Tạc một pho tượng gỗ theo lối cổ truyền thường đi qua sáu chặng lớn: chọn và hong gỗ, lấy mực vẽ phác lên khối, pha phôi để bỏ phần gỗ thừa, đục thô dựng khối, tách hình và đục tinh các chi tiết, cuối cùng là làm nhẵn, khoét lòng, bó vết nứt để chuyển sang thợ sơn. Thứ tự này đi từ lớn đến nhỏ, từ khối đến nét: thợ không bao giờ chạm mắt mũi khi khối thân còn chưa đứng vững.
Bài tả từng chặng để bạn đứng trước một pho tượng chùa hay một xưởng tạc ở làng nghề hiểu được người thợ đang làm gì. Tên gọi các công đoạn khác nhau theo làng, theo thầy truyền nghề; ở đây dùng những tên phổ biến và ghi chú khi có cách gọi khác. Bài không phải hướng dẫn tự tạc tượng: một pho tượng thờ cần nhiều năm theo nghề mới làm được cho đúng phép.
Sáu chặng của một pho tượng gỗ, nhìn một lượt
Bảng dưới gom các chặng chính theo cách nhiều xưởng tạc tượng ở Bắc Bộ vẫn làm. Thời gian mỗi chặng tuỳ cỡ tượng và độ cầu kỳ, nên chỉ ghi tương đối.
| Chặng | Thợ làm gì | Dụng cụ chính | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Chọn và hong gỗ | Chọn khúc gỗ đủ lớn, không mục ruột, xẻ đúng cỡ rồi để khô dần | Cưa, rìu | Gỗ chưa khô kỹ dễ nứt sau khi tạc xong |
| Lấy mực, vẽ phác | Kẻ trục giữa, chia tỉ lệ, vẽ dáng tượng lên các mặt khối gỗ | Mực tàu, than, thước | Sai ở đây thì các chặng sau không cứu được |
| Pha phôi | Bổ bớt những mảng gỗ chắc chắn nằm ngoài dáng tượng | Rìu, cưa, đục bạt lớn | Làm mạnh tay nhưng không lấn vào nét mực |
| Đục thô, dựng khối | Tạo khối đầu, thân, gối, toà ngồi; xác định hướng nhìn | Đục bạt, đục vũm, vồ gỗ | Thợ cả thường tự làm hoặc kèm sát |
| Tách hình, đục tinh | Tách tay khỏi thân, chia nếp áo, chạm tóc, mặt, ngón tay | Đục móng, đục nhỏ, dao trổ | Phần mặt thường do thợ tay nghề cao nhất làm |
| Làm nhẵn, khoét lòng | Nạo, mài bề mặt, khoét rỗng lưng hoặc đáy, xử lý vết nứt | Nạo, giấy ráp, đục khoét | Chuẩn bị cho các lớp sơn ta |
Có thể thấy hai chặng đầu không dùng đến đục mà lại quyết định nhiều nhất. Người trong nghề hay nói tượng "hỏng từ lúc lấy mực": vẽ lệch trục thì khối tượng nghiêng, chia sai tỉ lệ thì đục đẹp đến mấy cũng không sửa được.
Lấy mực và vẽ phác: dựng pho tượng trên giấy trước khi đụng đục
Khối gỗ sau khi hong khô được bào phẳng các mặt để vẽ. Thợ kẻ một đường trục giữa chạy dọc từ đỉnh đầu xuống đáy toà, làm chuẩn cho mọi phép đo về sau. Với tượng ngồi, trục giữa đi qua sống mũi, cằm, giữa ngực và giữa hai gối; với tượng đứng, nó đi qua giữa hai bàn chân. Thợ kẻ thêm những đường ngang ở các mốc như đỉnh đầu, chân tóc, cằm, vai, ngực, rốn, gối.
Sau đó thợ vẽ dáng tượng lên mặt trước, mặt bên và mặt sau của khối, thường bằng mực tàu hoặc than. Nhiều xưởng dùng mẫu vẽ trên giấy hay một pho tượng mẫu đặt bên cạnh để đối chiếu. Tỉ lệ các phần cơ thể được truyền lại trong xưởng bằng cách đo theo một đơn vị gốc, thường là chiều dài khuôn mặt hoặc chiều cao cái đầu, chứ không phải bằng thước đo cố định. Cách này giúp tượng lớn hay nhỏ vẫn giữ được dáng quen thuộc.
Ở chặng này thợ cũng tính trước chỗ ghép. Khúc gỗ hiếm khi đủ to để tạc cả pho tượng lớn từ một khối, nên đôi tay đưa ra phía trước, vạt áo buông xuống hay phần toà sen thường được tính tạc rời rồi lắp mộng. Vị trí mộng phải nằm ở chỗ khuất, dưới nếp áo hay sau cổ tay, để khi sơn xong không nhìn thấy đường nối.
Pha phôi và đục thô: bỏ gỗ thừa, dựng khối lớn
Pha phôi là chặng nặng nhọc nhất và cũng nhiều gỗ vụn nhất. Thợ dùng cưa, rìu và những chiếc đục bạt lưỡi rộng để bổ đi các mảng gỗ chắc chắn nằm ngoài dáng tượng: khoảng trống hai bên đầu, phần dưới cánh tay, khoảng giữa hai gối với mép toà. Nguyên tắc là "bỏ dần chứ không bỏ một lần": mỗi nhát chỉ lấy đi một lớp vừa phải, vì gỗ đã mất thì không đắp lại được.
Khi phôi đã gần với hình khối, thợ chuyển sang đục thô. Lúc này pho tượng mới có đầu, có vai, có lưng, có hai gối, nhưng chưa có mặt mũi hay nếp áo. Người thợ cả thường đứng lùi ra xa, đi vòng quanh khối gỗ, nhìn từ dưới lên vì tượng chùa được đặt trên cao và người lễ nhìn ngước lên. Một pho tượng đục thô đạt thì nhìn từ xa đã thấy được thần thái: ngồi vững hay ngả, cúi hay ngẩng, hiền hay dữ.
Dụng cụ ở chặng này là vồ gỗ và đục. Vồ thường làm bằng gỗ cứng, có thợ dùng búa nhẹ nhưng tiếng vồ gỗ êm hơn và ít làm toè cán đục. Bộ đục của một thợ tạc tượng có thể lên tới vài chục chiếc, khác nhau ở bề rộng và độ cong của lưỡi, nhiều chiếc do chính thợ mài và tra cán cho vừa tay.
Tách hình: chia tay, chia áo, chia toà sen
Tách hình là lúc các bộ phận của tượng tách khỏi khối chung. Hai bàn tay đặt trên đùi được tách khỏi bụng, vạt áo trùm gối được tách khỏi chân, chuỗi hạt hay dải áo được tách khỏi ngực. Chặng này đòi hỏi biết trước độ dày của từng phần: tay tách mỏng quá thì yếu, dễ gãy khi vận chuyển; để dày quá thì tượng nặng nề, mất vẻ thanh thoát.
Với những bộ phận tạc rời, đây là lúc làm mộng và lắp thử. Mộng thường là mộng chốt hoặc mộng đuôi én nhỏ, có khi dùng thêm chốt tre, đinh gỗ để giữ. Thợ lắp vào, tháo ra nhiều lần, sửa cho khít rồi mới đục tinh tiếp, để nếp áo trên phần rời và phần thân chạy liền một mạch.
Toà sen và bệ tượng cũng thường được tách thành khối riêng. Cách làm này vừa tiết kiệm gỗ to, vừa giúp di chuyển tượng dễ hơn. Khi xem tượng cổ trong chùa, nhiều pho có toà sen làm vào một thời khác với thân tượng, do toà cũ hỏng được thay. Đó là chuyện bình thường trong đời sống của tượng chùa, nhưng nó cũng là lý do giới nghiên cứu phải xem riêng từng phần khi xác định niên đại.
Đục tinh và chạm mặt: phần khó nhất của nghề
Mặt tượng do người giỏi nhất làm. Ở nhiều xưởng, thợ phụ có thể đục thô, đục nếp áo, nhưng khuôn mặt thì thợ cả hoặc người tay nghề cao nhất mới chạm. Chỉ một nhát sâu hơn ở khoé miệng hay mí mắt là tượng từ hiền hoá buồn, từ nghiêm hoá cau có.
Chạm mặt theo thứ tự. Thợ thường xác định sống mũi trước, rồi hốc mắt, gò má, cằm, sau cùng mới đến môi, mí và chân mày. Cách đi này giữ được khối gương mặt, tránh lỗi chạm đẹp từng nét mà ghép lại thì lệch.
Tóc và nhục kế đục theo nhịp. Những búi tóc xoắn ốc trên đầu tượng Phật phải đều nhau về cỡ và khoảng cách. Thợ chia lưới mực trên đầu trước rồi mới đục từng búi; làm theo cảm tính thì lệch hàng thấy ngay khi sơn lên.
Ngón tay và nếp áo là chỗ thử tay nghề. Ngón tay thon, đốt ngón mềm, móng tay rõ mà không thô là dấu hiệu của thợ giỏi. Nếp áo phải có hướng chảy theo trọng lực và theo tư thế, không phải những đường song song đều tăm tắp.
Đục tinh xong vẫn để chừa lớp sơn. Thợ tạc biết tượng sẽ được bó hom, sơn nhiều lớp nên một số chi tiết rất nhỏ được làm hơi sâu và sắc hơn một chút, để sau lớp sơn dày vẫn còn rõ nét. Đây là kinh nghiệm phối hợp giữa thợ tạc và thợ sơn.
Làm nhẵn, khoét lòng và chuẩn bị cho thợ sơn
Chặng cuối của thợ tạc ít người để ý nhưng quyết định tượng có bền hay không. Những việc thường làm gồm:
- Nạo và mài bề mặt: dùng nạo, đá mài, giấy ráp bỏ vết đục ở những mảng cần mịn như mặt, ngực, bàn tay; nếp áo và tóc thì giữ một phần vết đục để có độ sắc.
- Khoét lòng tượng: nhiều pho tượng lớn được khoét rỗng từ lưng hoặc từ đáy. Phần gỗ mỏng đều thì co ngót đều, giảm nứt toác theo năm tháng, tượng cũng nhẹ hơn để di chuyển. Lỗ khoét sau đó được đậy kín bằng một tấm gỗ ghép.
- Xử lý vết nứt và mắt gỗ: vết nứt chân chim được đánh dấu để thợ sơn bó hom; mắt gỗ hở, lỗ sâu được trám trước khi giao.
- Lắp ráp hoàn chỉnh: các phần tạc rời được lắp lần cuối, kiểm tra trục giữa và độ cân của tượng trên toà.
- Bàn giao cho thợ sơn: ở làng nghề, tạc và sơn thường là hai tay nghề khác nhau, có khi hai gia đình khác nhau; thợ tạc dặn thợ sơn những chỗ mộng, chỗ nứt cần lưu ý.
Một số chùa có tục đặt đồ vật vào lòng tượng trước khi đậy kín, thường gọi là đặt tạng. Việc này thuộc nghi thức của nhà chùa và mỗi nơi làm một khác; về phần kỹ thuật, thợ chỉ lo phần lòng tượng đủ rộng và nắp đậy khít.
Bụi gỗ, đục bén và những điều người xem xưởng cần biết
Xưởng tạc tượng là nơi có nhiều bụi gỗ mịn, nhất là ở chặng mài và nạo. Bụi gỗ hít lâu ngày gây hại cho đường hô hấp, nên thợ có kinh nghiệm đeo khẩu trang, làm ở chỗ thoáng và quét dọn thường xuyên. Đục được mài rất bén; người đến thăm xưởng không nên tự cầm đục thử, cũng không đứng ngay phía trước hướng thợ đang đục.
Nếu bạn đến làng nghề để xem, hãy hỏi trước khi chụp ảnh và nhớ rằng thợ đang làm việc có tính giờ. Câu hỏi hay nhất thường là hỏi về một chi tiết cụ thể: vì sao nếp áo chỗ này lại chạy như thế, vì sao tay tượng tạc rời. Người thợ thường sẵn lòng giải thích khi thấy khách nhìn kỹ.
Một pho tượng thờ cỡ trung, nếu làm thủ công từ đầu đến cuối, mất hàng tuần đến hàng tháng tuỳ độ cầu kỳ, chưa kể thời gian sơn thếp. Hiểu quy trình rồi, bạn sẽ thấy vì sao những pho tượng chùa cũ được coi là di sản: mỗi pho là hàng trăm giờ làm việc của nhiều người, nhiều tay nghề phối hợp với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Tạc tượng gỗ có cần vẽ mẫu trên giấy trước không?
Phần lớn xưởng có mẫu vẽ hoặc tượng mẫu để đối chiếu, nhất là với tượng thờ cần đúng phép tắc. Thợ lâu năm có thể vẽ thẳng lên khối gỗ, nhưng vẫn kẻ trục giữa và các đường chia tỉ lệ trước khi pha phôi.
Vì sao tay tượng hay được tạc rời rồi ghép vào?
Vì khúc gỗ hiếm khi đủ rộng để chứa cả đôi tay đưa ra ngoài thân, và vì tạc rời giúp đục kỹ được ngón tay. Mộng được giấu dưới nếp áo hoặc cổ tay nên sau khi sơn không thấy đường nối.
Khoét rỗng lòng tượng có làm tượng yếu đi không?
Nếu khoét đúng, thành gỗ đủ dày và đều thì tượng không yếu mà còn ít nứt hơn, vì gỗ mỏng đều co ngót đều. Tượng cũng nhẹ hơn, dễ di chuyển khi tu sửa chùa hoặc khi cần sơn lại.
Thợ tạc và thợ sơn tượng có phải là một người không?
Thường là không. Ở nhiều làng nghề, tạc gỗ và sơn thếp là hai nghề riêng, có gia đình chuyên tạc, có gia đình chuyên sơn. Hai bên phải hiểu nghề của nhau để chi tiết tạc còn rõ sau nhiều lớp sơn.
Một pho tượng gỗ thủ công làm mất bao lâu?
Không có con số chung. Tượng nhỏ đơn giản có thể xong trong vài ngày, tượng thờ cỡ lớn chạm kỹ mất nhiều tuần đến nhiều tháng, chưa tính thời gian hong gỗ trước và sơn thếp sau, vốn cũng kéo dài.
Đến xưởng tạc tượng tham quan cần lưu ý gì?
Hỏi chủ xưởng trước khi vào và trước khi chụp ảnh, không tự cầm đục hay sờ vào tượng đang làm, đứng tránh hướng thợ đục, đeo khẩu trang nếu ở lâu chỗ nhiều bụi gỗ và giữ trẻ nhỏ bên mình.
