Tam Thế Phật là bộ ba pho tượng Phật ngồi đặt ở hàng cao và sâu nhất của Phật điện, tượng trưng cho chư Phật của ba thời: quá khứ, hiện tại và vị lai. Ba pho thường được tạc gần như giống hệt nhau về dáng ngồi, kích thước và trang phục, khác biệt nếu có thì rất nhỏ, nên người đi chùa hay hỏi vì sao lại cần ba tượng giống nhau đến vậy.
Câu trả lời nằm ở ý niệm mà bộ tượng muốn diễn đạt: không phải ba nhân vật với ba câu chuyện riêng, mà là tính liên tục và phổ quát của sự giác ngộ qua thời gian. Bài viết giải thích cách gọi tên phổ biến, những cách hiểu khác nhau, cách nhận diện bộ tượng và những gì người xem mỹ thuật có thể quan sát trên ba pho tượng này. Phần ý nghĩa giáo lý chỉ ở mức phổ thông; muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi các vị sư.
Tam Thế là gì: ba thời chứ không phải ba nhân vật
Chữ "thế" trong Tam Thế mang nghĩa đời, thời. Tam Thế là ba thời: quá khứ, hiện tại, vị lai. Theo cách hiểu phổ biến trong Phật giáo Bắc tông, Phật không chỉ có một vị duy nhất trong lịch sử mà đã có, đang có và sẽ có nhiều vị Phật xuất hiện qua vô lượng thời gian. Bộ Tam Thế là cách thể hiện ý niệm đó bằng hình khối.
Vì vậy, khi đứng trước ba pho tượng, cách đọc đúng nhất là nhìn chúng như một tổng thể. Pho bên này và pho bên kia không đối lập, không xếp hạng cao thấp; ba pho cùng một cỡ, cùng một độ cao, cùng một tư thế. Sự đồng nhất ấy là chủ đích của người tạc chứ không phải vì thợ thiếu sáng tạo.
Ở chùa Bắc Bộ, bộ Tam Thế gần như luôn chiếm hàng cao nhất. Đây cũng là bộ tượng thường lớn nhất trong chùa, có khi cao gấp rưỡi hay gấp đôi tượng hàng dưới. Đặt cao và lớn khiến bộ tượng trở thành phông nền cho mọi hàng khác, giống như bầu trời trên đầu cảnh vật.
Ba vị được gọi tên thế nào
Cách gọi theo thời. Cách phổ biến và an toàn nhất là gọi theo vị trí thời gian: Phật quá khứ, Phật hiện tại, Phật vị lai. Nhiều sách hướng dẫn và nhiều nhà chùa dùng cách gọi này mà không gắn tên riêng.
Cách gọi gắn với ba vị Phật cụ thể. Có cách hiểu dân gian gán cho ba pho tượng ba danh hiệu: A Di Đà cho quá khứ, Thích Ca cho hiện tại, Di Lặc cho vị lai. Cách hiểu khác lại cho rằng Phật quá khứ là một vị Phật trước Thích Ca trong kinh điển, như Nhiên Đăng hay Ca Diếp Phật. Các tài liệu không thống nhất.
Cách hiểu rộng hơn. Một số nhà nghiên cứu Phật học nhấn mạnh rằng Tam Thế Phật tượng trưng cho toàn thể chư Phật ba đời, không nhất thiết là ba danh hiệu riêng. Theo cách hiểu này, việc tìm tên cho từng pho không quan trọng bằng việc hiểu ý niệm.
Thứ tự trái phải. Pho nào là quá khứ, pho nào là vị lai cũng tuỳ chùa và tuỳ cách tính bên trái, bên phải theo hướng tượng hay theo hướng người nhìn. Gặp chùa có ghi chú hoặc có nhà sư chỉ dẫn, nên theo cách của chùa đó.
Nhận ra bộ Tam Thế giữa nhiều hàng tượng
Trong ánh sáng tối của Phật điện, người lần đầu đi chùa dễ nhầm bộ Tam Thế với hàng A Di Đà Tam Tôn vì cả hai đều có ba tượng. Bảng so sánh dưới đây giúp phân biệt nhanh.
| Điểm so | Tam Thế Phật | A Di Đà Tam Tôn |
|---|---|---|
| Vị trí | Hàng cao và sâu nhất | Thường ngay dưới Tam Thế |
| Thành phần | Cả ba đều là Phật | Một Phật ở giữa, hai Bồ Tát hai bên |
| Trang phục | Ba pho cùng mặc áo cà sa, đầu tóc xoắn ốc, không đội mũ | Hai Bồ Tát đội mũ, đeo chuỗi ngọc, áo nhiều lớp |
| Kích thước | Ba pho bằng nhau | Tượng giữa thường lớn hơn hai bên |
| Tư thế | Ngồi kiết già, thường cùng một thế tay | Phật ngồi, hai Bồ Tát có thể ngồi hoặc đứng |
Mẹo đơn giản: nếu ba tượng giống hệt nhau và đều không đội mũ, gần như chắc chắn đó là Tam Thế. Nếu hai tượng bên đội mũ, đeo trang sức, đó là một bộ Tam Tôn.
Dáng ngồi, thế tay và toà sen của bộ Tam Thế
Phần lớn bộ Tam Thế ở chùa Bắc Bộ được tạc trong tư thế ngồi kiết già, hai chân xếp bằng, lòng bàn chân ngửa lên trên đùi. Thế tay phổ biến nhất là thế thiền định: hai bàn tay đặt chồng lên nhau trong lòng, hai đầu ngón cái chạm nhẹ. Có bộ tượng đặt một tay trong lòng, một tay úp xuống chạm đất, nhưng ít gặp hơn ở hàng này.
Mỗi pho đều ngồi trên toà sen, thường là sen nhiều tầng cánh, phía dưới có đế bát giác hoặc đế vuông. Toà sen của bộ Tam Thế thường được chạm cầu kỳ hơn toà sen hàng dưới: cánh sen to, đầu cánh cong lên, có khi xen vân mây. Người xem mỹ thuật thường chú ý vào toà sen để đoán niên đại, vì kiểu cánh sen thay đổi rõ qua các thời.
Khuôn mặt bộ Tam Thế ở các chùa Bắc Bộ thời Lê Trung hưng và Nguyễn thường đầy đặn, mắt khép hờ nhìn xuống, miệng thoáng mỉm. Tóc xoắn ốc kết thành từng nốt nhỏ, trên đỉnh có nhục kế nhô lên. Tai dài chảy xuống gần vai. Đây là những dấu hiệu quy ước của hình tượng Phật trong mỹ thuật Phật giáo nói chung, không riêng bộ Tam Thế.
Thợ xưa tạc ba pho tượng giống nhau bằng cách nào
Làm ba pho tượng gỗ lớn gần như giống hệt nhau bằng tay là một thử thách nghề. Theo những gì được biết về lề lối làng nghề tạc tượng truyền thống, thợ thường dựa vào các yếu tố sau:
- Hệ tỉ lệ quy ước: thợ dùng một đơn vị đo nội bộ, thường lấy theo chiều dài khuôn mặt hoặc chiều ngang lòng bàn tay của tượng, rồi suy ra mọi kích thước khác. Cùng hệ tỉ lệ thì ba pho tự nhiên giống nhau.
- Một người cả đầu: phần khuôn mặt, nơi quyết định thần thái, thường do người thợ cả đảm nhiệm cho cả ba pho, các thợ phụ làm phần thân và toà sen.
- Gỗ cùng một đợt: gỗ mít là chất liệu quen thuộc, chọn cùng một đợt cây để thớ và độ co ngót tương đương, hạn chế chênh lệch sau nhiều năm.
- Sơn thếp cùng lượt: ba pho được sơn và thếp cùng một quy trình, cùng loại sơn, nên màu sắc đồng đều.
Dù vậy, khi nhìn kỹ những bộ Tam Thế cổ, người xem vẫn có thể thấy khác biệt nhỏ ở nếp áo hoặc độ nghiêng của đầu. Những khác biệt ấy cho thấy bàn tay con người, chính là điểm làm tượng thủ công sống động hơn tượng đúc khuôn.
Ba hiểu lầm hay gặp về bộ Tam Thế
"Ba pho tượng là ba anh em" hoặc "ba đời một dòng họ". Đây là cách hiểu theo nghĩa đen của chữ "thế" khi bị đọc thành "thế hệ". Tam Thế nói về ba thời, không nói về quan hệ gia tộc nào. Cách hiểu này thỉnh thoảng nghe thấy ở người lớn tuổi trong làng, nên bạn có thể giải thích nhẹ nhàng nếu được hỏi.
"Pho ở giữa quan trọng hơn hai pho bên." Ở các bộ Tam Tôn, tượng giữa đúng là vị chủ. Nhưng với Tam Thế, ba pho ngang nhau về vị thế. Việc người lễ hay hướng về pho giữa chỉ vì đó là trục chính của Phật điện.
"Chùa có Tam Thế mới là chùa lớn, chùa đủ lễ." Có những ngôi chùa cổ giá trị bậc nhất chỉ thờ một pho Phật chính. Quy mô tượng không đo được lịch sử hay giá trị của ngôi chùa, càng không đo được đời sống tu học ở đó.
Ba pho tượng nói gì với người xem hôm nay
Với người không theo đạo Phật, bộ Tam Thế vẫn là một ví dụ hay về cách người xưa dùng không gian và hình khối để diễn đạt một ý niệm trừu tượng. Thời gian vốn không nhìn thấy được, nhưng ba pho tượng đồng đều đặt ngang hàng trên cao biến nó thành thứ ta cảm được ngay khi bước vào: một sự liền mạch, bình thản, không bắt đầu không kết thúc.
Với người theo đạo, theo cách hiểu phổ biến, bộ tượng nhắc rằng con đường giác ngộ không thuộc riêng một thời nào. Người tu học bây giờ có thể nhìn lên ba pho tượng như nhìn một dòng chảy đã có từ trước và sẽ còn tiếp tục sau mình. Những tầng nghĩa sâu hơn về giáo lý ba đời là phần các vị sư giảng giải tốt hơn bất kỳ bài viết phổ thông nào.
Với người học mỹ thuật, bộ Tam Thế là bài tập về sự kiềm chế. Thợ không được phô diễn cá tính trên từng pho, phải giữ đồng đều mà vẫn có hồn. Nhiều nghệ nhân lâu năm coi tạc được một bộ Tam Thế đẹp là dấu mốc khẳng định tay nghề.
Xem bộ Tam Thế cho trọn mà không làm phiền ai
Bộ Tam Thế đặt ở chỗ cao và tối nhất, nên muốn ngắm kỹ cần kiên nhẫn. Đứng ở giữa tiền đường, chờ mắt quen bóng tối, rồi nhìn lần lượt từ toà sen lên vai, lên mặt. Ánh sáng tự nhiên buổi sáng hắt vào thường đủ để thấy lớp thếp vàng trên nếp áo.
Không nên chiếu đèn điện thoại hay đèn flash vào tượng. Ánh sáng mạnh vừa làm phiền người đang lễ, vừa không tốt cho lớp sơn thếp cổ. Nếu chùa có lối đi vòng sau Phật điện, đừng tự ý vào khi chưa được phép; phía sau thường là khu vực tu hành hoặc gian thờ khác.
Muốn biết bộ tượng tạc vào thời nào, có thể hỏi nhà chùa hoặc tìm hồ sơ di tích nếu chùa đã được xếp hạng. Nhiều bộ Tam Thế ở chùa làng chưa có niên đại chắc chắn, các nhà nghiên cứu thường chỉ ước đoán theo phong cách. Khi chưa có tư liệu, nên nói "có lẽ tạc vào khoảng thế kỷ…" thay vì khẳng định một năm cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Tam Thế Phật và Tam Bảo có phải là một không?
Không. Tam Bảo là Phật, Pháp, Tăng, tức ba ngôi quý trong Phật giáo: đức Phật, giáo pháp và đoàn thể tăng già. Tam Thế Phật là bộ tượng chư Phật ba thời. Hai khái niệm khác nhau, dù đều có chữ "tam" và đều thường gặp trong chùa.
Vì sao có chùa đặt Tam Thế ở hàng thứ hai chứ không phải hàng đầu?
Thứ tự các hàng phụ thuộc lịch sử từng ngôi chùa. Có nơi bộ Tam Thế được tạc sau, hoặc kích thước không vừa bậc trên cùng, nên phải đặt xuống. Có nơi trụ trì sắp xếp lại theo quan niệm riêng. Muốn biết lý do cụ thể, nên hỏi nhà chùa.
Chùa miền Nam có bày Tam Thế Phật không?
Có chùa có, nhưng ít phổ biến bằng ở Bắc Bộ. Nhiều chùa Bắc tông ở miền Nam đặt một pho Thích Ca hoặc A Di Đà làm chính, bố cục gọn hơn. Chùa Nam tông của đồng bào Khmer chủ yếu thờ Phật Thích Ca, không bày Tam Thế theo kiểu Bắc Bộ.
Có thể thờ Tam Thế Phật ở nhà không?
Việc thờ tượng tại gia tuỳ niềm tin và nếp nhà. Bộ Tam Thế vốn được tạc cho không gian Phật điện rộng và cao, nên ít gia đình thờ. Nếu có ý định, bạn nên hỏi ý kiến một vị sư để được hướng dẫn phù hợp với điều kiện nhà mình.
Tượng Tam Thế thường làm bằng gỗ gì?
Ở Bắc Bộ, gỗ mít được dùng nhiều nhất cho tượng chùa vì thớ mịn, dễ tạc, ít cong vênh và có màu vàng đẹp. Một số bộ tượng dùng gỗ khác hoặc làm bằng đất, bằng đồng, nhưng gỗ mít sơn son thếp vàng là dạng quen thuộc nhất.
