Thập điện Diêm vương là mười pho tượng vua ngồi trên ngai, mỗi pho tượng trưng cho một vị vua cai quản một "điện" trong thế giới sau khi chết theo quan niệm dân gian chịu ảnh hưởng Phật giáo và Đạo giáo Trung Hoa. Ở chùa Bắc Bộ, các pho tượng này thường được bày ở hai dãy hành lang, mỗi bên năm vị, đôi khi kèm tượng phán quan, quỷ sứ và những cảnh nhỏ minh hoạ.
Nhiều người, nhất là trẻ nhỏ, thấy dãy Thập điện đáng sợ. Bài viết này không nhằm kể chuyện địa ngục để răn ai, mà giải thích nguồn gốc của quan niệm, cách nó đi vào chùa Việt, cách nhận ra tượng và lý do các nhà nghiên cứu coi Thập điện là một kho tư liệu về đạo đức và mỹ thuật dân gian. Phần giáo lý về nghiệp và tái sinh, bạn nên tìm hiểu từ chư tăng.
Quan niệm Thập điện đến từ đâu
Phật giáo Ấn Độ có quan niệm về Diêm vương (Yama), vị cai quản cõi chết, và về các cõi khổ dành cho người làm ác. Khi Phật giáo vào Trung Hoa, quan niệm này kết hợp với hệ thống quan lại và tín ngưỡng dân gian bản địa, dần hình thành hình ảnh mười vị vua, mỗi vị một điện, xét xử người chết theo từng chặng.
Một bản kinh soạn ở Trung Hoa, thường được gọi là kinh Thập Vương, có vai trò lớn trong việc phổ biến quan niệm này. Giới nghiên cứu Phật học xếp đây vào nhóm kinh do người Trung Hoa biên soạn chứ không dịch từ tiếng Phạn. Điều đó không làm giảm giá trị văn hoá của nó, nhưng giúp người đọc hiểu rằng Thập điện là một sản phẩm của sự giao thoa tín ngưỡng hơn là giáo lý gốc.
Điều đáng chú ý là hình ảnh mười vị vua ngồi xử án mô phỏng gần như nguyên vẹn bộ máy quan lại phong kiến: có công đường, có sổ sách, có phán quan ghi chép, có lính hầu. Người xưa hình dung thế giới bên kia bằng chính trật tự xã hội họ đang sống, và đó là lý do các nhà sử học văn hoá coi Thập điện là tấm gương phản chiếu xã hội đương thời.
Từ Trung Hoa, quan niệm Thập điện đi vào Việt Nam và được thể hiện qua tượng, tranh trong chùa, qua văn chương và nghi lễ. Ở chùa Bắc Bộ, nhất là các chùa được tu bổ lớn trong thế kỷ 17 đến 19, dãy tượng Thập điện trở thành một thành phần khá quen thuộc.
Mười điện và những mốc cúng quen thuộc của người Việt
Bảy tuần đầu. Theo quan niệm phổ biến trong kinh Thập Vương, bảy điện đầu tương ứng với bảy tuần đầu sau khi mất, mỗi tuần qua một điện. Đây là gốc của tập quán cúng thất mỗi bảy ngày và lễ bốn mươi chín ngày mà nhiều gia đình Việt còn giữ.
Một trăm ngày. Điện thứ tám gắn với mốc một trăm ngày, tương ứng với lễ cúng trăm ngày quen thuộc.
Giỗ đầu. Điện thứ chín gắn với mốc một năm, tương ứng với giỗ đầu.
Giỗ hết. Điện thứ mười gắn với mốc ba năm, tương ứng với lễ hết tang trong phong tục truyền thống.
Đọc với sự dè dặt. Mối tương ứng này được nhiều nhà nghiên cứu văn hoá chỉ ra, nhưng phong tục tang lễ Việt còn có gốc từ Nho giáo và tín ngưỡng bản địa, không thể quy hết về một bản kinh. Mỗi gia đình, mỗi vùng giữ các mốc cúng theo nếp riêng, không có cách nào bắt buộc.
Nhận ra các nhân vật trong dãy Thập điện
Dãy Thập điện đầy đủ có thể có nhiều nhân vật. Bảng dưới đây giúp phân biệt các nhóm chính theo hình tượng phổ biến ở chùa Bắc Bộ.
| Nhân vật | Hình tượng | Vị trí thường gặp |
|---|---|---|
| Mười vị vua | Ngồi trên ngai, mặc triều phục, đội mũ bình thiên hoặc mũ vua có rèm, tay cầm hốt | Hai dãy hành lang, mỗi bên năm vị, hoặc trong nhà riêng |
| Phán quan | Đứng hầu, mặc áo quan nhỏ hơn, cầm sổ, cầm bút | Đứng cạnh các vị vua |
| Quỷ sứ, ngục tốt | Tượng nhỏ, nét mặt dữ, cầm gậy, xiềng | Phía trước hoặc bên cạnh ngai |
| Cảnh minh hoạ | Tượng nhỏ hoặc tranh mô tả cảnh xét xử, cảnh luân hồi | Dưới chân các vị vua, hoặc tranh treo trên tường |
| Địa Tạng Bồ Tát | Hình nhà sư đầu tròn, cầm tích trượng hoặc ngọc | Ban riêng ở đầu hoặc giữa dãy, có khi ở Phật điện |
Vị Diêm La, tên quen thuộc nhất trong dân gian, chỉ là một trong mười vị, không phải người đứng đầu tất cả. Trên tượng, mười vị thường trông khá giống nhau, phân biệt chủ yếu nhờ vị trí trong dãy hoặc nhờ ghi chú của nhà chùa.
Thập điện, tích Mục Liên và mùa Vu Lan
Hình ảnh các cõi khổ trong chùa Việt còn gắn với một câu chuyện quen thuộc hơn cả Thập điện: tích Mục Kiền Liên cứu mẹ. Theo kinh Vu Lan Bồn, Mục Kiền Liên là một đệ tử lớn của Đức Phật; khi dùng thần thông nhìn thấy mẹ mình chịu đói khổ ở cõi ngạ quỷ, ông tìm mọi cách cứu mà không được, sau được Phật chỉ dạy cúng dường chư tăng vào ngày rằm tháng Bảy âm lịch để hồi hướng công đức cho mẹ.
Từ câu chuyện này hình thành lễ Vu Lan, mùa báo hiếu của người Việt, với tập quán cài hoa hồng lên áo để nhớ ơn cha mẹ. Tích Mục Liên cũng đi vào sân khấu truyền thống với đề tài Mục Liên – Thanh Đề, nơi những cảnh địa ngục được diễn lại trên chiếu chèo, sân tuồng.
Đặt cạnh nhau, Thập điện và tích Mục Liên cho thấy cách người Việt tiếp nhận hình ảnh cõi khổ: không nhấn vào nỗi sợ, mà nhấn vào lòng hiếu thảo và sự cứu giúp. Đứa con đi tìm mẹ, vị Bồ Tát nguyện cứu người, đó mới là trung tâm của câu chuyện. Hiểu như vậy, dãy tượng ở hành lang chùa bớt u ám và gần với đời sống gia đình hơn.
Địa Tạng Bồ Tát: hình tượng của lòng từ đi kèm Thập điện
Ở nhiều chùa, gần dãy Thập điện có ban thờ Bồ Tát Địa Tạng. Theo cách hiểu phổ biến trong Phật giáo Bắc tông, Địa Tạng là vị Bồ Tát phát nguyện cứu độ chúng sinh trong các cõi khổ, nổi tiếng với lời nguyện không thành Phật chừng nào các cõi ấy còn chúng sinh chịu khổ.
Việc đặt Địa Tạng cạnh Thập điện tạo ra một sự cân bằng quan trọng: bên cạnh hình ảnh xét xử là hình ảnh của lòng từ bi và sự cứu giúp. Người đi chùa không chỉ thấy hậu quả của việc ác mà còn thấy rằng luôn có con đường hướng thiện và sự nâng đỡ.
Trên tượng, Địa Tạng thường mang hình nhà sư đầu tròn, mặc cà sa, một tay cầm tích trượng có các vòng khoen, một tay cầm viên ngọc. Có nơi tạc Địa Tạng đội mũ có năm cánh. Hình tượng này khá dễ nhận, khác hẳn mười vị vua mặc triều phục.
Đọc dãy Thập điện như một bài học đạo đức
Các nhà nghiên cứu văn hoá thường nhìn Thập điện như phương tiện giáo dục của xã hội làng xã xưa. Theo cách đọc ấy, dãy tượng truyền đạt mấy điều:
- Việc làm của mỗi người có hệ quả, không ai tránh được trách nhiệm với hành động của mình.
- Những lỗi được nhấn mạnh thường là lỗi đời thường: lừa dối, bất hiếu, gian lận cân đo, hại người — gần với chuẩn mực đạo đức của làng xã.
- Hình ảnh quan lại xét xử phản ánh mong muốn về một sự công bằng mà đời thực đôi khi không có.
- Đặt cạnh Địa Tạng, thông điệp không dừng ở trừng phạt mà mở ra khả năng sửa mình.
Đọc như vậy, Thập điện không phải để doạ ai mà để nhắc sống tử tế. Bài viết không khẳng định hay phủ định sự tồn tại của mười điện; đó là chuyện niềm tin của mỗi người. Điều chắc chắn hơn là dãy tượng giữ lại cách người xưa nghĩ về thiện ác và công bằng.
Giá trị mỹ thuật của tượng và tranh Thập điện
Về tạo hình, mười vị vua thường được tạc theo một khuôn chung: ngồi chính diện, hai tay cầm hốt trước ngực, áo bào phủ kín, mũ cao. Sự đồng dạng ấy tạo nhịp điệu cho dãy hành lang, giống một hàng cột. Điểm sáng tạo nằm ở các tượng nhỏ đi kèm và các cảnh minh hoạ, nơi thợ được tự do thể hiện hình người, động vật, đồ vật đời thường.
Ở một số chùa, Thập điện được thể hiện bằng tranh thay vì tượng: những bức tranh dài vẽ cảnh xét xử với rất nhiều nhân vật nhỏ. Tranh Thập điện là nguồn tư liệu quý về trang phục, đồ dùng, nhà cửa thời xưa, vì người vẽ thường lấy chính đời sống quanh mình làm mẫu.
Nhiều tượng và tranh Thập điện đã xuống cấp vì đặt ở hành lang, nơi chịu gió, ẩm và nắng hơn trong chính điện. Một số dãy tượng đã bị sơn lại hoặc thay mới. Khi thấy những dãy tượng cổ còn nguyên lớp sơn cũ, dù đã phai, đó là tư liệu đáng quý cần được gìn giữ.
Đưa trẻ nhỏ đi qua dãy Thập điện
Trẻ em thường bị cuốn hút và cũng hay sợ khi đi qua dãy Thập điện, nhất là nếu chùa có tượng quỷ sứ hay cảnh minh hoạ. Người lớn không nên dùng các pho tượng để doạ con kiểu "không ngoan thì bị bắt", vì điều đó dễ tạo nỗi sợ không cần thiết và làm trẻ ngại đến chùa.
Cách tốt hơn là giải thích đơn giản: đây là những bức tượng người xưa làm để nhắc mọi người sống tốt, giống như truyện cổ tích có người tốt kẻ xấu. Có thể chỉ cho con thấy Bồ Tát Địa Tạng ở gần, kể rằng có một vị luôn giúp đỡ người gặp khó. Nếu trẻ vẫn sợ, đừng ép, đi qua nhanh và dành thời gian ở những khu khác của chùa.
Với trẻ lớn hơn, dãy Thập điện có thể là dịp nói chuyện về trách nhiệm với việc mình làm, về sự công bằng, về cách người xưa dạy đạo đức qua hình ảnh. Đó là một bài học văn hoá đáng giá mà không cần đến bất kỳ lời doạ nạt nào.
Câu hỏi thường gặp
Chùa nào cũng có dãy tượng Thập điện không?
Không. Thập điện phổ biến ở chùa Bắc Bộ có hành lang rộng, nhưng nhiều chùa nhỏ không có. Chùa miền Nam và miền Trung ít bày dãy tượng Thập điện hơn. Chùa Nam tông Khmer không có Thập điện vì đây là quan niệm của Phật giáo Bắc tông chịu ảnh hưởng Trung Hoa.
Diêm La vương có phải là vua cai quản tất cả mười điện không?
Theo quan niệm Thập điện phổ biến, Diêm La chỉ là vua của một trong mười điện. Tuy nhiên trong cách nói dân gian, tên Diêm vương hay được dùng chung để chỉ vị cai quản cõi chết, nên nhiều người nghĩ đó là vị đứng đầu.
Có nên làm lễ cầu xin trước dãy tượng Thập điện không?
Theo tập quán phổ biến, người đi chùa thường lễ ở ban Phật và các ban chính, ít khi làm lễ riêng ở từng vị Thập điện. Nếu có điều băn khoăn liên quan đến người thân đã mất, nên hỏi ý kiến nhà chùa. Không cần sắm lễ đắt tiền hay làm lễ theo lời ai mách bảo.
Tranh Thập điện và tượng Thập điện cái nào cổ hơn?
Không có câu trả lời chung. Có chùa giữ tranh từ lâu, có chùa giữ tượng. Niên đại phải xác định theo từng hiện vật cụ thể, dựa vào hồ sơ di tích, phong cách và khảo sát của các nhà chuyên môn.
Vì sao tượng Thập điện thường đặt ở hành lang chứ không ở chính điện?
Chính điện là nơi thờ Phật và Bồ Tát. Thập điện là hình tượng gắn với thế giới của chúng sinh, đặt ở hành lang thể hiện thứ bậc không gian của chùa. Hành lang dài cũng thuận để bày mười pho tượng thành dãy cho người đi xem lần lượt.
Kinh Thập Vương có phải là kinh do Đức Phật nói không?
Theo giới nghiên cứu Phật học, kinh Thập Vương thuộc nhóm kinh được biên soạn ở Trung Hoa. Quan điểm về giá trị của nhóm kinh này trong tu học là câu hỏi giáo lý; bạn nên tham khảo ý kiến của chư tăng.
