Phật viện Đồng Dương là một trung tâm Phật giáo Đại thừa lớn của Champa, dựng vào cuối thế kỷ 9 ở vùng nay thuộc thành phố Đà Nẵng; các tượng tìm được ở đây gồm một bệ thờ lớn chạm cảnh đời Đức Phật, tượng Phật, tượng Bồ Tát Tara bằng đồng và những tượng hộ pháp mắt lồi rất dữ. Chúng tạo nên phong cách Đồng Dương, phong cách được coi là mang đậm nhất nét mặt bản địa trong điêu khắc Chăm.
Người quen xem tượng Chăm như thần Ấn Độ giáo thường bất ngờ khi biết Champa cũng có một giai đoạn Phật giáo phát triển mạnh. Bài này giới thiệu các loại tượng của Đồng Dương ở góc mỹ thuật: nhìn gì, nhận ra thế nào, vì sao chúng khác các phong cách khác. Phần giáo lý Phật giáo chỉ nêu ở mức phổ thông, người muốn hiểu sâu nên tìm tới chư tăng hoặc các nhà nghiên cứu Phật học.
Phật viện Đồng Dương: một trung tâm Phật giáo ở xứ thờ Shiva
Theo bia ký tìm được tại chỗ, vào khoảng năm 875 vua Indravarman II của Champa cho dựng một tu viện Phật giáo dâng lên Bồ Tát mà bia gọi là Lakshmindra Lokeshvara. Khu đền nằm ở vùng mà các nhà nghiên cứu gọi là Indrapura, khi ấy là một trung tâm chính trị của Champa. Phật viện có quy mô lớn, gồm nhiều lớp sân, nhà dài và tháp chính, trải theo một trục dài.
Sự xuất hiện của Đồng Dương cho thấy tín ngưỡng ở Champa không đơn nhất. Bên cạnh việc thờ Shiva vốn gắn với vương quyền, Phật giáo Đại thừa cũng được hoàng gia bảo trợ, ít nhất trong một giai đoạn. Các nhà nghiên cứu còn bàn về mối liên hệ giữa Phật giáo Champa với các trung tâm Phật giáo khác ở Đông Nam Á và Trung Hoa cùng thời.
Phật viện được các học giả Pháp khảo sát và khai quật từ đầu thế kỷ 20, nhiều hiện vật được đưa về bảo tàng. Khu di tích sau đó bị hư hại nặng qua thời gian và chiến tranh, ngày nay ở thực địa chỉ còn lại rất ít dấu tích kiến trúc. Muốn thấy điêu khắc Đồng Dương, bạn gần như phải đi bảo tàng, nơi có hẳn một phòng mang tên Đồng Dương.
Bệ thờ Đồng Dương: đời Đức Phật trên đá
Một bệ thờ lớn cho gian chính. Hiện vật được nhắc nhiều nhất của Phật viện là bệ thờ đặt trong điện chính, nay được trưng bày trong bảo tàng và đã được công nhận là bảo vật quốc gia. Đây là một khối kiến trúc nhỏ bằng đá, có bậc lên, xung quanh chạm nổi nhiều cảnh.
Các mảng chạm kể chuyện đời Đức Phật. Theo cách đọc của các nhà nghiên cứu, các mảng phù điêu quanh bệ kể những đoạn trong cuộc đời Đức Phật, từ thời là thái tử tới lúc xuất gia. Nhân vật được tạc với khuôn mặt Đồng Dương, mặc trang phục và đeo trang sức như người Champa, nên đây cũng là nguồn tư liệu quý về đời sống cung đình thời đó.
Hộ vệ đứng quanh bệ. Ở các góc và lối lên của bệ có những hình người hộ vệ, dáng chắc, nét mặt nghiêm. Cách bố trí cho thấy bệ thờ không chỉ là chỗ đặt tượng mà là một không gian thiêng được canh giữ.
Nhìn chậm và đi quanh. Các mảng chạm của bệ thờ Đồng Dương không dễ đọc ngay, vì đá đã mòn và nhân vật xếp dày. Bạn nên đi chậm một vòng, dừng ở từng mảng, nhìn theo hướng ánh sáng. Nếu bảo tàng có bản vẽ hoặc ảnh chú thích từng cảnh, hãy đối chiếu để biết mình đang xem đoạn nào.
Các loại tượng của phong cách Đồng Dương và cách nhận ra
Bảng dưới gom những nhóm tượng tiêu biểu thường được nhắc khi nói về Đồng Dương. Không phải tượng nào cũng tìm được ngay tại Phật viện; một số được xếp vào phong cách này vì có chung đặc điểm.
| Loại tượng | Chất liệu | Dấu hiệu dễ thấy |
|---|---|---|
| Tượng Phật | Sa thạch, đồng | Tóc xoắn ốc, nhục kế trên đỉnh đầu, áo cà sa; mặt mang nét Đồng Dương: môi dày, mũi to, lông mày nối |
| Tượng Bồ Tát | Đồng, sa thạch | Đội mũ hoặc búi tóc cao, có trang sức, dáng đứng thẳng; thường gắn với Phật giáo Đại thừa |
| Tượng hộ pháp | Sa thạch | Mắt lồi, răng nanh, nét mặt dữ, tay cầm vũ khí; một số đứng trên con vật hoặc hình người |
| Tượng tu sĩ, người dâng lễ | Sa thạch | Đầu không đội mũ, dáng ngồi hoặc quỳ, tay chắp hoặc cầm vật dâng |
| Phù điêu trên bệ thờ | Sa thạch | Nhiều nhân vật xếp dày, kể chuyện đời Đức Phật, trang phục cung đình Champa |
Nhìn chung, dấu hiệu quan trọng nhất của Đồng Dương vẫn là khuôn mặt. Một khi đã quen với đôi môi dày và đường lông mày nối liền, bạn sẽ nhận ra phong cách này ở cả những tượng không ghi nơi tìm thấy.
Bồ Tát Tara bằng đồng: phát hiện của thế kỷ 20
Năm 1978, một pho tượng đồng cỡ lớn được người dân tìm thấy tại khu vực Đồng Dương. Pho tượng thể hiện một vị Bồ Tát nữ, thường được giới nghiên cứu gọi là Tara, và có người liên hệ với danh xưng Lakshmindra Lokeshvara trong bia ký. Theo cách hiểu phổ biến trong Phật giáo Đại thừa, Tara là Bồ Tát gắn với lòng từ bi và sự cứu giúp.
Tượng Tara Đồng Dương được coi là một trong những tượng đồng đẹp nhất của Champa, và đã được công nhận là bảo vật quốc gia. Dáng tượng đứng thẳng, trang nghiêm, búi tóc cao, khuôn mặt mang những đường nét mạnh của phong cách Đồng Dương. Kỹ thuật đúc một pho tượng đồng lớn như vậy cho thấy trình độ luyện kim đáng kể của thợ Champa thời đó.
Khi đứng trước tượng, hãy nhìn vào sự đối lập: thân hình thon, dáng thẳng, nhưng khuôn mặt lại đầy sức nặng. Đây chính là chỗ phong cách Đồng Dương khác các tượng Bồ Tát mềm mại ở Ấn Độ hay Java. Tượng đồng còn cho phép những chi tiết mảnh mà đá khó giữ được, như đường viền trang phục và các ngón tay.
Hộ pháp mắt lồi: vì sao Đồng Dương tạc dữ như vậy
Những tượng hộ pháp của Đồng Dương là một trong những hình ảnh mạnh nhất của điêu khắc Chăm. Mắt lồi tròn, lông mày dày nhô ra, răng nanh lộ ra ngoài, nét mặt như đang quát. Thân hình to khoẻ, tay cầm vũ khí, có pho đứng trên lưng một con vật hoặc trên một hình người nằm. Đặt trong bảo tàng, chúng vẫn tạo cảm giác như đang canh giữ cả căn phòng.
Theo cách hiểu phổ biến, hộ pháp đứng ở lối vào nơi thờ để bảo vệ không gian thiêng, nên được tạc dữ để răn đe. Ý niệm này gặp ở nhiều truyền thống Phật giáo khác nhau, kể cả trong chùa Việt với hai pho Hộ Pháp ở cửa chùa. Tuy vậy, cách tạc của Đồng Dương rất riêng: không có vẻ hài hước hay phóng đại kiểu tranh, mà là sức mạnh thô, chắc, gần như dữ dằn.
Có nhà nghiên cứu cho rằng chính những tượng hộ pháp này cho thấy rõ nhất tinh thần của phong cách Đồng Dương: một nghệ thuật ít quan tâm tới vẻ đẹp mềm mại, nhiều quan tâm tới sức mạnh và sự hiện diện. Bạn có thể đồng ý hay không, nhưng khó mà đi qua một tượng hộ pháp Đồng Dương mà không dừng lại.
Khuôn mặt Đồng Dương: những cách giải thích của giới nghiên cứu
Vì sao tượng Đồng Dương lại có khuôn mặt khác hẳn những gì đi trước và đi sau nó? Đây là câu hỏi mà giới nghiên cứu mỹ thuật Champa bàn nhiều, và chưa có câu trả lời duy nhất. Một hướng giải thích cho rằng thợ tạc thời này mạnh dạn lấy hình mẫu từ chính người Champa quanh mình, thay vì theo sát các mẫu mực từ bên ngoài. Môi dày, mũi bè, lông mày rậm được hiểu là nét người bản địa được đưa vào tượng thờ.
Một hướng khác nhấn vào quan hệ với các trung tâm Phật giáo trong khu vực, cho rằng một số đặc điểm có thể đến từ các luồng ảnh hưởng mà Champa tiếp nhận rồi biến đổi theo cách riêng. Cũng có ý kiến gắn phong cách này với tinh thần của một triều đại mới lên ngôi, muốn tạo dấu ấn khác các đời trước. Những giả thuyết này không loại trừ nhau, và chúng đều dựa trên việc so sánh hiện vật vì tư liệu viết về nghệ nhân gần như không có.
Với người đi xem, điều đáng giữ lại là: phong cách không tự nhiên sinh ra, nó phản ánh lựa chọn của những con người cụ thể ở một thời điểm cụ thể. Khi thấy một khuôn mặt Đồng Dương, bạn đang nhìn vào một quyết định thẩm mỹ táo bạo của thợ Champa cuối thế kỷ 9. Sau giai đoạn này, điêu khắc Chăm quay về vẻ mềm mại hơn ở Trà Kiệu, khiến Đồng Dương càng nổi bật như một khoảnh khắc riêng.
Xem điêu khắc Đồng Dương sao cho hiểu
Vì Phật viện ở thực địa còn lại rất ít, việc xem chủ yếu diễn ra trong bảo tàng. Vài gợi ý:
- Bắt đầu từ bệ thờ: nó cho bạn hình dung về quy mô và tinh thần của Phật viện, trước khi xem các tượng rời.
- So một tượng Đồng Dương với một tượng Trà Kiệu đặt ở phòng bên cạnh: chênh lệch chỉ khoảng một thế kỷ mà khuôn mặt khác hẳn.
- Đứng thẳng trước hộ pháp rồi lùi ba bước: tượng được tạc để nhìn từ xa khi người ta tiến vào, khoảng cách làm nó mạnh hơn.
- Đọc chú thích về chất liệu: tượng đồng và tượng đá của cùng phong cách cho cảm giác rất khác, tượng đồng thường thanh hơn.
- Ghé thực địa nếu có thời gian, không phải để xem tượng mà để thấy khung cảnh làng quê nơi một trung tâm Phật giáo từng đứng; hỏi đường người địa phương và tôn trọng đất canh tác.
- Không sờ, không flash ở nơi bảo tàng cấm, nhất là với tượng đồng, mồ hôi tay có thể gây ố bề mặt kim loại.
Đi theo cách này, bạn sẽ thấy Đồng Dương không chỉ là vài pho tượng đẹp mà là dấu vết của một giai đoạn tôn giáo và nghệ thuật đặc biệt trong lịch sử Champa.
Câu hỏi thường gặp
Phật viện Đồng Dương được xây vào thời nào?
Theo bia ký tìm thấy tại chỗ, Phật viện được vua Indravarman II cho xây vào khoảng năm 875, tức cuối thế kỷ 9. Đây là một trung tâm Phật giáo Đại thừa lớn của Champa, nằm ở vùng nay thuộc thành phố Đà Nẵng.
Phong cách Đồng Dương có đặc điểm gì?
Đặc điểm dễ nhận nhất là khuôn mặt: môi dày, mũi to bè, lông mày nối thành một đường, nhiều tượng có ria. Dáng tượng chắc, uy nghiêm, các tượng hộ pháp có mắt lồi và nét mặt dữ. Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là phong cách mang đậm nét bản địa nhất.
Tượng Tara Đồng Dương là gì?
Đó là pho tượng đồng cỡ lớn thể hiện một vị Bồ Tát nữ, được tìm thấy năm 1978 ở khu vực Đồng Dương. Tượng được coi là một trong những tượng đồng đẹp nhất của Champa và đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
Champa theo Ấn Độ giáo hay Phật giáo?
Cả hai. Thờ Shiva gắn với vương quyền là dòng chính trong phần lớn lịch sử Champa, nhưng Phật giáo Đại thừa cũng được hoàng gia bảo trợ trong một số giai đoạn, rõ nhất là thời Đồng Dương. Các tín ngưỡng bản địa cũng tồn tại song song.
Ngày nay đến Đồng Dương còn xem được gì?
Ở thực địa chỉ còn lại rất ít dấu tích kiến trúc vì hư hại qua thời gian và chiến tranh. Phần lớn điêu khắc đã được đưa về bảo tàng, nên muốn xem tượng Đồng Dương, bạn nên đến bảo tàng điêu khắc Chăm, nơi có phòng trưng bày riêng.
Tượng hộ pháp Đồng Dương có giống Hộ Pháp trong chùa Việt không?
Cùng chung ý niệm canh giữ nơi thờ nên đều được tạc dữ, nhưng khác nhau nhiều về hình thức. Hộ pháp Đồng Dương mang khuôn mặt và trang phục Champa, khối thô và chắc; Hộ Pháp chùa Việt thường mặc giáp, cỡ lớn, có màu sơn và theo một truyền thống khác.
