Tượng chùa Việt, nhất là ở Bắc Bộ, phần lớn được tạc bằng gỗ mít vì gỗ này hội đủ những điều thợ cần: mềm vừa phải để đục dễ mà không vỡ, thớ mịn để chạm được nét nhỏ, ít cong vênh khi khô, khá bền với mối mọt khi được sơn phủ, và có sẵn trong vườn làng. Cây mít được trồng khắp đồng bằng, nhiều cây sống lâu, thân to, nên làng nào cũng có thể tìm được khúc gỗ đủ cỡ.
Bài này giải thích từng lý do đó, đặt gỗ mít bên cạnh những loại gỗ khác từng được dùng tạc tượng, và tả cách thợ hong, xử lý gỗ trước khi đưa vào xưởng. Những điều nói về tính chất gỗ là kinh nghiệm phổ biến của người làm nghề; mỗi khúc gỗ một khác, nên không có quy tắc nào đúng tuyệt đối.
Năm lý do thợ xưa chọn gỗ mít
Độ cứng vừa tay đục. Gỗ mít không mềm bở như gỗ tạp, cũng không cứng như lim, nghiến. Lưỡi đục ăn vào gỗ đều, ít bị trượt, ít làm toè thớ, nên thợ chạm được những đường cong mềm của nếp áo và ngón tay.
Thớ mịn, ít xơ. Bề mặt gỗ mít sau khi nạo khá mịn, ít xơ, giữ được nét nhỏ như mí mắt, khoé miệng, búi tóc. Đây là điều kiện để tượng có thần thái, vì nét mặt tượng được quyết định bởi những chi tiết rất nhỏ.
Ít cong vênh, nứt vừa phải. Theo kinh nghiệm thợ, gỗ mít đã hong kỹ ít cong vênh hơn nhiều loại gỗ khác cùng độ mềm. Tượng vẫn có thể nứt chân chim theo năm tháng, nhưng ít khi nứt toác làm hỏng hình.
Bám sơn tốt. Tượng chùa gần như luôn được phủ sơn ta, sơn son thếp vàng. Gỗ mít nhận lớp bó hom và lớp sơn lót tốt, ít tiết nhựa làm bong sơn về sau, khác với một số gỗ có nhiều tinh dầu.
Có sẵn trong làng. Cây mít được trồng rộng rãi trong vườn nhà, vườn chùa ở đồng bằng. Khi chùa làng cần tạc tượng, nhiều nơi kể rằng gỗ do người trong làng cúng tiến từ cây mít già nhà mình. Nguồn gỗ gần, không phải vận chuyển từ rừng xa, là lợi thế lớn trong thời trước.
Gỗ mít đặt cạnh các loại gỗ khác từng dùng tạc tượng
Bảng so sánh định tính dựa trên kinh nghiệm phổ biến của nghề mộc và nghề tạc. Mỗi loại gỗ có dải tính chất rộng tuỳ nơi mọc và tuổi cây, nên chỉ nên đọc như xu hướng.
| Loại gỗ | Tính chất khi tạc | Thường dùng cho | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gỗ mít | Mềm vừa, thớ mịn, màu vàng, đục êm | Tượng chùa, tượng thờ, đồ thờ sơn thếp | Phổ biến nhất trong tượng chùa Bắc Bộ |
| Gỗ vàng tâm | Nhẹ, mềm, thớ thẳng, ít mối | Tượng, hoành phi, đồ sơn thếp | Ngày càng hiếm, được quý |
| Gỗ thị | Thớ rất mịn, mềm, chạm nét nhỏ tốt | Chạm chi tiết nhỏ, khuôn in, đồ chạm tinh | Ít khi đủ cỡ cho tượng lớn |
| Gỗ lim, nghiến | Rất cứng, nặng, khó đục | Cột, kèo đình chùa, đồ chịu lực | Ít dùng tạc tượng vì tốn công, nặng |
| Gỗ hương, gỗ gụ | Cứng vừa, vân đẹp, có mùi thơm (hương) | Đồ thờ, tượng để mộc thời gần đây | Thường để lộ vân, không phủ sơn son |
Điểm đáng chú ý là gỗ quý, vân đẹp không phải lựa chọn hàng đầu cho tượng chùa cổ. Lý do đơn giản: tượng chùa được phủ kín sơn và vàng, nên vân gỗ không lộ ra. Thợ cần gỗ dễ tạc, ổn định và bám sơn, hơn là gỗ đẹp mặt. Xu hướng tượng gỗ để mộc khoe vân là chuyện của vài chục năm gần đây.
Cây mít già và khúc gỗ đủ cỡ
Không phải cây mít nào cũng cho gỗ tạc tượng. Thợ tìm cây đã nhiều tuổi, thân to, thẳng, phần lõi đã chuyển màu vàng sẫm. Gỗ lõi chắc hơn, ít bị mọt hơn phần giác bên ngoài vốn nhạt màu và mềm. Khi xẻ, phần giác thường được bỏ bớt, chỉ giữ phần lõi cho thân và mặt tượng.
Cây mít lâu năm trong vườn hay có những đoạn rỗng ruột, vết sâu đục, mắt gỗ to. Thợ kinh nghiệm gõ vào thân, xem mặt cắt hai đầu khúc gỗ để đoán ruột có tốt không trước khi nhận gỗ. Một pho tượng tạc dở mới phát hiện ruột mục là mất công cả tuần.
Chính vì cần khúc gỗ đủ lớn và đủ tốt nên tượng lớn rất hiếm khi được tạc nguyên khối. Khúc gỗ lớn nhất dành cho thân và đầu, những khúc nhỏ hơn dành cho tay, toà sen, bệ. Thợ tính trước hướng thớ gỗ của từng phần sao cho đỡ nứt nhất: thường thớ chạy theo chiều đứng của tượng, như thân cây.
Từ cây mít đến khối gỗ sẵn sàng để tạc
Quy trình xử lý gỗ khác nhau theo từng xưởng và từng thời. Dưới đây là những bước thường được thợ kể lại khi nói về cách làm cũ:
- Hạ cây và cắt khúc: chọn mùa khô, cắt thành khúc dài hơn kích thước cần một chút để bù phần nứt đầu khúc.
- Bóc vỏ, bỏ giác: bỏ lớp vỏ và phần lớn gỗ giác mềm, chỗ dễ bị mọt tấn công nhất.
- Ngâm gỗ: nhiều thợ kể việc ngâm khúc gỗ dưới ao, mương nhiều tháng để nước rút bớt nhựa và chất dễ lên men trong gỗ. Không phải xưởng nào cũng ngâm, và thời gian ngâm mỗi nơi nói một khác.
- Hong khô trong bóng râm: vớt lên, để ở chỗ thoáng gió, tránh nắng gắt, kê cao khỏi mặt đất. Gỗ khô từ từ thì ít nứt hơn gỗ phơi nắng.
- Bịt đầu khúc: một số thợ quét sơn hoặc trát bùn ở hai đầu khúc gỗ để hơi nước thoát chậm qua mặt cắt, hạn chế nứt toác đầu khúc.
- Kiểm tra lại trước khi tạc: gõ nghe tiếng, xem vết nứt, đánh dấu chỗ mắt gỗ để tránh đặt vào vùng mặt tượng.
Ngày nay nhiều xưởng dùng lò sấy gỗ để rút ngắn thời gian. Sấy đúng kỹ thuật cho gỗ khô đều; sấy vội thì gỗ khô mặt ngoài mà ruột còn ẩm, tượng tạc xong vẫn nứt. Đó là lý do người làm nghề lâu năm vẫn đề cao gỗ hong tự nhiên đủ thời gian.
Gỗ mít và sơn ta: một cặp đi cùng nhau
Muốn hiểu vì sao gỗ mít được chọn, cần nhìn nó trong cả quy trình chứ không chỉ ở xưởng tạc. Pho tượng chùa cổ truyền là sản phẩm chung của thợ tạc và thợ sơn. Thợ tạc làm ra hình, thợ sơn bọc hình ấy trong nhiều lớp hom, sơn lót, sơn son rồi thếp vàng hoặc thếp bạc. Gỗ tốt cho tượng chùa vì thế là gỗ mà lớp sơn bám chắc và giữ được lâu.
Gỗ mít có thớ đều, ít dầu, hút lớp sơn sống đầu tiên vừa phải. Lớp hom trộn từ sơn và đất mịn bám vào bề mặt gỗ, lấp những lỗ thớ nhỏ, tạo nền phẳng cho lớp sơn sau. Nếu gỗ quá nhiều tinh dầu hay quá cứng, lớp hom khó ăn, về lâu dễ bong thành mảng. Nếu gỗ quá xốp, sơn ngấm sâu, tốn sơn mà bề mặt vẫn sần.
Ngược lại, lớp sơn ta cũng bù cho chỗ yếu của gỗ mít. Gỗ mít mộc để ngoài không khí lâu sẽ bạc, xám màu, dễ bám bẩn; phủ sơn thì được che kín khỏi ẩm và bụi. Vì thế hai thứ này gần như luôn đi chung trong tượng chùa Bắc Bộ: chất liệu quen của thợ tạc gặp chất liệu quen của thợ sơn, cả hai cùng có sẵn trong vùng đồng bằng và trung du. Chuyện các lớp sơn trên tượng được kể kỹ ở một bài riêng trong chuyên mục này.
Gỗ mít có thật sự không bị mối mọt?
Người ta hay nói gỗ mít "không mối mọt", nhưng nói vậy là quá lời. Gỗ lõi mít khá bền, được nhiều thợ xếp vào loại ít bị mọt, nhưng không có loại gỗ nào miễn nhiễm hoàn toàn. Gỗ giác, gỗ chưa xử lý kỹ hoặc tượng để nơi ẩm thấp lâu ngày vẫn có thể bị mối, mọt, nấm mục.
Điều giữ cho tượng chùa cổ tồn tại hàng trăm năm không chỉ là gỗ mà là cả hệ thống bảo vệ. Lớp bó hom và sơn ta nhiều lớp phủ kín bề mặt, ngăn ẩm và cản côn trùng. Tượng đặt trên bệ cao, trong gian thờ thoáng, ít chịu nắng mưa trực tiếp. Khi lớp sơn bong tróc lâu năm không được tu bổ, gỗ bên trong mới bắt đầu xuống cấp.
Vì vậy khi nhìn một pho tượng cổ bị mọt, bạn sẽ thấy vết hư hại thường bắt đầu ở những chỗ sơn đã bong, ở đáy tượng tiếp xúc với bệ ẩm, hoặc ở mộng ghép. Chuyện bảo quản tượng gỗ được bàn kỹ ở chuyên mục bảo quản và trùng tu của trang.
Gỗ mít trong nghề tạc tượng hôm nay
Cây mít vẫn được trồng nhiều, nhưng cây mít già đủ lớn để tạc tượng to thì không còn dễ kiếm như trước, vì vườn làng thu hẹp và người ta ít để cây sống lâu. Nhiều xưởng phải gom gỗ từ nhiều tỉnh, hoặc ghép nhiều khối nhỏ hơn cho một pho tượng.
Bên cạnh gỗ mít, các xưởng hiện nay dùng thêm nhiều loại gỗ khác, kể cả gỗ nhập khẩu, cho tượng để mộc khoe vân hoặc tượng trang trí. Lựa chọn này thuộc thị hiếu mới và không có gì sai, chỉ khác với lối làm tượng chùa cổ truyền. Khi một gia đình hay một ngôi chùa muốn giữ đúng lối cũ cho tượng sơn son thếp vàng, gỗ mít vẫn là lựa chọn quen thuộc của thợ.
Nếu muốn xem gỗ mít trong tượng cổ, bạn có thể để ý những chỗ sơn đã bong ở tượng chùa làng: thớ gỗ vàng sậm, mịn, đôi khi thấy rõ vết đục còn nguyên. Hãy chỉ nhìn, không cạy thêm lớp sơn; tượng cổ là di sản của cả cộng đồng. Khi cần tìm hiểu tượng mới có mô tả chất liệu rõ ràng, bạn có thể xem thêm trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Tượng gỗ mít có mùi thơm không?
Gỗ mít mới xẻ có mùi gỗ nhẹ, không thơm đậm như gỗ hương hay gỗ bách. Khi đã phủ sơn ta và thếp vàng, tượng mang mùi sơn trong thời gian đầu rồi mùi nhạt dần, nên mùi không phải cách nhận biết gỗ.
Làm sao biết một pho tượng chùa cũ tạc bằng gỗ mít?
Với tượng đã sơn kín thì rất khó biết bằng mắt thường. Chỉ những chỗ sơn bong mới lộ thớ gỗ. Giới nghiên cứu xác định chất liệu bằng quan sát mẫu gỗ hoặc phân tích chuyên môn, không cạy sơn tượng di tích để xem.
Gỗ mít có tốt hơn gỗ hương để tạc tượng không?
Không thể nói tốt hơn hay kém hơn, vì mỗi loại hợp một lối làm. Gỗ mít hợp với tượng sơn son thếp vàng phủ kín bề mặt; gỗ hương, gỗ gụ hợp với tượng để mộc khoe vân. Chọn gỗ tuỳ vào cách hoàn thiện mong muốn.
Vì sao phải ngâm gỗ trước khi tạc?
Theo kinh nghiệm được nhiều thợ truyền lại, ngâm nước giúp rút bớt nhựa và các chất dễ lên men trong gỗ, gỗ sau đó khô ổn định hơn, ít mọt hơn. Không phải xưởng nào cũng ngâm; sấy gỗ đúng kỹ thuật là cách làm khác hiện nay.
Gỗ mít tạc tượng có bị nứt không?
Có thể nứt, nhất là khi gỗ chưa khô kỹ hoặc tượng đặt nơi độ ẩm thay đổi nhiều. Vết nứt chân chim là bình thường với tượng gỗ lâu năm; thợ bó hom, khoét lòng tượng và sơn phủ để hạn chế nứt toác.
Có nên để tượng gỗ mít mộc không sơn?
Có thể, nhưng gỗ mít mộc bạc màu, dễ bám bẩn và kém bền với ẩm hơn khi được sơn phủ. Lối cổ truyền gần như luôn sơn tượng gỗ mít. Muốn để mộc, nhiều người chọn gỗ có vân đẹp hơn và phủ một lớp dầu bảo vệ.
