So với chùa Bắc Bộ nhiều tầng tượng, chùa Huế và chùa Nam Bộ thường bày gọn hơn: chánh điện chỉ có một tượng Phật chính hoặc một bộ ba, nhiều chùa phía Nam có tượng Quan Âm lớn đứng ngoài sân, Hộ Pháp thường là một pho Vi Đà đứng trong điện, và các vị tổ có gian thờ riêng phía sau. Chùa Nam tông của đồng bào Khmer và tịnh xá của hệ phái Khất sĩ lại có cách bày khác hẳn nữa.
Những khác biệt này đến từ lịch sử di dân, từ các dòng thiền được truyền vào mỗi vùng, từ khí hậu và vật liệu, và cả từ thẩm mỹ riêng của từng miền. Bài viết so sánh các cách bày phổ biến để người đi chùa ở miền này không bỡ ngỡ khi bước vào chùa miền khác. Cũng cần nói rõ: đây là các xu hướng chung, ở đâu cũng có ngoại lệ.
So sánh nhanh cách bày tượng ba miền
Bảng dưới đây tóm tắt những nét khác nhau dễ thấy nhất. Mỗi ô là xu hướng phổ biến, không phải quy định.
| Điểm so | Chùa làng Bắc Bộ | Chùa Huế | Chùa Bắc tông Nam Bộ |
|---|---|---|---|
| Số hàng tượng trên Phật điện | Nhiều, thường 4–7 hàng | Ít, thường 1–3 hàng | Ít, thường 1–2 hàng |
| Tượng chính | Tam Thế ở trên cùng | Tam Thế hoặc Thích Ca | Thích Ca hoặc A Di Đà, có khi Tây Phương Tam Thánh |
| Hộ Pháp | Cặp Khuyến Thiện, Trừng Ác ở tiền đường | Hộ Pháp, Già Lam trong chánh điện | Vi Đà đứng chầu, ban Già Lam |
| Tượng ngoài trời | Ít | Ít | Phổ biến, nhất là Quan Âm lộ thiên |
| Chất liệu chính | Gỗ sơn son thếp vàng | Gỗ, đồng, có tượng thếp vàng | Gỗ, xi măng, đá, composite |
| Gian thờ Tổ | Nhà Tổ phía sau | Thường nằm sau chánh điện | Hậu tổ ngay sau chánh điện |
Những chùa xây mới gần đây ở cả ba miền ngày càng giống nhau hơn về cách bày, do giao lưu giữa các vùng và do tượng được đặt làm từ cùng các trung tâm sản xuất. Khác biệt rõ nhất vẫn nằm ở các chùa cổ.
Chùa Huế: ít tượng, nhiều khoảng lặng
Chùa Huế mang dấu ấn của các dòng thiền phát triển ở Đàng Trong từ thế kỷ 17–18, tiêu biểu là dòng Lâm Tế mang tên thiền sư Liễu Quán. Kiến trúc thường là nhà rường gỗ, mái thấp, nằm giữa vườn cây, hoà vào đồi núi xung quanh. Không gian chánh điện vì vậy không sâu và cao như Phật điện chùa Bắc, khó chứa nhiều tầng tượng.
Chánh điện chùa Huế thường thờ bộ Tam Thế hoặc một pho Thích Ca, có khi kèm A Di Đà, Quan Âm, Địa Tạng ở các khám thờ hai bên. Nhiều nhà nghiên cứu nhận xét chùa Huế ưa sự thanh giản: ít tượng, đồ thờ được bày gọn gàng, khoảng trống được tôn trọng. Người quen chùa Bắc lần đầu vào chùa Huế hay có cảm giác "vắng tượng", nhưng chính sự vắng ấy tạo nên vẻ tĩnh mặc đặc trưng.
Một số chùa Huế gắn với triều Nguyễn, từng được vua ban biển ngạch hoặc bảo trợ trùng tu. Ở những chùa này có thể gặp tượng đồng đúc theo phong cách cung đình, đường nét chuẩn mực, khác với vẻ dân dã của tượng gỗ chùa làng Bắc Bộ. Khi đến các chùa có lịch sử cung đình, bạn nên tìm hiểu qua ban quản lý hoặc nhà chùa, vì nhiều hiện vật là di sản cần được bảo vệ.
Chùa Bắc tông Nam Bộ: chánh điện gọn, sân rộng
Một tượng chính nổi bật. Nhiều chùa Bắc tông ở Nam Bộ đặt một pho Thích Ca lớn làm trung tâm chánh điện, hai bên có thể là Văn Thù, Phổ Hiền hoặc Ca Diếp, A Nan. Có chùa thờ Tây Phương Tam Thánh làm chính. Cách bày nhấn vào một điểm nhìn rõ ràng thay vì nhiều lớp.
Hộ Pháp Vi Đà và Già Lam. Trong chánh điện thường có tượng Vi Đà đứng hướng về tượng Phật, mặc giáp, tay cầm chày. Đối diện hoặc ở ban riêng là Già Lam, có nơi gắn với hình tượng Quan Công.
Hậu tổ. Phía sau chánh điện thường là gian hậu tổ thờ Tổ Đạt Ma và các vị tổ khai sơn của chùa, có ảnh hoặc tượng chân dung. Gian này nhiều khi rộng và được chăm chút không kém chánh điện.
La Hán và Thập bát La Hán. Một số chùa bày bộ 18 La Hán ngay trong chánh điện, hai bên tường, thay vì ở hành lang như chùa Bắc.
Tượng ngoài sân. Sân chùa Nam Bộ thường rộng, có hồ nước, cây cảnh, và hay có các tượng lớn đặt ngoài trời: Quan Âm, A Di Đà đứng, có khi tượng Phật nằm hay tiểu cảnh Đản sinh.
Quan Âm lộ thiên: nét quen thuộc của chùa phía Nam
Hình ảnh một pho Quan Âm lớn màu trắng, đứng trên toà sen giữa hồ hoặc giữa sân, tay cầm bình cam lồ, mặt hướng ra cổng chùa, đã trở thành nét nhận diện của nhiều chùa ở miền Nam và cả miền Trung. Tượng thường làm bằng xi măng, đá hoặc vật liệu tổng hợp để chịu được mưa nắng.
Cách gọi "lộ thiên" chỉ việc tượng đứng dưới trời, không có mái che. Theo cách hiểu phổ biến, Quan Âm với lòng từ bi lắng nghe tiếng kêu của chúng sinh, nên được đặt ở nơi rộng mở, gần người qua lại. Nhiều chùa ven biển còn đặt Quan Âm hướng ra biển, gắn với hình tượng Quan Âm Nam Hải và với đời sống của cư dân làm nghề biển.
Về mỹ thuật, tượng Quan Âm lộ thiên thường có phong cách hiện đại hơn tượng trong điện: tỉ lệ thon dài, áo choàng rủ mềm, khuôn mặt hiền. Vì đứng ngoài trời, tượng cần được chăm sóc định kỳ chống rêu mốc, nứt nẻ. Đây là việc của nhà chùa và người có chuyên môn; khách đến thăm chỉ cần không leo lên bệ, không dán, không viết lên tượng.
Chùa Khmer Nam tông: một truyền thống khác hẳn
Ở Nam Bộ, các chùa của đồng bào Khmer theo Phật giáo Nam tông (Theravāda) có cách bày tượng khác hẳn chùa Bắc tông của người Việt. Những nét dễ thấy:
- Chỉ thờ Phật Thích Ca: chánh điện có thể có nhiều pho tượng, nhưng đều là Đức Phật Thích Ca ở các tư thế và các giai đoạn cuộc đời. Không có Quan Âm, Di Lặc, A Di Đà như chùa Bắc tông.
- Nhiều tư thế: Phật ngồi thiền, Phật đứng, Phật nằm nhập Niết bàn, Phật ngồi trên mình rắn Naga nhiều đầu đang xoè mang che chở.
- Trang trí rực rỡ: chánh điện có nhiều tranh tường kể cuộc đời Đức Phật, mái nhọn nhiều tầng, đầu đao uốn cong, có hình rắn thần và chim thần Krud làm trang trí.
- Chánh điện quay về hướng Đông: theo truyền thống, tượng Phật trong chánh điện thường đặt quay mặt về hướng Đông.
- Đời sống cộng đồng: chùa là trung tâm văn hoá của phum sóc, nơi diễn ra lễ hội, dạy chữ, sinh hoạt chung.
Khi đến thăm chùa Khmer, nên ăn mặc kín đáo, cởi giày dép trước khi vào chánh điện, không chỉ chân về phía tượng Phật khi ngồi, và hỏi các vị sư hoặc người trông coi trước khi chụp ảnh. Đó là những phép lịch sự cơ bản với một truyền thống văn hoá có bề dày lâu đời.
Tịnh xá Khất sĩ và chùa người Hoa
Hệ phái Khất sĩ là một hệ phái Phật giáo ra đời ở Nam Bộ vào giữa thế kỷ 20, kết hợp những nét của cả truyền thống Nam tông và Bắc tông. Cơ sở thờ tự của hệ phái gọi là tịnh xá, thường có kiến trúc hình bát giác hoặc có tháp nhiều tầng. Trong chánh điện tịnh xá, tượng thờ chính là Đức Phật Thích Ca, bố cục giản dị, ít tượng phụ.
Chùa của cộng đồng người Hoa ở Nam Bộ, đặc biệt ở các khu như Chợ Lớn, mang phong cách Phật giáo Trung Hoa rõ rệt: có Tứ Thiên Vương, Vi Đà, tượng Quan Âm, Thập bát La Hán, nhiều chi tiết gốm và chạm khắc đặc trưng của các vùng gốc như Quảng Đông, Phúc Kiến. Cần phân biệt chùa với miếu, hội quán của người Hoa, vốn thờ các vị thần như Thiên Hậu, Quan Công.
Sự đa dạng này là một nét đặc biệt của Nam Bộ, vùng đất có nhiều cộng đồng cư trú đan xen. Đi một vòng các chùa ở một tỉnh Nam Bộ, bạn có thể gặp đủ các truyền thống trong một ngày. Mỗi nơi có cách bày tượng riêng, và tôn trọng sự khác biệt là thái độ cần có của người tham quan.
Vì sao các miền bày khác nhau
Các nhà nghiên cứu thường nêu mấy nguyên nhân chính. Thứ nhất là lịch sử: chùa Bắc Bộ kế thừa truyền thống hàng nghìn năm, tích tụ nhiều lớp tượng qua các thời, còn chùa phía Nam phần lớn hình thành trong vài trăm năm gần đây theo bước chân di dân, mang theo những gì gọn nhẹ và thiết yếu.
Chính vì nhiều chùa phía Nam ra đời cùng với làng mới lập, tượng thờ ban đầu nhiều khi chỉ là một pho nhỏ mang theo hoặc tạc tạm, sau mới được thay bằng tượng lớn hơn khi cộng đồng ổn định.
Thứ hai là các dòng truyền thừa: chùa Đàng Trong chịu ảnh hưởng lớn của các thiền sư từ Trung Hoa sang vào thế kỷ 17 và các dòng thiền phát triển sau đó, với thẩm mỹ và cách tổ chức không gian khác với chùa làng Bắc Bộ. Thứ ba là khí hậu và vật liệu: miền Nam nắng nóng, mưa nhiều theo mùa, sân rộng, nên tượng ngoài trời và vật liệu bền như xi măng, đá được dùng nhiều hơn.
Cuối cùng là đời sống cộng đồng. Chùa làng Bắc Bộ gắn chặt với làng, nơi tượng được cung tiến qua nhiều thế hệ, mỗi thế hệ thêm một lớp. Chùa phía Nam gắn nhiều hơn với các vị tổ khai sơn, nên gian thờ tổ được chú trọng. Hiểu những nguyên nhân ấy, người đi chùa sẽ thấy sự khác biệt là điều tự nhiên chứ không phải "đúng" hay "sai".
Câu hỏi thường gặp
Chùa miền Nam có tượng Hộ Pháp ông Thiện ông Ác không?
Có chùa có, nhưng ít phổ biến hơn ở Bắc Bộ. Phần lớn chùa Bắc tông miền Nam có tượng Vi Đà Hộ Pháp đứng trong chánh điện và ban Già Lam. Cách bày tuỳ dòng truyền thừa và lịch sử của từng chùa.
Vì sao chùa Khmer không có tượng Quan Âm?
Chùa Khmer theo Phật giáo Nam tông, truyền thống chỉ thờ Đức Phật Thích Ca. Hình tượng Bồ Tát Quan Âm thuộc về Phật giáo Bắc tông, phát triển ở Trung Hoa, Việt Nam, Nhật Bản, Triều Tiên. Đây là khác biệt về truyền thống, không phải thiếu sót.
Tượng Phật nằm có ý nghĩa gì?
Theo cách hiểu phổ biến, tượng Phật nằm nghiêng bên phải thể hiện lúc Đức Phật nhập Niết bàn, tức lúc Ngài qua đời theo nghĩa thế gian. Đây là hình tượng phổ biến ở chùa Nam tông và cũng xuất hiện ở một số chùa Bắc tông, đặc biệt các chùa xây gần đây.
Đi chùa Khmer có cần xin phép trước không?
Phần lớn chùa Khmer mở cửa cho khách tham quan vào ban ngày. Tuy vậy, nên hỏi người trông coi hoặc các vị sư nếu muốn vào chánh điện hay chụp ảnh, nhất là khi đang có lễ. Ăn mặc kín đáo và cởi giày dép trước khi vào chánh điện.
Chùa Huế có bày tượng Thập điện không?
Ít gặp. Chùa Huế thường bày gọn, tập trung vào chánh điện và nhà Tổ. Dãy Thập điện là đặc trưng nổi bật hơn ở chùa Bắc Bộ có hành lang rộng. Một số chùa ở Huế có tranh hoặc tượng liên quan, tuỳ lịch sử từng nơi.
Vì sao tượng ngoài trời ở chùa miền Nam hay sơn trắng?
Màu trắng phổ biến với tượng Quan Âm và tượng ngoài trời vì gợi sự thanh tịnh, đồng thời phản chiếu ánh nắng, giảm hấp nhiệt cho bề mặt. Màu sắc cụ thể còn tuỳ chất liệu và quyết định của nhà chùa.
