Tượng đồng theo lối cổ truyền của người Việt được đúc rỗng trong một bộ khuôn bằng đất: bên trong là lõi đất có hình dáng gần giống tượng, bên ngoài là vỏ khuôn ghép từ nhiều mảnh mang hình mặt ngoài của tượng; khe hở giữa lõi và vỏ chính là chỗ đồng nóng chảy chảy vào, nguội đi thành thân tượng. Đúc rỗng giúp tượng nhẹ, tiết kiệm đồng và ít nứt hơn đúc đặc.
Bài tả các chặng từ luyện đất, làm mẫu, dựng lõi và vỏ, nấu đồng đến ngày rót và phá khuôn, kèm những lỗi đúc mà thợ luôn phải đề phòng. Đây là bài để hiểu nghề. Đúc đồng làm việc với kim loại ở nhiệt độ trên một nghìn độ C, rất nguy hiểm nếu không có kinh nghiệm và trang bị, nên bài không hướng dẫn tự làm.
Nguyên lý đúc rỗng: lõi, vỏ và khoảng trống ở giữa
Hãy hình dung một pho tượng đồng như một chiếc vỏ mỏng có hình người. Để tạo ra chiếc vỏ đó, thợ cần hai thứ: một khối đất bên trong có hình dáng của tượng nhưng nhỏ hơn một chút, gọi là lõi hay ruột khuôn, và một lớp vỏ đất bên ngoài in đúng hình mặt ngoài của tượng. Khi lắp lõi vào trong vỏ, giữa hai thứ còn lại một khe hẹp đều nhau. Đồng rót vào khe ấy, nguội đi, và sau khi đập vỏ, moi lõi, ta có pho tượng rỗng.
Độ dày của khe quyết định độ dày thành tượng. Khe mỏng quá thì đồng nguội trước khi chảy kín, tượng bị thủng; khe dày quá thì tốn đồng, tượng nặng, dễ co ngót không đều. Thợ cả căn cứ cỡ tượng và kinh nghiệm để chọn độ dày phù hợp cho từng vùng: phần đế chịu lực có thể dày hơn, phần tay, nếp áo mỏng hơn.
Để lõi không xê dịch khi rót, thợ dùng những con kê, tức những miếng đồng nhỏ cắm xuyên qua lõi chạm vào vỏ. Khi rót, con kê chảy hoà vào thân tượng hoặc nằm lại bên trong thành đồng. Trên một số tượng cổ, khi nhìn kỹ bề mặt, giới nghiên cứu nhận ra vị trí con kê qua những vệt màu kim loại hơi khác.
Đất làm khuôn: luyện kỹ thì khuôn mới chịu được đồng
Khuôn đúc phải chịu được dòng kim loại rất nóng mà không nứt vỡ, đồng thời đủ xốp để hơi nước và khí thoát ra. Vì vậy thợ không dùng đất sét nguyên chất. Đất được trộn với các vật liệu độn như trấu, rơm vụn, cát mịn, mỗi làng một công thức. Vật liệu độn cháy đi khi sấy khuôn, để lại những lỗ li ti cho khí thoát.
Đất phải được luyện rất kỹ: ngâm, nhào, đập nhiều lượt cho nhuyễn, không còn cục và bọt khí. Lớp đất tiếp xúc với đồng, tức mặt trong vỏ và mặt ngoài lõi, thường là đất mịn nhất để bề mặt tượng nhẵn; các lớp phía ngoài thô hơn, nhiều độn hơn để khuôn nhẹ và thoáng.
Người làng đúc thường nói đất khuôn là "nửa cái nghề". Khuôn tốt cho tượng đẹp ngay từ khi phá khuôn, ít phải sửa; khuôn kém thì bề mặt sần, rỗ, mất chi tiết. Kinh nghiệm chọn đất và phối liệu được truyền trong gia đình thợ, ít khi ghi thành văn bản.
Các chặng dựng khuôn và đúc một pho tượng
Trình tự dưới đây là khung chung của lối đúc khuôn ghép bằng đất. Mỗi làng, mỗi xưởng có thể đảo hoặc gộp vài bước:
- Làm mẫu tượng: nặn bằng đất hoặc tạc bằng gỗ, đúng hình dáng và kích thước pho tượng cần đúc.
- In vỏ khuôn: đắp đất lên mẫu theo từng mảng, mỗi mảng là một miếng khuôn. Các miếng được chia sao cho tháo ra được mà không làm vỡ chi tiết, có mấu khớp để lắp lại chính xác.
- Làm lõi: lõi được đắp hoặc gọt theo hình mẫu, rồi gọt mỏng đi một lớp đều bằng độ dày thành đồng mong muốn.
- Cắm con kê, lắp khuôn: cắm con kê vào lõi, lắp lõi vào trong vỏ, ghép các miếng vỏ, buộc đai chắc và trát kín mạch ghép.
- Làm đường rót và lỗ thoát khí: tạo miệng rót ở phía trên, cùng các lỗ để không khí và hơi thoát ra khi đồng tràn vào.
- Sấy, nung khuôn: khuôn được sấy khô kiệt, có nơi nung nóng ngay trước khi rót để đồng không bị nguội đột ngột khi chạm vào thành khuôn.
- Chôn khuôn và rót: khuôn lớn thường được chôn trong hố, lèn đất cát xung quanh cho chắc, chỉ chừa miệng rót, rồi mới rót đồng.
Có thể thấy phần lớn công sức nằm ở chặng làm mẫu và dựng khuôn, trong khi rót đồng chỉ diễn ra trong ít phút. Nhưng chính ít phút đó quyết định thành bại của nhiều tuần chuẩn bị.
Hợp kim trong đúc tượng: đồng nào cho màu gì
Tượng ít khi được đúc bằng đồng nguyên chất. Thợ pha thêm các kim loại khác để đồng chảy loãng hơn, đúc dễ hơn và cho màu mong muốn. Thành phần cụ thể khác nhau theo từng xưởng; tên gọi dân gian đôi khi không khớp với cách gọi của ngành luyện kim.
| Tên thường gọi | Thành phần chính | Màu và tính chất | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đồng đỏ | Đồng gần nguyên chất | Màu đỏ hồng, mềm, khó đúc chi tiết | Hay dùng cho gò, dát hơn là đúc tượng |
| Đồng thiếc | Đồng pha thiếc | Cứng, chảy loãng, đúc sắc nét | Hợp kim cổ, gắn với đồ đồng thời tiền sử |
| Đồng thau, đồng vàng | Đồng pha kẽm | Màu vàng, sáng khi đánh bóng | Phổ biến trong đồ thờ, tượng mới |
| Đồng đen | Tên dân gian cho hợp kim đồng màu tối | Màu sẫm, nặng | Thành phần mỗi nơi mỗi khác, nhiều huyền thoại xoay quanh tên gọi này |
| Đồng pha chì | Đồng, thiếc hoặc kẽm, thêm chì | Chảy loãng hơn, dễ điền khuôn | Chì gây độc khi nấu, cần thông gió |
Câu chuyện về đồng đen ở các pho tượng lớn được kể nhiều trong dân gian. Muốn biết chính xác thành phần một pho tượng cụ thể, cần kết quả phân tích của các nhà khoa học, không nên dựa vào lời truyền miệng.
Nấu đồng và ngày rót: vài phút quyết định nhiều tuần
Đồng được nấu trong nồi nấu chịu lửa đặt trong lò than, xưa thổi gió bằng bễ kéo tay, nay nhiều nơi dùng quạt điện hoặc lò hiện đại. Kim loại phải được nung tới khi chảy lỏng hoàn toàn, sạch xỉ. Thợ nhìn màu lửa, màu bề mặt đồng và độ linh động khi khuấy để biết đồng đã "chín" chưa, kinh nghiệm này khó truyền bằng lời.
Với pho tượng lớn, lượng đồng cần nhiều hơn sức một nồi, nên phải nấu nhiều nồi cùng lúc và rót liên tục để đồng không đông lại giữa chừng tạo thành vết nối. Đó là lý do ngày rót đồng ở làng nghề huy động nhiều người, mỗi người một việc, phối hợp theo hiệu lệnh của thợ cả. Nhiều làng còn giữ tục làm lễ trước khi rót đồng; đó là phong tục của nghề, mỗi nơi mỗi khác.
Đồng rót vào phải chảy đều qua miệng rót, không bắn tóe, không ngắt quãng. Khi thấy đồng trào lên ở các lỗ thoát khí, thợ biết khuôn đã đầy. Sau đó là chờ: tượng lớn có khi phải để nguội trong hố một thời gian dài mới được đào lên, vì nguội quá nhanh dễ làm nứt.
Phá khuôn và những lỗi đúc thợ luôn đề phòng
Rỗ khí. Khí không thoát kịp tạo thành những lỗ tròn nhỏ trên bề mặt hoặc trong thành đồng. Nguyên nhân thường là khuôn chưa khô kiệt hoặc thiếu lỗ thoát khí.
Bề mặt sần, cháy cát. Lớp đất mặt khuôn không đủ mịn hoặc bị đồng nóng làm cháy, dính vào bề mặt tượng thành lớp sần khó làm sạch. Lỗi này không làm hỏng hình nhưng tốn rất nhiều công mài, và có thể làm mờ những nét chạm nhỏ trên mặt, tay tượng.
Thiếu đồng, khuyết hình. Đồng nguội trước khi điền kín khuôn, để lại chỗ thủng ở ngón tay, mép áo hay phần xa miệng rót. Lỗi này hay gặp khi đồng chưa đủ nóng hoặc rót ngắt quãng.
Lệch lõi. Lõi bị xô khi rót làm thành tượng chỗ dày chỗ mỏng, có khi thủng một bên. Con kê đủ và chắc là cách phòng chính.
Nứt khi nguội. Đồng co lại khi nguội, nếu lõi quá cứng không co theo hoặc nguội không đều, thân tượng có thể nứt. Thợ phải làm lõi đủ xốp và cho tượng nguội từ từ.
Lỗi nhỏ được sửa, lỗi lớn phải đúc lại. Rỗ nhỏ, khuyết nhỏ có thể hàn vá, đắp đồng rồi chạm lại. Khuyết ở mặt tượng hay nứt lớn thì nhiều thợ chọn nấu lại đồng và đúc lại từ đầu, chấp nhận mất công để giữ chất lượng.
An toàn và làng nghề đúc đồng hôm nay
Đúc đồng là nghề nguy hiểm. Kim loại nóng chảy gặp nước hoặc khuôn còn ẩm có thể bắn tung tóe gây bỏng nặng; khói kim loại, nhất là khi hợp kim có chì hay kẽm, gây hại cho phổi. Thợ chuyên nghiệp mặc đồ bảo hộ, đi giày kín, làm ở nơi thoáng. Người đến xem ngày rót đồng nên đứng xa theo chỉ dẫn của chủ xưởng, giữ trẻ nhỏ bên mình và không tự ý lại gần lò.
Ở Việt Nam, nghề đúc đồng gắn với những làng có lịch sử lâu đời ở Bắc Bộ, ở Huế và ở miền Trung. Mỗi nơi có thế mạnh riêng, từ tượng lớn, chuông, đến đồ thờ nhỏ; lịch sử từng làng được giới thiệu ở chuyên mục làng nghề của trang. Nhiều xưởng ngày nay kết hợp lối khuôn đất truyền thống với vật liệu và lò nấu hiện đại.
Biết quy trình rồi, khi đứng trước một pho tượng đồng cổ, bạn có thể để ý những dấu vết của nó: đường ráp khuôn còn mờ mờ chạy dọc thân, những miếng vá nhỏ, chỗ thành đồng mỏng dày khác nhau ở lỗ đáy. Đó là chữ ký của người thợ và của chính bộ khuôn đất đã bị đập vỡ từ lâu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tượng đồng thường được đúc rỗng?
Đúc rỗng giúp tượng nhẹ hơn nhiều, tiết kiệm đồng và giảm nguy cơ nứt khi nguội, vì thành đồng mỏng đều co ngót đều. Tượng nhỏ có thể đúc đặc, còn tượng cỡ vừa và lớn gần như luôn đúc rỗng.
Khuôn đất có dùng lại được không?
Với lối đúc khuôn đất truyền thống, vỏ khuôn thường bị đập vỡ để lấy tượng ra, lõi cũng bị moi bỏ, nên mỗi bộ khuôn chỉ đúc một lần. Mẫu tượng ban đầu có thể được giữ lại để làm khuôn mới khi cần.
Đồng đen là loại đồng gì?
Đồng đen là tên gọi dân gian cho hợp kim đồng có màu sẫm. Thành phần cụ thể mỗi nơi một khác và quanh tên gọi này có nhiều huyền thoại. Muốn biết chính xác một pho tượng làm từ gì cần phân tích khoa học.
Vì sao ngày rót đồng phải huy động nhiều người?
Tượng lớn cần lượng đồng nhiều, phải nấu nhiều nồi và rót liên tục để đồng không đông lại giữa chừng. Việc khiêng nồi, giữ khuôn, canh lỗ thoát khí đòi hỏi nhiều người phối hợp nhịp nhàng theo hiệu lệnh của thợ cả.
Tượng đồng vừa đúc xong đã dùng được chưa?
Chưa. Tượng sau khi phá khuôn còn sần, có bavia, đường ráp khuôn, chỗ rỗ cần vá. Thợ phải làm nguội, chạm lại chi tiết, đánh bóng và tạo màu, công đoạn này có khi mất thời gian không kém phần đúc.
Có thể đến xem rót đồng ở làng nghề không?
Một số xưởng cho khách xem nếu được hỏi trước. Khi xem, hãy đứng ở vị trí chủ xưởng chỉ định, cách xa lò và khuôn, không mang nước lại gần khu rót, giữ trẻ nhỏ bên mình và không chụp đèn flash làm thợ phân tâm.
