Trang phục trên tượng tuân theo một quy ước rõ ràng: Phật mặc y của người tu, giản dị, không trang sức; Bồ Tát mang hình ảnh của một vị vương tử, đội mũ báu, đeo chuỗi ngọc, vòng tay, khăn choàng; Hộ Pháp mặc giáp trụ võ tướng; tượng thần và tượng hậu trong đình, đền mặc áo mũ triều phục. Chỉ cần nhìn trang phục, bạn đã chia được các pho tượng trong một ngôi chùa thành từng nhóm.
Trang phục còn là nơi tay nghề người thợ lộ rõ nhất, qua những nếp áo. Một nếp vải chảy mềm trên gối, một vạt áo vắt qua vai đúng trọng lượng, là thứ làm cho khối gỗ thành người. Bài giải thích các kiểu trang phục trên tượng ở chùa, đình, đền Việt Nam, ý nghĩa ở mức phổ thông, và cách nhìn nếp áo.
Phật mặc y: sự giản dị có chủ ý
Theo truyện tích, Đức Phật từ bỏ đời sống vương giả, cởi bỏ trang sức, khoác áo của người tu. Vì thế trên tượng, Phật mặc y, tức tấm áo của người xuất gia, không đeo vòng, không đội mũ. Sự trống trải trang sức ấy là một thông điệp: vị ngồi đây đã buông bỏ những thứ bên ngoài. Người thợ dồn sức vào khuôn mặt, bàn tay và nếp áo, chứ không vào đồ trang sức.
Có hai kiểu khoác y thường được nhắc trong sách mỹ thuật. Kiểu thứ nhất khoác kín cả hai vai, gọi là thông kiên. Kiểu thứ hai để trần vai phải, vạt áo vắt chéo qua vai trái, gọi là thiên đản hữu kiên. Tượng ở chùa Bắc Bộ phần nhiều khoác kín hai vai, bên trong có lớp áo lót và một dải thắt ngang ngực; tượng phong cách Nam tông hay để trần vai phải.
Màu y trên tượng gỗ ở chùa Việt thường là son đỏ hoặc thếp vàng toàn thân, không phải màu vàng nghệ của y nhà sư thật. Đây là quy ước của nghề sơn thếp: thếp vàng thân tượng để thể hiện sự quý trọng, chứ không nhằm mô tả đúng màu vải. Ở một số tượng, áo được sơn son, mặt và tay được thếp vàng, tạo độ tương phản rõ giữa vải và da.
Bồ Tát: hình ảnh vương tử với mũ báu và chuỗi ngọc
Mũ báu. Bồ Tát thường đội mũ cao, nhiều tầng hoa lá, có khi có một tượng Phật nhỏ ngồi ở chính giữa mũ. Ở tượng Quan Âm, hình Phật nhỏ trên mũ thường được giải thích là A Di Đà, gắn với cách hiểu của tông Tịnh độ. Mũ là chi tiết nhận diện quan trọng, nên khi mũ bị mất hay thay, việc nhận ra tượng khó hơn nhiều.
Chuỗi ngọc và trang sức. Trên ngực, cổ, cánh tay và cổ tay Bồ Tát đeo chuỗi hạt, vòng, dải ngọc buông xuống, sách gọi chung là anh lạc. Trang sức thể hiện Bồ Tát vẫn ở lại cõi đời để giúp người, chưa rời bỏ thế gian như hình ảnh Phật. Tượng gỗ Việt thường tạc chuỗi ngọc nổi rồi sơn thếp, có pho gắn thêm hạt thuỷ tinh màu.
Khăn choàng và dải lụa. Một dải khăn dài vắt qua vai, buông xuống hai bên, có khi bay ra như gió thổi. Dải lụa giúp pho tượng có chuyển động, và là chỗ thợ giỏi thể hiện độ mềm của gỗ.
Quan Âm áo trùm. Ở Việt Nam, rất nhiều tượng Quan Âm mặc áo dài có mũ trùm qua đầu, buông xuống vai, ít trang sức hơn các Bồ Tát khác. Dòng hình tượng này phát triển ở Đông Á và rất được ưa chuộng ở Việt Nam, nhất là trong tượng Quan Âm đứng ngoài trời.
Trang phục theo từng nhóm tượng
Bảng dưới gom trang phục đặc trưng của các nhóm tượng hay gặp trong chùa, đình, đền Việt Nam. Mỗi nơi có biến thể, bảng chỉ nêu dạng phổ biến.
| Nhóm tượng | Trang phục | Trên đầu | Nhận ra nhanh bằng |
|---|---|---|---|
| Phật | Y khoác kín hai vai hoặc trần vai phải, không trang sức | Tóc xoắn, nhục kế | Sự giản dị, không đồ trang sức |
| Bồ Tát | Áo nhiều lớp, khăn choàng, chuỗi ngọc, vòng tay | Mũ báu hoặc áo trùm đầu | Trang sức và mũ |
| Đệ tử, La Hán | Áo nhà sư, đơn giản, có khi vắt vạt | Đầu trọc hoặc tóc ngắn | Áo tu, không mũ |
| Hộ Pháp, thần bảo vệ | Giáp trụ, đai lưng, giày võ tướng, có khi có dải lụa bay | Mũ trụ | Giáp và tư thế võ |
| Thập điện, các vị quan cõi âm | Áo bào quan lại, đai lưng | Mũ quan | Thẻ hốt hoặc sổ trên tay |
| Tượng thần, tượng hậu ở đình, đền | Áo mũ triều phục hoặc áo dài, khăn xếp | Mũ cánh chuồn, mũ quan, khăn xếp | Dáng ngồi ngay ngắn trên ngai |
| Tượng Mẫu trong phủ | Áo theo màu từng toà, khăn chầu | Khăn chầu, mũ miện | Màu áo và ngai thờ |
Trang phục ở tượng thần trong đình, đền và tượng hậu thường phản ánh trang phục của triều đại hay thời kỳ mà pho tượng được làm, chứ không phải thời của vị được thờ. Vì thế một vị thần thời cổ có thể mặc áo mũ kiểu thời Lê hay thời Nguyễn, tuỳ lúc tượng được tạc.
Giáp trụ trên tượng Hộ Pháp và các vị thần võ
Tượng Hộ Pháp ở cửa điện chùa Bắc Bộ thường mặc một bộ giáp nhiều mảnh: mũ trụ có cánh hoặc có chóp, giáp vai hình đầu thú, giáp ngực và giáp bụng có khi chạm mặt hổ phù, đai lưng to bản, váy giáp phủ xuống đùi, giày võ hài. Bộ giáp làm thân tượng to ra, vững hơn, đúng với vai trò canh giữ. Nhiều pho còn có dải lụa bay sau lưng để giảm bớt sự nặng nề.
Giáp trên tượng không mô tả chính xác một loại áo giáp có thật của thời nào. Nó là giáp tưởng tượng, tổng hợp từ hình ảnh võ tướng trên tranh, trên sân khấu tuồng và trên tượng cũ. Vì vậy các nhà nghiên cứu ít dùng giáp tượng Hộ Pháp làm tư liệu về quân phục, khác với cách họ dùng áo mũ trên tượng hậu.
Ở đền thờ các vị tướng, trang phục võ trên tượng gần với áo mũ triều đình hơn: áo bào có thêu, đai, mũ tướng, có khi khoác giáp ngoài áo bào. Ở miếu và hội quán người Hoa, tượng Quan Công thường mặc áo bào xanh phủ ngoài giáp, một kiểu trang phục đã thành quy ước riêng cho vị này. Nhận ra những bộ trang phục ấy, bạn sẽ phân biệt được tượng thần võ với tượng quan văn chỉ trong một lần nhìn.
Áo mũ trên tượng thần và tượng hậu
Ra khỏi điện Phật, trang phục trên tượng chuyển sang ngôn ngữ triều đình và đời sống. Tượng các vị thần, các vị anh hùng ở đền thường mặc áo bào, thắt đai, đội mũ quan hay mũ có cánh, hai tay cầm thẻ hốt trước ngực như đang thiết triều. Tượng võ tướng có thể mặc giáp. Những chi tiết này cho biết vị được thờ được hình dung như một bậc vua, quan, tướng.
Tượng hậu là tượng của những người có công với làng hay với chùa, thường là người cúng ruộng, cúng tiền, được dân làng tạc tượng thờ. Trang phục trên tượng hậu rất đáng chú ý, vì nó thường được làm theo áo mũ thực của người đương thời: quan mặc triều phục, bà mệnh phụ đội khăn, mặc áo nhiều lớp, người dân thường mặc áo dài, khăn xếp. Các nhà nghiên cứu trang phục coi tượng hậu là nguồn tư liệu quý về y phục người Việt các thế kỷ trước.
Ở phủ thờ Mẫu, trang phục trên tượng các Mẫu theo màu của từng toà, đi kèm khăn chầu và trang sức. Bài này chỉ nhắc như một nhóm tượng có trang phục riêng; phần màu áo của từng toà được nói kỹ hơn trong bài về màu sắc trên tượng.
Nếp áo: nơi tay nghề lộ rõ nhất
Nếp áo phải theo khối thân. Vải phủ lên gối, lên vai, lên cánh tay sẽ căng ở chỗ nhô, chùng ở chỗ lõm. Người thợ giỏi tạc nếp áo cho thấy được khối thân bên dưới. Nếp áo vẽ đều tăm tắp như kẻ chỉ, không theo khối, là dấu hiệu tượng làm theo khuôn hoặc làm vội.
Nếp mỏng và nếp dày. Có dòng tượng chuộng nếp áo mỏng, ôm sát thân, những đường nếp nông và đều; có dòng chuộng nếp dày, sâu, đổ bóng mạnh. Các nhà nghiên cứu mỹ thuật hay dùng kiểu nếp áo như một trong những manh mối để xếp tượng vào các thời kỳ, nhưng luôn kết hợp với nhiều yếu tố khác.
Vạt áo trên bệ. Ở tượng ngồi, vạt áo thường buông xuống phủ một phần toà sen. Cách vạt áo rủ qua mép bệ, xoè ra hay gấp lại, cho thấy người thợ hiểu trọng lượng của vải. Đây là chỗ nên nhìn kỹ khi đánh giá một pho tượng.
Dải lụa bay. Ở tượng Bồ Tát, Hộ Pháp, dải lụa bay ra hai bên là chỗ khó nhất: gỗ phải mỏng mà không gãy. Nhiều tượng cổ đã gãy phần này; những pho còn nguyên dải lụa thường được giới mỹ thuật đặc biệt quý.
Xem trang phục để hiểu tượng, không phải để gán phúc hoạ
Trang phục trên tượng là một hệ thống quy ước để kể cho người xem biết vị đó là ai, giữ vai trò gì, đứng ở bậc nào. Hiểu được hệ thống ấy, bạn sẽ thấy một ngôi chùa làng như một cuốn sách hình: lớp trên là các vị Phật giản dị, lớp giữa là Bồ Tát lộng lẫy, ở cửa là Hộ Pháp mặc giáp, ở hai bên là Thập điện mặc áo quan, phía sau có thể là tượng hậu mặc áo của người làng.
Có những lời truyền miệng gắn trang phục trên tượng với may rủi, chẳng hạn "tượng đeo nhiều ngọc thì đem lại giàu sang". Những lời như vậy không có cơ sở trong truyền thống mỹ thuật hay trong kinh điển phổ biến. Trang sức trên Bồ Tát là để thể hiện hình ảnh vị Bồ Tát còn gắn bó với đời, không phải để hứa hẹn tài lộc cho người thờ.
Nếu gia đình bạn đang tìm hiểu về một pho tượng thờ, hãy quan sát trang phục như một manh mối để biết đó là vị nào, rồi hỏi nhà chùa quen để chắc chắn. Muốn tham khảo thêm tượng có mô tả rõ chất liệu và kiểu trang phục, có thể xem các mô tả trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tượng Phật không đeo trang sức?
Theo truyện tích, Đức Phật đã rời bỏ đời sống vương giả, cởi bỏ trang sức để tu hành. Tượng Phật mặc y giản dị để thể hiện sự buông bỏ đó. Ngược lại, Bồ Tát thường được tạc với mũ báu và chuỗi ngọc, thể hiện hình ảnh vẫn gắn bó với cõi đời để giúp người.
Thông kiên và thiên đản hữu kiên là gì?
Đó là hai cách khoác y trên tượng Phật. Thông kiên là khoác kín cả hai vai. Thiên đản hữu kiên là để trần vai phải, vạt áo vắt chéo qua vai trái. Tượng ở chùa Bắc Bộ phần nhiều khoác kín hai vai, còn tượng phong cách Nam tông hay để trần vai phải.
Tượng Phật nhỏ trên mũ Quan Âm là ai?
Theo cách hiểu phổ biến trong Phật giáo Bắc tông, tượng Phật nhỏ trên mũ Quan Âm thường được giải thích là A Di Đà, thể hiện mối liên hệ giữa hai vị trong tông Tịnh độ. Không phải pho Quan Âm nào cũng có chi tiết này, đặc biệt là các tượng Quan Âm mặc áo trùm đầu.
Tượng hậu là gì và vì sao trang phục của nó được quý?
Tượng hậu là tượng thờ những người có công với làng hay với chùa, như người cúng ruộng, cúng tiền. Trang phục trên tượng hậu thường được tạc theo áo mũ thực của người đương thời, nên các nhà nghiên cứu coi đây là nguồn tư liệu quý về y phục người Việt trong quá khứ.
Vì sao thần thời cổ lại mặc áo mũ thời Lê, thời Nguyễn?
Vì người thợ tạc tượng theo trang phục quen thuộc ở thời của mình, chứ không theo trang phục của thời vị thần sống. Một pho tượng tạc vào thế kỷ 18 sẽ mang áo mũ kiểu thế kỷ 18. Trang phục vì thế là manh mối về thời điểm làm tượng hơn là về thời của vị được thờ.
Nếp áo trên tượng nói gì về tay nghề?
Nếp áo đẹp phải theo khối thân bên dưới, căng ở chỗ nhô, chùng ở chỗ lõm, và vạt áo rủ có trọng lượng. Nếp áo đều đặn như kẻ chỉ, không theo khối, thường là dấu hiệu làm theo khuôn hoặc làm vội. Đây là một trong những chỗ nên nhìn kỹ khi xem tượng.
