Hào quang trên tượng là vòng sáng được tạc, vẽ hoặc ghép phía sau pho tượng, gồm hai dạng cơ bản: đầu quang là vòng tròn sau đầu, thân quang là khung lớn bao sau toàn thân. Viền hào quang có thể trơn, có thể chạm ngọn lửa, mây, hoa lá. Trong mỹ thuật Phật giáo, hào quang là cách nói bằng hình ảnh về trí tuệ và đức hạnh toả ra từ vị được thờ.
Điều làm nhiều người bất ngờ là phần lớn tượng ở chùa làng Bắc Bộ lại không có hào quang tạc liền. Thay vào đó, chính cái khám, bức cửa võng và tấm hậu sơn son phía sau làm nhiệm vụ ấy. Bài giải thích các dạng hào quang, cách đọc hoa văn trên đó, và chuyện hào quang đèn điện ở nhiều nơi hiện nay nhìn từ góc mỹ thuật và bảo tồn.
Hào quang trong mỹ thuật tượng là gì
Hình ảnh vầng sáng quanh đầu người được tôn kính có mặt ở nhiều nền nghệ thuật: Ấn Độ, Trung Á, Trung Hoa, và cả tranh tượng Kitô giáo châu Âu. Trong mỹ thuật Phật giáo, hào quang xuất hiện từ khá sớm trên tượng Phật vùng Gandhara và Mathura, rồi theo con đường truyền giáo đi khắp châu Á. Mỗi vùng tiếp nhận rồi biến đổi theo cách riêng.
Về ý nghĩa, cách hiểu phổ biến coi hào quang là ánh sáng của trí tuệ và đức hạnh. Nó không phải một vật có thật treo sau lưng mà là một quy ước thị giác: người thợ dùng hình tròn, hình lá, ngọn lửa để vẽ ra thứ vốn không nhìn thấy được. Vì vậy hào quang có thể đơn giản như một vòng tròn trơn, cũng có thể là cả một tấm chạm lớn hơn pho tượng.
Về mặt thị giác, hào quang làm cho pho tượng nổi khỏi nền tối của gian thờ. Trong một ngôi chùa ánh sáng yếu, khối vàng phía sau đầu kéo mắt người xem về khuôn mặt tượng. Đây là lý do nhiều tượng ở chỗ tối được làm hào quang sáng màu hơn thân tượng.
Các dạng hào quang và cách nhận ra
Bảng dưới gom những dạng hào quang hay gặp. Một pho tượng có thể có cùng lúc nhiều dạng, chẳng hạn đầu quang tròn lồng trong thân quang hình lá.
| Dạng | Hình dáng | Ghi chú khi xem |
|---|---|---|
| Đầu quang tròn | Vòng tròn hoặc đĩa tròn phía sau đầu | Dạng cơ bản nhất; ở tượng nhỏ có khi chỉ là một vòng mảnh gắn sau gáy |
| Thân quang | Khung lớn bao sau toàn thân, hình bầu dục hoặc hình lá | Thường làm rời, gắn vào bệ phía sau tượng |
| Hào quang hình lá đề | Khung nhọn đầu như lá cây bồ đề | Lá bồ đề gắn với truyện tích Phật thành đạo dưới gốc cây này |
| Hào quang ngọn lửa | Viền khung chạm các lưỡi lửa uốn cong | Rất phổ biến trên tượng Đông Á; ngọn lửa chạm thủng nhìn rất sống |
| Hào quang tia | Các tia thẳng toả ra từ đầu hoặc thân | Hay gặp ở tượng làm gần đây, tượng kim loại và tượng ngoài trời |
| Hào quang bằng tay | Nhiều cánh tay nhỏ toả ra sau thân thành hình vòng | Ở tượng Quan Âm nghìn tay, chính các bàn tay tạo thành vầng hào quang |
Khi gặp một pho tượng có hào quang, nên xem hào quang là một khối liền với tượng hay một tấm riêng đặt phía sau. Tấm riêng dễ thay hơn, nên có thể không cùng thời với tượng.
Vì sao nhiều pho tượng ở chùa làng không có hào quang
Khám và cửa võng đã làm thay. Ở chùa Bắc Bộ, tượng thường đặt trong khám gỗ hoặc phía sau bức cửa võng chạm thủng sơn son thếp vàng. Cả khung gỗ lộng lẫy ấy bao quanh pho tượng như một vầng sáng. Gắn thêm hào quang vào tượng trong không gian chật như vậy vừa khó, vừa thừa.
Hàng tượng xếp dày. Một điện Phật chùa làng có thể xếp năm, sáu lớp tượng từ trên xuống. Tượng ở lớp trên đứng sát tượng lớp dưới; một tấm thân quang lớn sẽ che khuất pho phía sau. Người thợ xưa chọn cách để lưng tượng trơn, dựa vào tấm hậu chung.
Hào quang làm rời nên dễ mất. Hào quang gỗ thường mỏng, chạm thủng, rất dễ gãy và mối ăn. Nhiều pho tượng có thể từng có hào quang, nhưng qua thời gian phần ấy đã hỏng và không được làm lại. Ở tượng đá cổ, dấu vết chân gắn phía sau lưng đôi khi là gợi ý cho thấy từng có một tấm hào quang.
Thẩm mỹ của tượng dân gian. Tượng ở chùa làng được làm cho cộng đồng nhỏ, thợ làng tạc theo lối gần gũi. Sự giản dị, không quá nhiều lớp trang trí, là một phần vẻ đẹp của dòng tượng này. Các nhà nghiên cứu mỹ thuật thường nhắc đến nét mộc ấy khi so sánh tượng chùa làng với tượng cung đình.
Đọc hoa văn trên tấm hào quang và tấm hậu
Ngọn lửa. Lưỡi lửa uốn cong, đầu nhọn, xếp liền nhau quanh viền. Ở tượng gỗ thếp vàng, lửa thường được chạm thủng để ánh sáng lọt qua, tạo cảm giác lấp lánh khi có nến hay đèn dầu phía trước.
Mây. Mây cuộn tròn hoặc mây hình khánh, thường ở lớp trong của hào quang hay ở tấm hậu. Mây gợi cõi trời, không gian cao rộng nơi pho tượng ngự.
Rồng. Rồng xuất hiện nhiều trên khám, cửa võng và tấm hậu hơn là trên hào quang riêng. Hình rồng thay đổi theo thời, nên các nhà nghiên cứu hay dùng nó như một manh mối phụ về niên đại của bộ đồ thờ.
Hoa lá và hoa dây. Dây hoa uốn lượn, lá đề, hoa cúc, hoa sen nhỏ chạy quanh viền. Đây là phần thợ địa phương thường đưa nét riêng vào, nhiều khi chạm cả những loài cây quen thuộc ở làng.
Tượng nhỏ trên hào quang. Ở một số tượng, viền hào quang có thêm nhiều tượng Phật nhỏ ngồi thành hàng, gọi nôm là hào quang "nghìn Phật". Kiểu này hiếm ở chùa làng và hay gặp hơn ở tượng chịu ảnh hưởng từ bên ngoài.
Hào quang ở các vùng và các dòng tượng khác nhau
Cùng là tượng Phật ở Việt Nam, cách thể hiện hào quang thay đổi khá rõ theo vùng và theo dòng tượng. Ở chùa Bắc Bộ, như đã nói, hào quang riêng ít gặp, cái khung vàng của khám và cửa võng gánh phần việc ấy. Ở các chùa người Hoa tại Nam Bộ và ở các hội quán, tượng hay có tấm hào quang gỗ chạm lửa, mây rất dày, thếp vàng rực, đặt sát sau lưng tượng.
Ở chùa Khmer Nam Bộ theo truyền thống Phật giáo Nam tông, tượng Phật thường không có vòng hào quang sau đầu theo kiểu Đông Á. Thay vào đó, trên đỉnh đầu tượng có một chóp nhọn hình ngọn lửa vươn lên. Nhiều sách mỹ thuật giải thích chóp lửa này cũng là một cách diễn tả ánh sáng trí tuệ, chỉ là đặt ở đỉnh đầu thay vì phía sau. Nhận ra chi tiết đó, bạn biết ngay pho tượng thuộc dòng Nam tông.
Với các tượng lớn ngoài trời làm gần đây, hào quang thường là một đĩa tròn hoặc vòng tia bằng bê tông, đá hay kim loại, đôi khi được thay bằng chính bầu trời phía sau. Người thiết kế các tượng này phải tính đến gió, mưa và tầm nhìn xa, nên hào quang thường được giản lược hoặc bỏ hẳn. Đây là một dòng tượng mới, có thẩm mỹ riêng, không nên so với tượng gỗ trong điện theo cùng một thước đo.
Hào quang đèn điện: chuyện thẩm mỹ và bảo tồn
Ở nhiều nơi hiện nay, hào quang được làm bằng vòng đèn điện nhiều màu, có khi nhấp nháy. Đó là lựa chọn của từng chùa và từng gia đình, gắn với mong muốn làm cho gian thờ sáng sủa hơn. Bài không bàn chuyện đúng sai về tín ngưỡng, mà chỉ ghi lại vài điều người làm mỹ thuật và bảo tồn thường lưu ý.
Về thẩm mỹ, ánh đèn màu mạnh làm mất đi lớp sáng tối vốn là linh hồn của tượng sơn son thếp vàng. Lớp vàng trên tượng cổ được làm để bắt ánh nến, ánh đèn dầu yếu và ấm; dưới ánh đèn trắng hay đèn màu rực, bề mặt trông phẳng và chói. Với tượng di tích, nhiều chuyên gia khuyên giữ ánh sáng dịu, ấm, chiếu gián tiếp.
Về bảo tồn, dây điện, bóng đèn và bộ nguồn gắn trực tiếp lên tượng gỗ là nguy cơ cháy, nhất là trong gian thờ có hương nến. Khoan, đóng đinh vào thân tượng để treo đèn cũng làm hỏng cốt gỗ và lớp sơn. Nếu gia đình bạn muốn có ánh sáng cho tượng thờ trong nhà, nên dùng đèn đặt rời, chiếu từ phía trước hoặc phía trên, cách xa thân tượng, thay vì gắn đèn lên chính pho tượng.
Phân biệt hào quang với những thứ khác phía sau tượng
Phía sau một pho tượng thường có nhiều lớp trang trí, và không phải lớp nào cũng là hào quang. Danh sách dưới giúp bạn gọi đúng tên khi mô tả.
- Hào quang: gắn với riêng một pho tượng, đặt sát lưng hoặc sau đầu tượng, có hình tròn, hình lá hoặc khung lửa.
- Tấm hậu: tấm gỗ lớn dựng phía sau một nhóm tượng hoặc cả hàng tượng, thường sơn son, có khi chạm rồng mây. Tấm hậu che vách và làm nền chung.
- Khám: hộp gỗ có mái và cửa, pho tượng ngồi bên trong. Khám bao kín tượng ở ba mặt, thường có chạm trổ ở mặt trước.
- Cửa võng: bức chạm thủng hình vòm treo phía trước gian thờ, tạo khung nhìn vào tượng. Cửa võng thuộc về kiến trúc gian thờ chứ không thuộc về pho tượng.
- Y môn: tấm vải thêu treo trước gian thờ ở một số nơi, có thể vén lên hay buông xuống trong ngày lễ.
Phân biệt được các lớp này, bạn sẽ mô tả chính xác hơn khi ghi chép, khi hỏi người trông coi, và khi đọc tài liệu về di tích. Nó cũng giúp hiểu vì sao một pho tượng chuyển sang chỗ khác có thể trông khác hẳn: tượng vẫn vậy, nhưng các lớp bao quanh đã đổi.
Một lưu ý nhỏ: khám, cửa võng và tấm hậu thường được nhà chùa sơn thếp lại thường xuyên hơn tượng, nên chúng hay sáng bóng hơn. Đừng vì thế mà vội nghĩ pho tượng bên trong mới được làm; hãy nhìn thẳng vào thân tượng, chỗ nếp áo, bàn tay và khuôn mặt.
Câu hỏi thường gặp
Hào quang trên tượng Phật có ý nghĩa gì?
Theo cách hiểu phổ biến trong mỹ thuật Phật giáo, hào quang là hình ảnh ước lệ của ánh sáng trí tuệ và đức hạnh toả ra từ vị được thờ. Nó là một quy ước thị giác, không phải mô tả một vật có thật. Phần giải thích sâu về giáo lý, bạn nên hỏi chư tăng.
Tượng không có hào quang có phải là tượng thiếu không?
Không. Rất nhiều pho tượng ở chùa làng Bắc Bộ không có hào quang riêng vì khám, cửa võng và tấm hậu phía sau đã làm nhiệm vụ tạo khung sáng. Ngoài ra, hào quang gỗ làm rời rất dễ hỏng nên có thể đã mất theo thời gian.
Hào quang hình lá đề có gì khác hào quang tròn?
Hào quang tròn thường đặt sau đầu, còn hào quang hình lá đề là khung lớn nhọn đầu bao sau thân. Lá bồ đề gắn với truyện tích Phật thành đạo dưới gốc cây bồ đề, nên hình lá này được dùng nhiều trong trang trí Phật giáo.
Có nên gắn đèn hào quang lên tượng thờ trong nhà không?
Đó là lựa chọn của từng gia đình. Nếu muốn có ánh sáng, nên dùng đèn đặt rời, chiếu từ phía trước hoặc phía trên, không khoan hay gắn dây điện vào thân tượng. Gắn trực tiếp vừa làm hỏng gỗ và lớp sơn, vừa tạo nguy cơ chập cháy gần hương nến.
Tượng đá cổ có còn hào quang không?
Nhiều tượng đá cổ hiện không còn hào quang. Một số pho để lại dấu vết như lỗ mộng hay mặt cắt phía sau lưng, gợi ý từng có một tấm hào quang gắn vào. Các nhà nghiên cứu dựa vào những dấu vết đó cùng tài liệu so sánh để phục dựng trên giấy, không tự ý làm thêm vào tượng.
Tấm hậu và hào quang khác nhau thế nào?
Hào quang thuộc về một pho tượng cụ thể, đặt sát sau đầu hoặc sau lưng tượng. Tấm hậu là tấm gỗ lớn dựng phía sau cả một nhóm tượng, làm nền chung cho gian thờ. Tấm hậu thuộc về kiến trúc gian thờ hơn là thuộc về pho tượng.
