ngà.
Nhũ vàng xỉn màu. Lớp nhũ kém có thể xỉn, ngả xanh hay đen ở chỗ hay chạm, trong khi vàng quỳ thật thì không đổi màu, chỉ mòn đi để lộ lớp son.
Vì sao điều này quan trọng với tượng cũ trong nhà và trong di tích
Với tượng thờ trong gia đình đã lâu năm, biết lớp sơn là sơn ta hay sơn công nghiệp giúp bạn chọn cách giữ gìn hợp lý. Lớp sơn ta bền nhưng đừng lau bằng chất tẩy; lớp sơn công nghiệp bong mảng thì càng không nên tự sơn đè, vì lớp mới sẽ bám lên lớp cũ đang bong. Khi cần sửa, nên tìm thợ hiểu loại sơn đang có trên tượng.
Với tượng trong đình, chùa có tuổi, chuyện này còn quan trọng hơn. Giới bảo tồn đã nhiều lần lên tiếng về việc tượng cổ sơn ta bị phủ lại bằng sơn công nghiệp màu tươi trong các đợt tu sửa. Lớp sơn mới không chỉ làm mất vẻ đẹp cũ, mà còn có thể giữ ẩm bên dưới, làm hỏng lớp sơn gốc và gỗ. Nguyên tắc chung là tượng di tích hư hỏng thì báo ban quản lý và cơ quan văn hoá, không tự ý sơn lại.
Với người xem, hiểu sơn giúp đọc tượng sâu hơn. Đứng trước một pho tượng cổ, bạn sẽ thấy màu đỏ trầm của son, ánh vàng lúc sáng lúc tối của lá quỳ và những vệt rạn mảnh như tơ, và biết rằng đó là kết quả của hàng tháng làm việc trong buồng ủ ẩm cùng hàng trăm năm thời gian. Một lớp sơn như vậy, khi đã mất, không thể làm lại y nguyên, nên giữ được nó là giữ được một phần lịch sử của ngôi chùa.
Khi hỏi người làm về lớp sơn
Câu hỏi đúng giúp bạn hiểu pho tượng mà không cần cào thử lớp sơn. Người làm nghề nghiêm túc thường trả lời rõ ràng những câu dưới đây.
- Tượng sơn bằng sơn ta, sơn điều hay sơn tổng hợp? Lớp lót và lớp ngoài có cùng loại không?
- Phần vàng là vàng quỳ, thếp bạc phủ cánh gián hay sơn nhũ?
- Tượng được sơn bao nhiêu lớp, mất bao lâu?
- Mặt sau và đáy được xử lý thế nào?
- Khi lớp sơn có vấn đề, xưởng có nhận sửa không và sửa bằng loại sơn gì?
- Cần lau chùi, giữ tượng thế nào cho hợp với loại sơn này?
- Nếu sơn ta, tượng đã được ủ đủ lâu chưa, có còn mùi sơn tươi không?
- Lá vàng dán lên có được phủ lớp bảo vệ nào không, nếu có thì là loại gì?
Với tượng mới sơn ta, bạn nên để tượng ở chỗ thoáng một thời gian và tránh tiếp xúc da lâu, vì người có cơ địa nhạy cảm vẫn có thể bị ngứa khi lớp sơn chưa khô hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Sơn điều có phải là sơn ta không?
Không. Sơn điều làm từ dầu vỏ hạt điều, còn sơn ta là nhựa cây sơn. Sơn điều được dùng nhiều vì rẻ, khô nhanh, ít gây dị ứng, cho bề mặt khá giống sơn ta. Hai loại khác nhau về độ bền và cách già đi, nên cần gọi đúng tên.
Vì sao sơn ta gây ngứa?
Nhựa cây sơn tươi chứa chất gây dị ứng da, người làm nghề gọi là bị sơn ăn, có thể ngứa, sưng nhiều ngày. Khi lớp sơn đã khô hẳn thì nguy cơ giảm rất nhiều. Đây là lý do không nên tự làm sơn ta khi chưa có người hướng dẫn và đồ bảo hộ.
Làm sao biết lớp vàng trên tượng là vàng quỳ hay nhũ?
Nhìn kỹ dưới ánh sáng xiên: vàng quỳ có mạch nối mảnh giữa các lá, phản chiếu sâu như kim loại; nhũ đều tuyệt đối, ánh hơi bột. Theo thời gian vàng quỳ không xỉn màu, còn nhũ kém có thể xỉn hay ngả xanh.
Tượng sơn ta có cần đánh bóng định kỳ không?
Thường chỉ cần lau bụi bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, không dùng chất tẩy, xi đánh bóng hay dầu. Lớp sơn ta tự lên nước theo thời gian. Việc đánh bóng lại, nếu cần, nên nhờ thợ sơn có kinh nghiệm.
Tượng cổ trong chùa sơn lại màu tươi có sao không?
Giới bảo tồn lo ngại vì lớp sơn mới che mất lớp gốc, có thể giữ ẩm làm hỏng gỗ và lớp sơn cũ, lại làm mất giá trị lịch sử. Tượng di tích nên được trùng tu theo hướng dẫn của cơ quan văn hoá, không tự ý sơn lại.
Tượng sơn công nghiệp có bền không?
Có thể bền nếu lớp lót tốt và đặt trong nhà, tránh nắng. Điểm yếu thường là phồng rộp, bong mảng khi gỗ co ngót hay khi để chỗ ẩm. Hỏi rõ loại sơn và cách giữ là cách tốt nhất để tượng bền lâu.
