Ở nhiều chùa Bắc Bộ, hai bên tiền đường có hai ban thờ đối xứng: một bên là ban Đức Ông, tượng một vị ngồi mặc áo quan, có râu, uy nghi; bên kia là ban Đức Thánh Tăng, tượng một vị mặc áo nhà tu. Theo cách hiểu phổ biến ở Bắc Bộ, Đức Ông là trưởng giả Tu Đạt, người đã cúng dường khu vườn để dựng tinh xá cho Đức Phật, được tôn làm vị trông coi chùa. Danh tính Đức Thánh Tăng thì được giải thích khác nhau tuỳ chùa.
Người đi lễ thường được dặn lễ ban Đức Ông trước khi vào ban Phật, nhưng ít ai biết rõ Đức Ông là ai và vì sao một vị cư sĩ lại có ban thờ trang trọng như vậy. Bài viết giải thích hai ban thờ này ở góc hình tượng và lịch sử, nêu những cách hiểu khác nhau và cách nhận ra tượng.
Câu chuyện vườn Kỳ Đà và trưởng giả Tu Đạt
Các kinh điển Phật giáo kể về một thương gia giàu có ở thành Xá Vệ tên là Tu Đạt, nổi tiếng hay giúp người nghèo, nên được gọi là Cấp Cô Độc, nghĩa là người cấp giúp kẻ cô độc. Sau khi nghe Đức Phật giảng, ông muốn dựng một nơi để Phật và tăng đoàn lưu trú.
Khu đất ông chọn là vườn của thái tử Kỳ Đà. Truyện kể rằng thái tử đặt điều kiện nửa đùa: muốn mua thì lát vàng kín mặt đất. Tu Đạt sẵn lòng làm theo. Cảm động trước tấm lòng ấy, thái tử tặng lại phần cây cối trong vườn. Tinh xá dựng tại đây được gọi là Kỳ Viên, ghép tên vườn của thái tử Kỳ Đà, và trở thành một trong những nơi Đức Phật lưu trú lâu nhất.
Nhiều bài kinh quen thuộc mở đầu bằng câu nhắc tới nơi Đức Phật đang ở là "vườn ông Cấp Cô Độc, rừng cây Kỳ Đà", tức chính khu vườn này. Người hay nghe tụng kinh ở chùa có thể đã nghe tên ông nhiều lần mà không để ý. Chi tiết nhỏ ấy cho thấy câu chuyện về Tu Đạt không phải truyền thuyết bên lề mà gắn chặt với kinh điển.
Câu chuyện này phổ biến trong nhiều truyền thống Phật giáo và là lý do trưởng giả Tu Đạt được coi là hình mẫu của người cư sĩ hộ trì. Ở Bắc Bộ, ông được tôn là Đức Ông, vị thần trông coi khuôn viên và tài sản của chùa. Một số tài liệu dùng chữ "Già Lam" (khuôn viên chùa) để gọi chung các vị hộ trì kiểu này.
Nhận ra tượng Đức Ông và tượng Thánh Tăng
Hai ban thờ thường đặt đối xứng, nhưng hình tượng hai vị khác nhau rõ rệt. Bảng dưới đây nêu các dấu hiệu phổ biến ở chùa Bắc Bộ.
| Điểm so | Đức Ông | Đức Thánh Tăng |
|---|---|---|
| Trang phục | Áo bào kiểu quan, đai lưng, đội mũ cánh chuồn hoặc mũ quan | Áo nhà tu, có khi khoác cà sa, đầu trọc hoặc đội mũ tỳ lư |
| Khuôn mặt | Râu dài, nét mặt nghiêm trang, uy nghi | Nét mặt hiền, tĩnh, phong thái nhà tu |
| Tượng đi kèm | Thường có hai tượng hầu đứng hai bên | Có khi có tượng hầu, có khi một mình |
| Vật cầm | Có khi cầm hốt hoặc đặt tay trên gối | Có khi cầm tràng hạt, tích trượng hoặc chắp tay |
| Vị trí | Một bên tiền đường | Bên đối diện với ban Đức Ông |
Việc ban Đức Ông ở bên trái hay bên phải tiền đường thay đổi theo chùa. Trang phục là dấu hiệu chắc chắn hơn: vị mặc áo quan là Đức Ông, vị mặc áo nhà tu là Thánh Tăng.
Đức Thánh Tăng là ai: những cách hiểu khác nhau
Không có một đáp án thống nhất. Khác với Đức Ông có câu chuyện rõ ràng, danh tính vị được thờ ở ban Thánh Tăng được các chùa và các tài liệu giải thích khác nhau. Đây là điều người viết về chùa Việt cần nói thẳng, thay vì chọn bừa một đáp án.
Có nơi hiểu là một vị Bồ Tát. Một số chùa coi vị ở ban này là một vị Bồ Tát mang hình tướng nhà sư, ví dụ Bồ Tát Địa Tạng, vốn thường được tạc như một vị tăng đầu tròn.
Có nơi hiểu là một vị tổ hoặc cao tăng. Một số chùa coi Đức Thánh Tăng là một vị tổ sư hoặc một vị cao tăng có công lớn, đại diện cho tăng đoàn.
Có nơi hiểu theo nghĩa biểu trưng. Theo cách hiểu khác, ban Thánh Tăng tượng trưng cho tăng đoàn nói chung, đặt đối xứng với Đức Ông đại diện cho cư sĩ hộ trì. Hai ban hai bên như hai trụ cột của đời sống chùa: người tu và người hộ đạo.
Cách biết chắc nhất. Hỏi vị sư trụ trì. Mỗi chùa có truyền thống riêng và thường giữ cách hiểu của các đời trụ trì trước. Câu trả lời của nhà chùa là câu trả lời đúng cho chính ngôi chùa đó.
Hai ban thờ trong bố cục tiền đường
Tiền đường của chùa Bắc Bộ là toà nhà nằm ngang ở phía trước, nơi người lễ bước vào đầu tiên. Ở giữa tiền đường thường là ban lễ chính hướng vào Phật điện phía sau, hai đầu hồi là hai tượng Hộ Pháp. Ban Đức Ông và ban Thánh Tăng thường nằm ở hai gian bên, giữa ban lễ chính và tượng Hộ Pháp, mỗi ban có hương án, đồ thờ và tượng riêng.
Cách sắp xếp này tạo ra một trình tự không gian rõ ràng: đi qua hai vị Hộ Pháp ở cửa, gặp hai vị hộ trì ở hai bên, rồi mới nhìn vào các hàng tượng Phật phía trong. Mỗi lớp tượng là một lớp "đón tiếp", từ bảo vệ, trông coi đến thờ phụng chính. Người nghiên cứu kiến trúc chùa thường gọi đây là sự phân tầng không gian thiêng, đi từ ngoài vào trong, từ thấp lên cao.
Ở những chùa có kiến trúc chữ Công, ban Đức Ông và Thánh Tăng đôi khi được đặt ở gian thiêu hương nối giữa tiền đường và thượng điện. Ở chùa nhỏ chỉ có một toà, hai ban có thể chỉ là hai bàn thờ nhỏ đặt sát hai bên ban Phật. Dù ở vị trí nào, tính đối xứng của hai ban thường vẫn được giữ.
Vì sao người đi lễ hay lễ ban Đức Ông trước
Ở nhiều chùa Bắc Bộ, người đi lễ có tập quán vào chùa thì lễ ban Đức Ông trước, sau đó mới lễ ban Phật ở chính điện và các ban khác. Cách giải thích phổ biến là Đức Ông trông coi khuôn viên chùa, nên người đến thì chào vị chủ trông coi trước, như khách đến nhà chào chủ.
Tập quán này không phải chùa nào cũng giữ, và không phải giáo lý bắt buộc. Có chùa hướng dẫn người lễ vào thẳng ban Phật trước. Người đi lễ nên theo hướng dẫn của nhà chùa nơi mình đến, hoặc theo nếp quen của gia đình. Không ai trách người đến lần đầu chưa biết thứ tự.
Điều đáng lưu ý là quanh ban Đức Ông có một số quan niệm dân gian như "Đức Ông nghiêm, lễ phải cẩn thận". Những quan niệm này thuộc tầng tín ngưỡng dân gian; người viết không khuyến khích ai lo lắng hay chi tiêu thêm vì chúng. Lễ vật đơn giản, tấm lòng thành và thái độ tôn trọng là đủ.
Đức Ông qua con mắt mỹ thuật
Về mặt tạo hình, tượng Đức Ông là một trong những tượng "người đời" hiếm hoi trong chùa: một vị cư sĩ mặc triều phục, không mang dấu hiệu của Phật hay Bồ Tát. Thợ tạc thường lấy khuôn mẫu từ tượng quan lại, tượng thần ở đình làng, nên tượng Đức Ông có nhiều nét gần với tượng Thành hoàng hay tượng quan văn trong các đền.
Chi tiết đáng chú ý là bộ râu: nhiều pho Đức Ông có râu dài chạm từng sợi, hoặc gắn râu thật bằng lông đuôi ngựa, tóc. Mũ quan với hai cánh chuồn, áo bào có hình rồng mây hay hoa lá, đai ngọc ngang bụng cũng là những chỗ thợ chạm tỉ mỉ. Màu mặt thường đỏ hồng hoặc sẫm, tạo vẻ uy nghi.
Tượng Đức Thánh Tăng, ngược lại, thường giản dị hơn: áo nhà tu ít hoa văn, khuôn mặt hiền, thân hình gầy hoặc cân đối, tư thế ngồi tĩnh. Đặt hai pho cạnh nhau trong tâm trí, người xem thấy rõ sự tương phản giữa vẻ trang trọng của thế gian và vẻ đạm bạc của người xuất gia — một cặp đối xứng có chủ đích về tạo hình.
Hai tượng hầu bên cạnh Đức Ông thường nhỏ, đứng, tay cầm sổ sách, ấn tín hoặc quạt, gợi hình ảnh những người giúp việc của một vị quan. Bộ ba tượng này tạo nên một tiểu cảnh "công đường" nhỏ trong chùa, phản ánh cách người Việt hình dung một vị trông coi bằng hình ảnh quen thuộc nhất là vị quan.
Ở chùa miền Trung và miền Nam thì sao
Ban Đức Ông và Thánh Tăng là bố cục đặc trưng của chùa Bắc Bộ. Ở các vùng khác, vai trò tương tự có những hình thức khác:
- Nhiều chùa Bắc tông miền Nam có ban Già Lam, nơi vị hộ trì khuôn viên chùa đôi khi được thể hiện bằng tượng Quan Công cùng Quan Bình, Châu Thương, theo truyền thống Phật giáo người Hoa.
- Một số chùa miền Trung và Huế có ban Hộ Pháp, ban Già Lam đặt trong chính điện thay vì ở tiền đường riêng, vì chùa thường có quy mô gọn hơn.
- Ở chùa Nam tông Khmer, không có ban Đức Ông theo kiểu Bắc Bộ; khuôn viên chùa tổ chức theo truyền thống Theravāda với chính điện, sala, tháp cốt.
- Chùa thuộc hệ phái Khất sĩ, gọi là tịnh xá, bố cục giản dị, thường không có các ban phụ này.
Sự khác biệt này cho thấy cùng một nhu cầu là có vị hộ trì cho chùa, mỗi vùng giải quyết bằng hình tượng gần gũi với truyền thống của mình. Không có cách bày nào là "đúng chuẩn" hơn cách khác.
Câu hỏi thường gặp
Đức Ông có phải là Quan Công không?
Ở chùa Bắc Bộ, cách hiểu phổ biến coi Đức Ông là trưởng giả Tu Đạt, không phải Quan Công. Ở một số chùa phía Nam và chùa người Hoa, vị Già Lam hộ trì chùa được gắn với hình tượng Quan Công. Vì vậy câu trả lời tuỳ vùng và tuỳ chùa.
Vì sao một cư sĩ lại được thờ trong chùa?
Trưởng giả Tu Đạt được tôn kính vì đã cúng dường khu vườn dựng tinh xá Kỳ Viên, một sự kiện quan trọng trong lịch sử Phật giáo. Việc thờ ông thể hiện sự trân trọng vai trò của người cư sĩ trong việc gìn giữ, hộ trì đạo pháp.
Có phải lễ ban Đức Ông bằng lễ mặn không?
Chùa là nơi thờ Phật, phần lớn các chùa hướng dẫn chỉ dâng lễ chay ở mọi ban. Có nơi có tập quán dân gian khác, nhưng tốt nhất bạn nên hỏi nhà chùa trước khi sắm lễ, tránh mang lễ mặn vào chùa khi chưa được phép.
Tượng Đức Ông gắn râu thật có phải là tượng cổ không?
Không nhất thiết. Gắn râu bằng lông thật là một kỹ thuật cổ truyền nhưng vẫn được dùng ở tượng làm sau này. Râu thật cũng là phần hay phải thay khi hỏng. Muốn biết niên đại tượng cần nhiều dấu hiệu khác và nên hỏi người có chuyên môn.
Ban Thánh Tăng và nhà Tổ khác nhau thế nào?
Ban Thánh Tăng thường nằm ở tiền đường, đối xứng với ban Đức Ông, thờ một vị theo truyền thống của chùa. Nhà Tổ là gian hoặc toà riêng phía sau, thờ các vị sư tổ đã trụ trì chùa qua các đời, thường có tượng chân dung hoặc bài vị của từng vị.
