La Hán, gọi đầy đủ là A La Hán, theo cách hiểu phổ biến là những vị tu hành đã dứt hết phiền não, đạt quả vị cao nhất trong con đường tu tập của Phật giáo thời kỳ đầu. Trong chùa Việt, các vị La Hán thường được tạc thành bộ: 16 vị, 18 vị, có nơi làm cả bộ 500 vị, đặt dọc hai bên Phật điện hoặc trong dãy hành lang chạy quanh chùa.
Khác với tượng Phật và Bồ Tát tạc theo quy ước chặt chẽ, tượng La Hán là nơi người thợ được tự do nhất: mỗi vị một dáng ngồi, một nét mặt, một cử chỉ, có vị gầy gò khắc khổ, có vị cười vui, có vị đang trầm ngâm. Bài viết giải thích các bộ số La Hán, nơi bày trong chùa Việt, lý do của sự đa dạng ấy và gợi ý cách ngắm một dãy tượng La Hán cho trọn.
A La Hán là ai trong Phật giáo
Chữ La Hán là cách phiên âm từ tiếng Phạn arhat, thường được hiểu là "bậc xứng đáng được cúng dường" hoặc "người đã diệt giặc phiền não". Trong các kinh điển thời kỳ đầu, đây là quả vị mà các vị đệ tử của Đức Phật hướng tới: người đã thấy rõ sự thật, không còn bị tham, sân, si chi phối.
Trong truyền thống Nam tông, A La Hán là lý tưởng tu tập cao nhất. Trong truyền thống Bắc tông, phổ biến ở Việt Nam, Trung Hoa, Nhật Bản, lý tưởng Bồ Tát được đề cao hơn, nhưng các vị La Hán vẫn được tôn kính như những đệ tử đã đắc đạo và được giao nhiệm vụ ở lại thế gian để giữ gìn chánh pháp.
Chữ "La Hán" còn có mặt trong đời sống thường ngày, chẳng hạn trong tên gọi "quả la hán" quen thuộc ở các hiệu thuốc bắc và quầy đồ khô. Nhưng với phần đông người Việt, hình ảnh các vị La Hán đến với họ chủ yếu qua những dãy tượng ở chùa làng, nơi mỗi pho mang một gương mặt riêng.
Những khác biệt giữa hai truyền thống về vị trí của La Hán là đề tài giáo lý rộng, các vị sư sẽ giải thích tường tận hơn. Với người xem tượng, chỉ cần hiểu rằng La Hán là hình tượng của con người đã tu thành, gần với đời người hơn Phật và Bồ Tát. Chính sự gần gũi đó đã mở đường cho thợ tạc thể hiện họ như những con người thật.
Các bộ số La Hán thường gặp
Người đi chùa hay nghe nói đến Thập lục La Hán, Thập bát La Hán và Ngũ bách La Hán. Bảng dưới đây tóm tắt nguồn gốc từng bộ theo cách trình bày phổ biến.
| Bộ | Số vị | Nguồn gốc theo cách hiểu phổ biến | Gặp ở đâu |
|---|---|---|---|
| Thập lục La Hán | 16 | Mười sáu vị được Phật giao ở lại thế gian hộ trì chánh pháp, danh sách gắn với một văn bản do ngài Huyền Trang dịch sang Hán văn | Nhiều chùa Bắc tông, bày hai bên Phật điện mỗi bên tám vị |
| Thập bát La Hán | 18 | Ở Trung Hoa, người ta thêm hai vị vào bộ 16; hai vị thêm vào được kể khác nhau, phổ biến là Hàng Long và Phục Hổ | Rất phổ biến ở chùa Việt, Trung Hoa |
| Ngũ bách La Hán | 500 | Gắn với truyền thuyết về năm trăm vị tham dự kỳ kết tập kinh điển đầu tiên sau khi Đức Phật nhập diệt | Ít chùa làm đủ bộ; có chùa lớn dựng nhà riêng hoặc làm tượng ngoài sân |
Tên và thứ tự của từng vị trong các bộ không thống nhất giữa các nguồn, và rất ít chùa Việt ghi tên dưới mỗi pho tượng. Vì vậy, khi ngắm một bộ La Hán, đừng quá bận tâm tìm tên từng vị; giá trị nằm ở tổng thể và ở tay nghề tạc.
Bày tượng La Hán ở đâu trong chùa
Hai bên Phật điện. Ở nhiều chùa Bắc Bộ, bộ La Hán được đặt thành hai dãy dọc hai bên thượng điện, quay mặt vào trục giữa như đang hầu Phật. Bố cục này khiến người đứng giữa có cảm giác được hai hàng tượng vây quanh.
Dãy hành lang. Chùa có kiến trúc nội Công ngoại Quốc có dãy hành lang dài hai bên sân, gọi là tả vu và hữu vu. Đây là nơi bày tượng La Hán ở những chùa lớn, mỗi gian một hoặc vài pho, người xem đi dọc như đi trong một phòng trưng bày.
Nhà riêng hoặc ngoài sân. Một số chùa dựng nhà riêng để thờ bộ La Hán, hoặc ở chùa xây mới, đặt các pho tượng bằng đá, bằng xi măng dọc lối đi ngoài sân.
Chung với dãy Thập điện. Có chùa bố trí một bên hành lang là La Hán, bên kia là Thập điện, tạo thế đối xứng. Hai nhóm tượng này hoàn toàn khác về ý nghĩa, nên khi đi hành lang cần nhìn trang phục để nhận ra: La Hán mặc áo nhà tu, Thập điện mặc áo vua.
Vì sao mỗi pho La Hán một dáng, một nét mặt
Tượng Phật được tạc theo những quy ước hình tượng rất chặt: tóc xoắn ốc, tai dài, nét mặt tĩnh tại, thế tay có ý nghĩa nhất định. Bồ Tát cũng có trang phục, vật cầm theo khuôn. Riêng La Hán, các bản văn chỉ mô tả sơ lược, để lại khoảng trống cho người thợ tưởng tượng. Thêm vào đó, La Hán vốn là người tu hành, nên thợ có lý do để tạc họ như những con người cụ thể.
Kết quả là các bộ La Hán trở thành nơi người thợ thể hiện sự quan sát cuộc sống. Có vị gầy trơ xương, gân guốc như người khổ hạnh lâu năm. Có vị béo tròn, cười hiền. Có vị đang ngoáy tai, có vị ôm gối nhìn xa, có vị cúi đầu suy nghĩ. Nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật cho rằng trong những bộ La Hán đẹp của chùa Việt, có thể nhận ra gương mặt của các cụ già nông thôn Bắc Bộ.
Sự đa dạng ấy cũng mang một ý nghĩa: con đường giác ngộ mở ra cho mọi kiểu người, già trẻ, béo gầy, nghiêm nghị hay vui vẻ. Mười tám pho tượng khác nhau cùng ngồi quanh một Phật điện là lời nhắc rằng không có một khuôn mẫu duy nhất cho người tu thành.
Những điều nên để ý khi ngắm một bộ La Hán
Đi dọc một dãy La Hán có thể mất nhiều thời gian nếu bạn thật sự quan sát. Gợi ý những điểm đáng nhìn:
- Bàn tay: La Hán ít có thế tay quy ước, nên bàn tay thường được tạc rất tự nhiên — tay đặt trên gối, tay vuốt râu, tay cầm vật dụng thường ngày. Bàn tay đẹp là dấu hiệu thợ giỏi.
- Xương và cơ: các vị khổ hạnh hay được tạc lộ xương sườn, xương quai xanh, gân cổ. Đây là phần cho thấy hiểu biết về cơ thể người của thợ xưa.
- Nét mặt: so sánh các vị cạnh nhau để thấy dải cảm xúc từ trầm tư, nghiêm khắc đến hoan hỉ.
- Con vật đi kèm: có vị đi cùng rồng, hổ, sư tử, voi nhỏ, gợi tích truyện riêng. Hàng Long và Phục Hổ là hai vị dễ nhận nhất nhờ con rồng và con hổ.
- Bệ ngồi: nhiều pho ngồi trên tảng đá, gốc cây, chứ không phải toà sen, nhấn mạnh tính đời thường.
- Lớp sơn: tượng La Hán ở nhiều chùa được sơn màu da, áo nâu hoặc đỏ, ít thếp vàng hơn tượng Phật.
Nếu bạn thích những bộ tượng có tính chân dung như La Hán và muốn tìm hiểu thêm về tượng gỗ có mô tả chất liệu rõ ràng, có thể xem thêm trên Vật Phẩm Phong Thủy. Còn các bộ La Hán trong chùa cổ là di sản, chỉ nên ngắm, chụp ảnh khi được phép và không chạm vào.
Hàng Long và Phục Hổ: hai vị dễ nhận nhất trong bộ 18
Trong bộ Thập bát La Hán phổ biến ở Trung Hoa và Việt Nam, hai vị thường được kể là được thêm vào sau là Hàng Long La Hán và Phục Hổ La Hán. Tên gọi đã nói lên hình tượng: một vị thuần phục rồng, một vị thuần phục hổ. Đây cũng là hai pho dễ nhận ra nhất khi đi dọc một dãy tượng, vì bên cạnh mỗi vị luôn có con vật đi kèm.
Hàng Long thường được tạc với một con rồng nhỏ uốn quanh chân hoặc bay trên đầu, vị La Hán giơ tay hoặc cầm bát như đang khống chế. Phục Hổ thường ngồi cạnh một con hổ nằm phục, có khi tay đặt lên đầu hổ. Truyền thuyết về hai vị có nhiều dị bản, tên thật của hai vị cũng được các nguồn gán cho những nhân vật khác nhau, nên nên coi đây là truyện kể dân gian.
Về ý nghĩa biểu tượng, cách hiểu phổ biến coi rồng và hổ là hình ảnh của những sức mạnh hoang dã, những tham sân trong lòng người; hàng phục được chúng là thể hiện sức mạnh của sự tu tập. Với người thợ, hai pho này là dịp để chạm thêm con vật vào khối tượng, khiến chúng sinh động hơn hẳn các vị ngồi tĩnh.
Bộ La Hán trong lịch sử mỹ thuật tượng Việt
Các nhà nghiên cứu mỹ thuật thường xếp nhiều bộ La Hán còn lại ở chùa Bắc Bộ vào giai đoạn thế kỷ 17 đến 19, khi chùa làng được dựng lại và tu bổ rộng khắp. Bộ La Hán ở chùa Tây Phương (Hà Nội) là ví dụ được sách mỹ thuật nhắc đến nhiều nhất về sức biểu cảm, nhưng còn nhiều bộ khác ở các chùa làng chưa được biết đến rộng rãi.
Ở chùa Huế và chùa miền Nam, bộ Thập bát La Hán cũng phổ biến, nhưng phong cách thường gần với tượng Trung Hoa hơn, đôi khi được đặt làm tại các xưởng của người Hoa hoặc theo mẫu đó. Các chùa xây mới gần đây hay dùng tượng đá hoặc composite với kích thước lớn, đặt ngoài trời.
Một số bộ tượng La Hán ở chùa Việt từng bị mất trộm hoặc thất lạc, do giá trị mỹ thuật cao và kích thước vừa phải dễ mang đi. Đây là lý do nhiều chùa nay lắp khoá, rào chắn hoặc hạn chế khách vào khu vực bày tượng. Người đi tham quan nên hiểu và tôn trọng những biện pháp này.
Câu hỏi thường gặp
La Hán và Bồ Tát khác nhau thế nào?
Theo cách hiểu phổ biến trong Phật giáo Bắc tông, La Hán là người đã tự giải thoát khỏi phiền não, còn Bồ Tát là người phát nguyện cứu độ chúng sinh trước khi thành Phật. Trên tượng, La Hán thường mặc áo nhà tu, đầu trọc; Bồ Tát thường đội mũ, đeo trang sức.
Chùa có bộ 18 La Hán có tên từng vị không?
Ít chùa Việt ghi tên dưới từng pho tượng. Danh sách tên các vị La Hán khác nhau giữa các nguồn, và nhiều bộ tượng được tạc mà không gắn với danh sách cụ thể nào. Nếu muốn biết, hãy hỏi nhà chùa xem chùa có lưu tư liệu không.
Tượng La Hán có được thếp vàng như tượng Phật không?
Không có quy định chung nào về việc này. Ở nhiều chùa Bắc Bộ, tượng La Hán được sơn màu da, áo nâu hoặc đỏ, có lẽ vì thợ muốn nhấn vẻ gần đời người của các vị; nhưng cũng có không ít bộ La Hán được sơn son thếp vàng toàn bộ. Cách sơn tuỳ thời kỳ, tuỳ phường thợ và tuỳ nơi đặt tượng.
Có nên xoa đầu, sờ bụng tượng La Hán để cầu may không?
Không nên. Việc chạm vào tượng làm mòn lớp sơn, bám mồ hôi và bụi bẩn, lâu dần làm hư hại tượng. Đây cũng không phải tập quán được Phật giáo khuyến khích. Ngắm và tôn trọng là đủ.
Bộ 500 vị La Hán có thật sự được tạc đủ 500 pho không?
Có những công trình làm đủ hoặc gần đủ số lượng này, nhất là chùa lớn xây gần đây. Nhưng phần lớn chùa làng không có điều kiện làm bộ 500 vị. Ở nhiều nơi, Ngũ bách La Hán được thể hiện qua tranh hoặc một số pho tượng tiêu biểu.
