Bên cạnh tượng Phật, văn hoá Óc Eo còn để lại nhiều tượng thần Ấn Độ giáo bằng đá, nổi bật nhất là tượng Vishnu đứng đội mũ trụ, cùng linga – yoni, tượng được nhận diện là thần Mặt Trời và các vị thần khác, có niên đại khoảng thế kỷ 5 đến thế kỷ 7 theo các nhà nghiên cứu. Những pho tượng này cho thấy Nam Bộ cổ từng là một mắt xích của thế giới tôn giáo và nghệ thuật trải từ Ấn Độ tới Đông Nam Á.
Bài này giúp bạn nhận ra những tượng thần ấy trong bảo tàng, hiểu vì sao chúng có những chi tiết lạ như vòm đá nối hai tay, và biết về hiện tượng nhiều pho tượng cổ được người dân địa phương đưa vào chùa, miếu để thờ theo cách riêng. Ý nghĩa tôn giáo chỉ nêu theo cách hiểu phổ biến trong sách nghiên cứu.
Ấn Độ giáo ở Nam Bộ cổ: những gì hiện vật cho biết
Sử sách Trung Hoa kể về vương quốc Phù Nam với những câu chuyện về các vị vua có liên hệ với người từ phương Nam Á tới, và về việc thờ các vị thần Ấn Độ. Hiện vật khảo cổ ở Nam Bộ xác nhận phần nào bức tranh đó: tượng Vishnu, linga, yoni, lá vàng chạm hình thần, các khối đá kiến trúc đền thờ. Những di chỉ như Óc Eo – Ba Thê ở An Giang, Gò Tháp ở Đồng Tháp, nhiều gò đất ở vùng Long An cũ đã cho ra các hiện vật này.
Ở vùng Nam Tây Nguyên, khu di tích Cát Tiên thuộc tỉnh Lâm Đồng cũng có những đền tháp gạch, linga – yoni và nhiều hiện vật vàng. Niên đại và mối liên hệ của Cát Tiên với văn hoá Óc Eo vẫn được giới nghiên cứu bàn, nhưng nó cho thấy tập quán thờ thần Ấn Độ giáo từng có mặt sâu vào nội địa phía nam.
Điều đáng nhớ là Phật giáo và Ấn Độ giáo cùng tồn tại ở vùng này, đôi khi trên cùng một di chỉ. Khác với hình dung "một nước một tôn giáo", bức tranh Nam Bộ cổ cho thấy sự đan xen. Các nhà nghiên cứu vẫn đang làm rõ từng giai đoạn tôn giáo nào nổi bật hơn.
Tượng Vishnu Óc Eo: nhận ra qua mũ trụ và vòm đỡ
Mũ trụ hình ống. Tượng Vishnu thời Óc Eo thường đội mũ cao hình trụ hoặc hơi loe, trơn hoặc có vài đường viền. Đây là dấu hiệu nhận diện quan trọng nhất, vì nhiều pho đã mất tay và mất vật cầm.
Bốn tay và vật cầm. Tượng đầy đủ có bốn tay. Theo hình tượng phổ biến, các tay cầm ốc tù và, đĩa tròn, chuỳ và một quả cầu hoặc cục đất. Ở nhiều pho, chuỳ được tạc dựng đứng chạm đất, tay đặt lên đầu chuỳ.
Vòm đá nối các tay. Một số tượng có một vòm đá hình móng ngựa chạy từ vai này sang vai kia phía sau đầu, nối với các bàn tay. Vòm này giúp đỡ các cánh tay đá không bị gãy. Đây là giải pháp kỹ thuật thường gặp ở tượng đá giai đoạn tiền Angkor trong vùng, và là chi tiết giúp bạn đoán niên đại sớm.
Váy ngắn và dáng đứng thẳng. Vishnu Óc Eo thường mặc váy ngắn quấn quanh hông, có dải thắt lưng, thân trên để trần. Dáng đứng thẳng hoặc hơi lệch hông, ngực nở, vai rộng, cho cảm giác vững chãi.
Các loại tượng thần thường gặp trong hiện vật Óc Eo
Bảng dưới gom những nhóm thường được nhắc trong sách giới thiệu. Việc nhận diện một số pho còn được bàn, nhất là khi tượng đã mất nhiều phần.
| Nhóm | Dấu hiệu chính | Ghi chú khi xem |
|---|---|---|
| Vishnu | Mũ trụ, bốn tay, ốc, đĩa, chuỳ | Nhóm đông và dễ nhận nhất; có pho có vòm đỡ tay |
| Thần Mặt Trời Surya | Mũ cao, đôi khi đi ủng, tay cầm hoa sen | Một số pho được nhận diện như vậy; chi tiết ủng là điểm lạ đáng chú ý |
| Ganesha | Đầu voi, bụng tròn | Thường cỡ nhỏ |
| Linga, mukhalinga | Khối trụ, có khi tạc mặt | Gắn với việc thờ Shiva, đi cùng bệ yoni |
| Nữ thần | Mặt nữ, mũ hoặc búi tóc, trang sức | Nhận diện cụ thể thường khó, dựa vào chú thích bảo tàng |
| Lá vàng chạm hình | Lá vàng mỏng chạm hình thần, con vật, hoa sen | Không phải tượng nhưng bổ sung nhiều cho hiểu biết về hình tượng |
Phần lớn tượng thần Óc Eo làm bằng sa thạch hoặc các loại đá có ở địa phương và vùng lân cận. Bề mặt nhiều pho vẫn còn nhẵn đẹp, khác với tượng gỗ bị bùn bào mòn.
Phong cách Óc Eo trong bức tranh nghệ thuật khu vực
Tượng thần thời Óc Eo thường được giới nghiên cứu xếp chung với nghệ thuật tiền Angkor ở vùng Campuchia và Thái Lan ngày nay, với những tên phong cách quen thuộc trong sách khu vực. Đặc điểm chung là tượng đứng độc lập, khối căng tròn, tỉ lệ cơ thể gần thực, ít trang sức, cách xử lý mặt đá mượt. Những vòm đỡ tay, những thanh đá chống phía sau là dấu vết của giai đoạn thợ còn tìm cách để tượng đá đứng vững mà không cần dựa vào tường.
So với điêu khắc Chăm, tượng Óc Eo nhìn chung ít trang sức hơn, mặt ít cá tính địa phương mạnh như Đồng Dương, nhưng lại có vẻ cổ điển, cân đối. Hai truyền thống phát triển song song ở hai vùng khác nhau, có giao lưu nhưng không phải một. Đặt tượng Vishnu Óc Eo cạnh một tượng Vishnu Chăm, bạn sẽ thấy rõ sự khác biệt ở mũ, khuôn mặt và cách tạc thân.
Chính vì nằm ở vị trí giao thoa, các tượng Óc Eo có giá trị đặc biệt với giới nghiên cứu nghệ thuật Đông Nam Á. Chúng giúp trả lời những câu hỏi về việc hình tượng Ấn Độ được tiếp nhận và biến đổi thế nào ở vùng đồng bằng ven biển này trong những thế kỷ đầu.
Đá ở đâu ra giữa một vùng đồng bằng phù sa
Một câu hỏi người đi xem hay bỏ qua: đồng bằng sông Cửu Long là đất phù sa, gần như không có đá, vậy thợ Óc Eo lấy đá ở đâu để tạc tượng? Câu trả lời gợi ra một bức tranh rộng hơn về Nam Bộ cổ. Ở phía tây đồng bằng, vùng An Giang có những ngọn núi đá nhô lên giữa ruộng như Ba Thê và cụm núi vùng Bảy Núi. Xa hơn, vùng đồi núi ở Campuchia và miền Đông Nam Bộ cũng có nguồn đá. Các nhà nghiên cứu cho rằng tượng có thể được tạc gần nguồn đá rồi chở theo đường sông, hoặc khối đá được chở về rồi tạc tại chỗ; mỗi pho có thể có câu chuyện khác.
Dù theo cách nào, việc đưa những khối đá nặng qua mạng lưới kênh rạch đòi hỏi tổ chức và công sức lớn. Điều này cho thấy tượng thần không phải đồ vật bình thường mà là công trình được đầu tư, gắn với đền thờ và những người có quyền thế trong xã hội Óc Eo.
Chất liệu cũng giải thích sự khác biệt về độ bền. Tượng đá còn lại nhiều và bề mặt tương đối tốt, trong khi tượng gỗ chỉ còn khi may mắn nằm trong bùn. Có lẽ ngày xưa tượng gỗ phổ biến hơn nhiều so với những gì ta thấy hôm nay. Khi nhìn bộ sưu tập Óc Eo trong bảo tàng, bạn nên nhớ đó là phần sót lại theo chất liệu, không phải bức tranh đầy đủ về những gì người xưa đã tạc.
Tượng cổ được thờ lại trong chùa, miếu của người dân
Một hiện tượng thú vị ở Nam Bộ là nhiều pho tượng cổ, do người dân tình cờ tìm thấy khi làm đất, đã được đưa vào chùa, miếu, am để thờ. Người dân địa phương tôn kính các pho tượng ấy theo cách hiểu của mình, đặt tên gọi riêng, có khi gắn với những vị thần, vị Bà, vị Ông trong tín ngưỡng dân gian. Trong khi đó, giới nghiên cứu khi khảo sát có thể nhận diện pho tượng là một vị thần Ấn Độ giáo hay một tượng Phật thời Óc Eo.
Hai cách nhìn này không nhất thiết phải loại trừ nhau. Với người nghiên cứu, pho tượng là hiện vật cho biết về quá khứ. Với cộng đồng, pho tượng là đối tượng thờ đã gắn với đời sống làng xóm qua nhiều thế hệ. Một người đi xem có hiểu biết sẽ tôn trọng cả hai: không chê bai cách thờ của người dân, cũng không phủ nhận kết quả nghiên cứu.
Khi đến những nơi như vậy, bạn nên xin phép người trông coi trước khi chụp ảnh, không sờ tay vào tượng, không bình luận lớn tiếng về nguồn gốc của tượng trước mặt người đang lễ. Nếu thấy tượng có dấu hiệu bị hư hại, như nứt, bị quét sơn, bị gắn thêm vật liệu, có thể nhẹ nhàng chia sẻ với người trông coi hoặc báo cơ quan văn hoá địa phương.
Đi tìm tượng thần Óc Eo: gợi ý cho một chuyến đi
Nếu bạn muốn tìm hiểu tượng thần thời Óc Eo tận mắt, có thể xếp một chuyến đi theo hướng sau:
- Bắt đầu ở bảo tàng: các bảo tàng lịch sử ở TP.HCM, Hà Nội và bảo tàng các tỉnh đồng bằng có hiện vật Óc Eo, giúp bạn quen mắt trước khi ra thực địa.
- Khu di tích Óc Eo – Ba Thê ở An Giang: thấy được cảnh quan núi Ba Thê giữa đồng và các nền móng kiến trúc cổ đã khai quật.
- Khu di tích Gò Tháp ở Đồng Tháp: một trung tâm tín ngưỡng cổ giữa vùng Đồng Tháp Mười, nên đi vào mùa nước để hiểu cảnh quan.
- Khu di tích Cát Tiên ở Lâm Đồng: nếu muốn so với một quần thể đền tháp phía nam Tây Nguyên.
- Mang sổ ghi chép: vẽ phác mũ, tay, vòm đỡ của từng tượng giúp bạn nhớ lâu hơn nhiều so với chụp ảnh.
- Tôn trọng nơi thờ: nếu ghé chùa, miếu có thờ tượng cổ, ăn mặc kín đáo, xin phép trước khi chụp.
Mùa nước nổi ở đồng bằng thường vào khoảng cuối mùa mưa, cảnh đẹp nhưng đường vào một số di tích có thể khó đi; nên hỏi trước ban quản lý hoặc người địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Vishnu thời Óc Eo có đặc điểm gì?
Thường đội mũ trụ cao hình ống, có bốn tay cầm ốc, đĩa, chuỳ và quả cầu, mặc váy ngắn, dáng đứng thẳng. Một số pho có vòm đá nối các tay phía sau đầu để đỡ cho tay không gãy, là chi tiết giúp nhận ra niên đại sớm.
Vì sao một số tượng có vòm đá sau đầu?
Vòm đá hình móng ngựa nối các cánh tay giúp tượng đá nhiều tay không bị gãy. Đây là giải pháp kỹ thuật thường gặp ở tượng đá giai đoạn tiền Angkor trong vùng, khi thợ tạc đang tìm cách để tượng đứng độc lập vững chắc.
Ở Nam Bộ cổ người ta theo Phật giáo hay Ấn Độ giáo?
Hiện vật cho thấy cả hai cùng tồn tại, có khi trên cùng một di chỉ. Tượng Phật gỗ, tượng Vishnu đá, linga, lá vàng chạm hình thần đều được tìm thấy. Mức độ nổi bật của mỗi tôn giáo theo từng giai đoạn vẫn đang được nghiên cứu.
Tượng cổ thờ trong miếu làng có phải là hiện vật Óc Eo không?
Một số pho được giới nghiên cứu nhận diện là tượng thời Óc Eo, trong khi cộng đồng địa phương thờ với tên gọi và cách hiểu riêng. Hai cách nhìn có thể cùng tồn tại. Khi đến xem, bạn nên tôn trọng người đang thờ và xin phép trước khi chụp ảnh.
Khu di tích Cát Tiên có liên quan đến Óc Eo không?
Cát Tiên ở Lâm Đồng là một quần thể đền tháp gạch có linga – yoni và nhiều hiện vật vàng. Mối liên hệ của nó với văn hoá Óc Eo và với Champa vẫn được giới nghiên cứu bàn, chưa có kết luận thống nhất về chủ nhân và niên đại cụ thể.
Muốn so tượng Vishnu Óc Eo với tượng Vishnu Chăm thì nhìn vào đâu?
Nhìn mũ, khuôn mặt và trang sức. Tượng Óc Eo thường ít trang sức, mặt cân đối kiểu cổ điển, đứng độc lập với vòm đỡ. Tượng Chăm có trang sức nhiều hơn, khuôn mặt mang nét riêng của từng phong cách như Đồng Dương hay Trà Kiệu.
