Tượng Phật ở Việt Nam có bốn nhóm tư thế chính: ngồi xếp bằng (kiết già hoặc bán già), đứng, nằm nghiêng và ngồi thả chân. Mỗi tư thế gắn với một khoảnh khắc hay một vai trò: ngồi kiết già là thiền định và thành đạo, đứng thường là tiếp dẫn hay đi giáo hoá, nằm nghiêng bên phải là lúc nhập Niết bàn, ngồi thả chân hay dành cho Bồ Tát và cho tượng Di Lặc.
Tư thế là thứ bạn nhận ra từ xa, trước cả khi thấy rõ khuôn mặt hay bàn tay. Bài này giải thích từng tư thế theo cách hiểu phổ biến, chỉ ra những biến thể hay gặp ở chùa Bắc Bộ, miền Trung và Nam Bộ, và vì sao người thợ chọn tư thế này hay tư thế kia cho từng vị trí trong chùa. Phần ý nghĩa tu tập của từng tư thế, bạn nên hỏi chư tăng; bài chỉ dừng ở mức mỹ thuật và tập quán.
Vì sao tư thế là lớp nghĩa đầu tiên của một pho tượng
Trong ngôn ngữ hình tượng, tư thế giống như câu chủ đề, còn thế tay, vật cầm và trang phục là những câu chi tiết. Người thợ xưa không chọn tư thế theo sở thích; họ chọn theo vai trò của pho tượng trong điện và theo truyện tích mà tượng muốn kể. Một pho Thích Ca ở trung tâm sẽ ngồi; hai vị đệ tử hầu hai bên sẽ đứng; tượng diễn tả lúc nhập diệt sẽ nằm.
Tư thế còn quyết định cả cách làm. Tượng ngồi có trọng tâm thấp, khối gỗ gọn, dễ giữ thăng bằng trên bệ. Tượng đứng đòi hỏi tính toán chân đế, nếp áo phủ xuống phải đủ dày để đỡ, nhất là với tượng gỗ cao. Tượng nằm dài và nặng, thường làm bằng vữa, đá hay bê tông khi kích thước lớn. Vì thế nhìn tư thế, người trong nghề đoán được cả chất liệu và độ khó.
Cuối cùng, tư thế cho biết pho tượng được dùng để ngắm từ đâu. Tượng ngồi trên bệ cao trong điện Phật được tạc để nhìn từ dưới lên, đầu hơi cúi, mắt nhìn xuống. Tượng đứng ngoài trời được tạc để nhìn từ xa, nên đường viền phải rõ. Hiểu điều này, bạn sẽ thôi ngạc nhiên khi thấy một pho tượng chụp cận mặt trông "lạ", vì nó vốn không được làm để nhìn ở góc đó.
Bốn nhóm tư thế và cách nhận ra
Bảng tóm tắt bốn nhóm tư thế chính trên tượng ở chùa Việt, kèm dấu hiệu nhận ra và vị trí hay gặp.
| Tư thế | Dấu hiệu nhận ra | Cách hiểu phổ biến | Hay gặp ở |
|---|---|---|---|
| Ngồi kiết già (toàn già) | Hai chân bắt chéo, hai bàn chân ngửa đặt lên hai đùi đối diện, thấy rõ cả hai lòng bàn chân | Thiền định vững chãi, tư thế thành đạo | Tam Thế, A Di Đà, Thích Ca ở trung tâm điện |
| Ngồi bán già | Chỉ một bàn chân đặt lên đùi bên kia, chân còn lại nằm dưới | Thiền định ở mức nhẹ hơn, tư thế ngồi thường | Tượng nhỏ, tượng đệ tử ngồi, một số Bồ Tát |
| Đứng | Hai chân đứng trên đài sen hoặc bệ, thân thẳng, nếp áo phủ xuống | Tiếp dẫn, đi giáo hoá, hầu cận | A Di Đà tiếp dẫn, Bồ Tát hầu, đệ tử A Nan, Ca Diếp, Hộ Pháp |
| Nằm nghiêng | Nằm nghiêng bên phải, tay phải gối dưới đầu, tay trái duỗi dọc thân | Lúc Phật nhập Niết bàn | Tượng lớn ngoài trời, một số điện Phật Nam Bộ |
| Ngồi thả chân | Ngồi trên bệ, một hoặc hai chân buông xuống, có khi một chân co lên | Thư thái, sẵn sàng đến với chúng sinh | Bồ Tát Quan Âm ngồi tự tại, một số tượng Di Lặc |
Ranh giới giữa các nhóm không tuyệt đối. Có tượng ngồi mà một chân co, một chân thả; có tượng đứng mà hơi nghiêng hông. Bảng chỉ cho bạn chỗ bám để bắt đầu quan sát.
Ngồi kiết già và bán già: chỗ khác nhau nằm ở bàn chân
Phần lớn tượng Phật trong điện chùa Bắc Bộ ngồi kiết già. Muốn nhận ra, đừng nhìn đầu gối mà nhìn bàn chân: kiết già lộ cả hai lòng bàn chân ngửa lên, mỗi bàn đặt trên đùi bên đối diện. Bán già chỉ lộ một bàn chân. Ở nhiều tượng sơn son thếp vàng, áo phủ kín chân, chỉ để lộ một phần lòng bàn chân, nên bạn cần đứng lệch sang một bên để nhìn.
Tượng thời Lý, như pho A Di Đà chùa Phật Tích, ngồi kiết già trên toà sen với tỉ lệ thân cân đối, hai đầu gối rộng, tạo thành một khối tam giác vững. Tượng gỗ thời Lê Trung hưng có xu hướng thân dài hơn, vai xuôi hơn, nhưng vẫn giữ kiểu ngồi này. Khi nhìn một hàng Tam Thế từ cửa điện, cái khối tam giác lặp lại ba lần chính là thứ tạo nên vẻ trang nghiêm của gian thờ.
Một chi tiết nhỏ: nhiều pho tượng xưa được tạc với lòng bàn chân có hoa văn hình bánh xe hay hình hoa. Đó là cách người thợ thể hiện một trong những "tướng tốt" mà kinh văn mô tả ở thân Phật. Chi tiết này thường mờ vì sơn và bụi, nhưng nếu nhà chùa cho phép đến gần, bạn có thể thấy nó ở những pho được làm kỹ.
Tượng đứng: ai đứng và vì sao đứng
A Di Đà tiếp dẫn. Tượng A Di Đà đứng, một tay buông, một tay giơ, diễn tả hình ảnh đón người về cõi Tịnh độ theo cách hiểu của tông Tịnh độ. Tư thế đứng ở đây mang ý "đang đi tới", nên nhiều pho hơi nghiêng người về phía trước. Loại tượng này gặp nhiều ở chùa Nam Bộ và trong các tượng lớn mới dựng.
Đệ tử và Bồ Tát hầu. A Nan, Ca Diếp đứng hai bên Thích Ca; Quan Âm và Thế Chí đứng hai bên A Di Đà trong bộ A Di Đà Tam Tôn ở một số chùa. Tư thế đứng làm rõ thứ bậc: vị ở giữa ngồi, các vị hầu đứng. Đây là quy ước bố cục, giống như cách sắp xếp trong một buổi lễ của người.
Hộ Pháp và các vị thần bảo vệ. Tượng Hộ Pháp ở hai bên cửa vào điện thường đứng hoặc ngồi trên lưng một con thú, mặc giáp, dáng mạnh. Tư thế đứng dạng chân, thân vặn nhẹ diễn tả sự sẵn sàng. Ở các chùa lớn, Hộ Pháp có khi cao vượt đầu người nhiều lần để nhấn vai trò canh giữ.
Tượng đứng ngoài trời làm gần đây. Những pho Quan Âm hay A Di Đà đứng cao hàng chục mét ở ven biển, trên đồi là kiểu tượng mới, làm bằng bê tông cốt thép, đá ghép hay đồng. Tư thế đứng được chọn vì nó cho đường viền rõ khi nhìn từ xa và hợp với không gian mở. Về mặt mỹ thuật, chúng thuộc một dòng khác với tượng gỗ trong điện, nên đừng so tỉ lệ của hai loại theo cùng một chuẩn.
Tượng nằm: hình ảnh Niết bàn và những pho lớn ở Việt Nam
Tượng Phật nằm diễn tả lúc Đức Phật nhập Niết bàn theo truyện tích. Quy ước phổ biến là nằm nghiêng sang bên phải, đầu hướng về một phía, tay phải co lại đỡ đầu hoặc gối dưới má, tay trái duỗi theo thân, hai chân duỗi thẳng chồng lên nhau. Khuôn mặt thường bình thản, mắt khép hờ. Đây không phải hình ảnh của sự mệt mỏi hay giấc ngủ thường, mà là trạng thái an nhiên; người thợ giỏi phải làm được điều đó chỉ bằng đường nét.
Ở chùa Bắc Bộ truyền thống, tượng nằm khá hiếm trong điện vì kích thước dài khó bày. Tượng nằm thường gặp hơn ở Nam Bộ, trong các chùa Khmer và ở những công trình ngoài trời. Pho tượng Phật nằm trên núi Tà Cú, thuộc tỉnh Bình Thuận cũ nay là Lâm Đồng, là một trong những tượng nằm được nhiều người biết, thường được kể là làm vào khoảng giữa thế kỷ 20. Các con số về chiều dài của nó được nhắc khác nhau tuỳ nguồn, nên bạn nên xem bảng giới thiệu tại chỗ.
Khi đến xem tượng nằm, tư thế gợi cho người xem đi dọc theo chiều dài pho tượng. Đó là cách xem đúng: bắt đầu từ phía đầu, đi chậm dọc thân, rồi dừng ở phía chân. Không nên trèo lên bệ hay ngồi tựa vào thân tượng để chụp ảnh, kể cả khi tượng ở ngoài trời và không có rào chắn.
Ngồi thả chân và những tư thế ít gặp
Quan Âm ngồi tự tại. Tượng Bồ Tát ngồi, một chân co lên bệ, một chân buông xuống, tay đặt hờ lên gối. Tư thế này được sách mỹ thuật gọi là ngồi "du hý" hay "tự tại", diễn tả sự thư thái của người đã giải thoát mà vẫn ở lại cõi đời. Ở Việt Nam, kiểu tượng này có thể gặp ở cả tượng gỗ trong chùa lẫn tượng gốm sứ, nhưng không phổ biến bằng Quan Âm đứng hay ngồi kiết già.
Di Lặc ngồi. Tượng Di Lặc có hai dòng hình tượng khác nhau: dòng Bồ Tát Di Lặc ngồi trên bệ, có khi thả chân, và dòng Di Lặc bụng to cười, phát triển từ hình ảnh một nhà sư dân gian. Ở chùa Việt, pho Di Lặc trong điện Phật hay theo dòng thứ hai, ngồi ngả người, một đầu gối co lên. Nhận ra hai dòng này giúp bạn khỏi bối rối khi thấy hai pho cùng tên mà dáng khác hẳn nhau.
Tuyết Sơn ngồi bó gối. Pho Thích Ca khổ hạnh ngồi một chân co, thân gầy lộ xương sườn. Đây là tư thế kể chuyện, không thuộc nhóm thiền định chuẩn mực. Nhiều nhà nghiên cứu coi những pho Tuyết Sơn đẹp nhất là một trong những nơi tay nghề tạc gỗ Việt thể hiện lối tả thực rõ rệt.
La Hán và tượng dân gian. Các vị La Hán ngồi trong đủ mọi tư thế đời thường: chống cằm, ôm gối, ngả lưng, ngoái đầu. Chính sự đa dạng này làm cho một dãy La Hán trở thành phần sống động nhất của nhiều ngôi chùa. Người thợ được tự do ở đây vì La Hán không bị ràng buộc bởi quy ước chặt như tượng Phật.
Xem tư thế tượng cho văn minh và đúng cách
Muốn nhìn rõ tư thế, hãy đứng lùi lại, quan sát từ chính diện rồi đi sang hai bên. Tư thế ngồi kiết già lộ rõ nhất khi nhìn chếch khoảng nửa vuông góc; tư thế đứng lộ rõ nhất khi nhìn ngang. Không cần bước lên bậc bệ hay vén khăn, rèm che tượng, vì nhiều chùa coi đó là thất lễ.
Nếu nhà chùa cho phép chụp ảnh, hãy tắt đèn flash, nhất là với tượng sơn son thếp vàng và tượng cổ. Ánh sáng chớp liên tục không làm hỏng tượng ngay, nhưng ở nhiều di tích đó là quy định chung để bảo vệ lớp sơn và để giữ không khí yên tĩnh. Đọc bảng nội quy ở cửa trước khi vào.
Cuối cùng, tư thế của tượng thờ trong nhà là chuyện của nếp nhà và lời khuyên của nhà chùa, không phải chuyện "tư thế nào hợp tuổi". Hiểu tư thế là để xem tượng có ý thức hơn, để biết pho tượng đang kể chuyện gì, chứ không phải để chọn một tư thế với mong muốn đổi vận.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tượng Phật nằm luôn nằm nghiêng bên phải?
Theo truyện tích phổ biến, Đức Phật nhập Niết bàn trong tư thế nằm nghiêng bên phải, và các phường thợ giữ quy ước này. Một số tượng hiện đại có thể làm khác vì lý do bố cục, nhưng ở tượng theo truyền thống, nằm bên phải với tay phải gối đầu là chuẩn mực.
Kiết già và bán già khác nhau ra sao khi nhìn tượng?
Kiết già có cả hai bàn chân đặt ngửa trên hai đùi đối diện, nên thấy được hai lòng bàn chân. Bán già chỉ một bàn chân đặt lên đùi bên kia. Khi tượng mặc áo phủ kín, bạn nên đứng chếch sang một bên và nhìn kỹ phần lộ ra ở đầu gối để đếm số lòng bàn chân.
Tượng đứng có phải hiếm ở chùa Bắc Bộ không?
Tượng Phật đứng ở trung tâm điện không phổ biến ở chùa Bắc Bộ, nơi tượng chính thường ngồi. Tuy vậy, tượng đứng vẫn có mặt nhiều ở các vị trí hầu cận như đệ tử, Bồ Tát hai bên và Hộ Pháp ở cửa. Ở chùa Nam Bộ, tượng A Di Đà đứng gặp nhiều hơn.
Tượng Di Lặc ngồi bụng to có phải là Phật không?
Theo cách hiểu phổ biến trong Phật giáo Bắc tông, Di Lặc là vị Phật tương lai. Hình tượng bụng to, miệng cười phát triển từ truyền thuyết về một nhà sư dân gian được coi là hoá thân của Di Lặc. Vì vậy cùng tên Di Lặc mà có hai dòng tượng với dáng rất khác nhau.
Có nên chọn tượng thờ trong nhà theo tư thế không?
Tư thế giúp nhận ra pho tượng là vị nào và đang diễn tả điều gì. Việc chọn tượng thờ trong nhà nên theo nếp gia đình và lời khuyên của nhà chùa quen, không có cơ sở để tin tư thế này đem lại may mắn hơn tư thế kia. Nên chú ý kích thước, chất liệu và tay nghề hơn.
Tượng ngồi thả chân thường là vị nào?
Ở chùa Việt, tượng ngồi thả một chân hay gặp nhất là Bồ Tát Quan Âm trong tư thế tự tại, và một số pho Di Lặc. Tư thế này gợi sự thư thái, gần gũi hơn so với tư thế kiết già. Bạn kết hợp với vật cầm tay và trang phục để xác định chắc chắn.
