Hộ Pháp là hai pho tượng lớn, mặc giáp trụ như võ tướng, thường đặt ở hai bên tiền đường chùa Bắc Bộ: một ông nét mặt hiền gọi là Khuyến Thiện, một ông nét mặt dữ gọi là Trừng Ác. Dân gian quen gọi gọn là "ông Thiện, ông Ác". Theo cách hiểu phổ biến, đây là các vị thần bảo vệ Phật pháp và ngôi chùa, đứng ở lối vào như hai người gác cửa.
Vì đứng gần cửa và thường là những tượng lớn nhất chùa, Hộ Pháp là hình ảnh nhiều người nhớ nhất từ những lần theo bà, theo mẹ đi lễ hồi nhỏ. Bài viết giải thích hai vị Hộ Pháp là ai theo các cách hiểu phổ biến, vì sao có cặp hiền và dữ, đặc điểm hình tượng và cách bày khác nhau giữa chùa Bắc Bộ với chùa miền Trung, miền Nam.
Hộ Pháp nghĩa là gì và đứng ở đâu
Chữ "Hộ Pháp" nghĩa là bảo vệ giáo pháp. Trong Phật giáo có nhiều vị được gọi là hộ pháp: các vị thần, các vị thiên vương, thậm chí cả những cư sĩ có công giữ gìn đạo. Khi người Việt nói "tượng Hộ Pháp" trong chùa làng Bắc Bộ, thường là nói tới hai pho tượng võ tướng đặt ở tiền đường.
Vị trí phổ biến là hai đầu hồi của toà tiền đường, hoặc hai bên lối đi giữa, mặt hướng ra cửa chùa. Người bước vào sẽ đi qua giữa hai tượng trước khi tới ban lễ chính. Bố cục này giống với cách các công trình kiến trúc cổ ở Đông Á đặt tượng hoặc tranh thần giữ cửa, tạo một ranh giới giữa không gian bên ngoài và không gian thờ tự.
Cặp tượng gác cửa không riêng gì Việt Nam. Ở Nhật Bản, cổng nhiều ngôi chùa có hai pho Nhân Vương (Niō) đứng hai bên, một pho há miệng, một pho ngậm miệng; ở Trung Hoa và Triều Tiên cũng có các cặp lực sĩ hay thiên vương giữ cửa. Cặp Khuyến Thiện, Trừng Ác của chùa Bắc Bộ nằm trong dòng chung ấy nhưng mang cách diễn giải riêng của người Việt: thay vì hai lực sĩ cùng dữ, một vị được tạc hiền để khuyên, một vị dữ để răn.
Kích thước tượng Hộ Pháp ở nhiều chùa Bắc Bộ rất lớn, có khi cao vượt đầu người đứng, đặt trên bệ cao. Tiếng Việt còn có cách nói "to như ông Hộ Pháp" để chỉ người cao lớn, vạm vỡ, cho thấy hình ảnh này đã đi vào ngôn ngữ hằng ngày.
Phân biệt ông Khuyến Thiện và ông Trừng Ác
Hai vị thường được tạc cân xứng về kích thước và trang phục, khác nhau chủ yếu ở nét mặt và tư thế. Bảng dưới đây nêu những khác biệt hay gặp.
| Điểm so | Khuyến Thiện | Trừng Ác |
|---|---|---|
| Ý nghĩa tên | Khuyên làm điều thiện | Răn trị điều ác |
| Nét mặt | Hiền hoà, mắt dịu, miệng khép | Dữ dằn, mắt trợn, mày xếch, có khi nhe răng |
| Màu mặt thường gặp | Sáng màu, trắng hồng | Sẫm màu, đỏ hoặc đen |
| Tư thế | Đứng hoặc ngồi tĩnh, tay cầm binh khí ngang ngực | Tư thế động, như sắp vung binh khí |
| Cảm giác chung | Che chở, an ủi | Uy nghiêm, răn đe |
Bên nào là ông Thiện, bên nào là ông Ác thì mỗi chùa có thể khác. Cách chắc nhất để nhận ra vẫn là nét mặt. Các tài liệu cũng không thống nhất việc đồng nhất hai vị với những vị thần cụ thể trong kinh điển; người xem nên coi đây là một cặp hình tượng biểu trưng hơn là hai nhân vật có tiểu sử riêng.
Vì sao lại có một ông hiền, một ông dữ
Hai cách dẫn dắt con người. Theo cách giải thích phổ biến, cặp tượng nhắc rằng có người hướng thiện nhờ được khuyên nhủ, có người cần được răn đe mới dừng điều xấu. Hai gương mặt là hai phương tiện cùng hướng tới một mục đích.
Thăng bằng trong bố cục. Về mặt mỹ thuật, một cặp tượng giống hệt nhau đứng hai bên dễ đơn điệu. Một hiền một dữ tạo ra sự tương phản sống động, khiến người đi qua phải dừng lại nhìn.
Nhắc người vào chùa tự xét mình. Đi qua giữa hai vị trước khi vào ban Phật, người lễ như được nhắc buông điều xấu lại bên ngoài. Đây là cách hiểu mang tính biểu tượng, không phải lời phán xét ai.
Không nhằm doạ người. Nét dữ của Trừng Ác là ngôn ngữ hình tượng của sự uy nghiêm, không phải để doạ trẻ em hay người lễ. Nếu trẻ nhỏ sợ, người lớn có thể giải thích ông là người gác cửa bảo vệ ngôi chùa, giống như chú bảo vệ ở trường.
Trang phục và binh khí: đọc tượng Hộ Pháp như tượng võ tướng
Tượng Hộ Pháp chùa Bắc Bộ thường mặc giáp nhiều lớp: giáp vai hình đầu thú, giáp ngực chạm vảy, đai lưng to bản, vạt áo giáp xoè xuống chân. Mũ trụ cao, chạm hoa văn mây lửa, có khi có dải mũ bay ra sau. Đây là trang phục võ tướng theo quan niệm mỹ thuật cổ truyền, có nét gần với tượng võ quan ở lăng mộ hay tượng các vị tướng ở đền.
Binh khí thường gặp là kiếm hoặc chuỳ, tuỳ chùa. Có pho tượng cầm ngang trước ngực, có pho chống xuống đất, có pho giơ cao. Một số chùa tạc Hộ Pháp đứng trên lưng con thú như sư tử hay con hống, làm tăng thêm chiều cao và vẻ uy nghi.
Màu sắc trên tượng Hộ Pháp cũng phong phú hơn tượng Phật. Ngoài son và vàng, thợ còn dùng màu xanh, màu đen, màu trắng cho giáp, mặt và các dải trang trí, tạo cảm giác rực rỡ, mạnh mẽ. Nhiều pho tượng cũ đã phai màu, chỉ còn lớp sơn nền sẫm; những pho mới tu bổ thì có khi bị sơn lại quá tươi, làm mất vẻ trầm của tượng cổ — một vấn đề mà giới bảo tồn thường nhắc.
Vì kích thước lớn, tượng Hộ Pháp thường không tạc từ một khối gỗ liền mà ghép nhiều phần, hoặc làm bằng đất, bằng vữa đắp trên cốt. Qua thời gian, mối nối giữa các phần là nơi dễ nứt, bong sơn. Khi thấy tượng Hộ Pháp có vết nứt chạy ngang vai hay ngang bụng, đó thường là chỗ ghép chứ không hẳn là hư hỏng nặng, nhưng vẫn cần ban quản lý di tích theo dõi.
Chùa miền Trung, miền Nam bày Hộ Pháp khác ra sao
Cặp Khuyến Thiện, Trừng Ác là đặc trưng nổi bật của chùa Bắc Bộ. Ở các vùng khác, hình tượng hộ pháp có những dạng thường gặp sau:
- Vi Đà Hộ Pháp: một tượng võ tướng trẻ, mặc giáp, tay cầm chày kim cương. Ở nhiều chùa Bắc tông miền Trung và miền Nam, tượng Vi Đà đặt trong chính điện, đứng quay mặt về phía tượng Phật như đang chầu.
- Già Lam: vị hộ trì ngôi chùa. Ở một số chùa phía Nam và chùa của người Hoa, ban Già Lam được gắn với hình tượng Quan Công, theo truyền thống Phật giáo Trung Hoa.
- Tứ Thiên Vương: bốn vị vua trời giữ bốn phương, thường tạc lớn đặt ở tam quan hoặc tiền điện, phổ biến ở chùa người Hoa và một số chùa xây theo kiểu mới.
- Bát bộ Kim Cương: tám vị hộ pháp, gặp ở một số chùa Bắc Bộ, đứng thành dãy hai bên tiền đường hoặc thượng điện.
Các dạng này không loại trừ nhau. Có chùa vừa có cặp Khuyến Thiện, Trừng Ác vừa có Bát bộ Kim Cương; có chùa chỉ có một pho Vi Đà. Sự khác biệt chủ yếu đến từ truyền thống vùng miền và nguồn ảnh hưởng của từng ngôi chùa.
Tượng Hộ Pháp trong mắt người làm nghề
Với thợ tạc tượng, Hộ Pháp là thể loại cho phép thể hiện sức mạnh và chuyển động, khác hẳn sự tĩnh tại của tượng Phật. Cơ bắp tay, gân cổ, nếp áo giáp tung bay, ánh mắt trợn trừng là những chi tiết người thợ được tự do biểu cảm hơn. Nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật nhận xét rằng ở tượng Hộ Pháp, cá tính của từng phường thợ hiện ra rõ nhất.
Thách thức là giữ được vẻ uy nghiêm mà không biến tượng thành hình ảnh hung tợn đáng sợ. Một tượng Trừng Ác đẹp khiến người xem thấy kính nể, không thấy rùng mình. Ranh giới này nằm ở tỉ lệ khuôn mặt, độ mở của mắt, cách xử lý miệng, và nằm ở tay nghề hơn là ở công thức.
Những pho Hộ Pháp lớn bằng đất hay vữa đắp còn đòi hỏi kỹ thuật dựng cốt chắc chắn, vì tượng nặng và cao. Một pho tượng đổ là mối nguy cho người lễ. Đây là lý do khi trùng tu, các đơn vị chuyên môn thường kiểm tra kỹ phần cốt và bệ trước khi động vào lớp bề mặt.
Đi qua Hộ Pháp với thái độ thế nào
Theo tập quán, người đi lễ ở chùa Bắc Bộ thường không làm lễ riêng trước tượng Hộ Pháp mà chỉ đi qua với thái độ tôn kính, rồi lễ ban Đức Ông và ban Phật. Một số người có thói quen chắp tay vái nhẹ khi đi ngang. Mỗi vùng, mỗi gia đình có nếp riêng, không có quy định bắt buộc nào cho người đến thăm chùa.
Không nên trèo lên bệ chụp ảnh cạnh tượng, không treo đồ lên binh khí hay tay tượng, không nhét tiền vào kẽ giáp. Những hành động này không chỉ thiếu tôn trọng mà còn làm hư hại tượng, đặc biệt với tượng cổ có lớp sơn mỏng.
Nếu muốn ngắm kỹ, hãy đứng lùi ra giữa tiền đường để nhìn toàn bộ pho tượng từ bệ lên mũ, vì đứng sát chân tượng chỉ thấy được phần giáp và vạt áo. Ánh sáng từ cửa chùa buổi sáng thường chiếu xiên vào tượng Hộ Pháp, làm nổi các lớp giáp chạm. Đó là lúc dễ quan sát nhất mà không cần đèn.
Với trẻ nhỏ, chuyến đi chùa có thể là dịp kể cho con nghe về hai ông gác cửa, một ông khuyên làm điều tốt, một ông nhắc tránh điều xấu. Câu chuyện đơn giản ấy giúp con nhớ chùa như một nơi yên bình, chứ không phải nơi có những bức tượng đáng sợ.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Hộ Pháp có phải là tượng Phật không?
Không. Hộ Pháp là các vị thần hộ trì, không phải Phật hay Bồ Tát. Điều này thể hiện rõ qua trang phục: Hộ Pháp mặc giáp, đội mũ trụ, cầm binh khí, trong khi tượng Phật mặc áo cà sa, tóc xoắn ốc và không cầm vũ khí.
Vì sao tượng Hộ Pháp thường lớn hơn tượng Phật?
Hộ Pháp đứng ở tiền đường, thường là không gian rộng và cao hơn từng hàng tượng trên Phật điện, nên được tạc lớn cho cân với kiến trúc. Kích thước lớn cũng thể hiện vai trò người bảo vệ. Điều này không có nghĩa Hộ Pháp có vị thế cao hơn Phật.
Chùa nhỏ không có tượng Hộ Pháp có thiếu sót gì không?
Không. Nhiều chùa nhỏ không đủ không gian hay điều kiện làm cặp tượng Hộ Pháp lớn, có khi chỉ có tranh vẽ hoặc không có. Việc có hay không có tượng Hộ Pháp không quyết định giá trị hay sự đầy đủ của một ngôi chùa.
Ông Thiện ông Ác có liên quan đến chuyện phán xét người sau khi chết không?
Theo cách hiểu phổ biến, không. Hai vị Hộ Pháp là thần bảo vệ chùa và giáo pháp. Hình tượng liên quan đến quan niệm dân gian về thế giới sau khi chết là dãy Thập điện, một nhóm tượng khác thường đặt ở hành lang hoặc nhà riêng.
Tượng Hộ Pháp cổ hư hỏng thì ai sửa?
Với chùa là di tích đã xếp hạng, việc tu bổ tượng phải theo quy định về di tích, do đơn vị có chuyên môn thực hiện dưới sự quản lý của cơ quan văn hoá. Người dân phát hiện tượng nứt, nghiêng nên báo cho nhà chùa hoặc ban quản lý di tích, không tự ý sửa.
