Vũ nữ Apsara trong điêu khắc Chăm là những hình người nữ đang múa, được tạc trên bệ thờ, trán cửa và thân tháp, phổ biến nhất ở giai đoạn thế kỷ 10 với phong cách Trà Kiệu và Mỹ Sơn A1. Theo thần thoại Ấn Độ, Apsara là các tiên nữ múa hát nơi cõi trời, thường đi cùng các nhạc công nhà trời gọi là Gandharva. Người Chăm tiếp nhận hình tượng này và tạc nó theo cách của mình, với gương mặt, trang phục và dáng múa rất riêng.
Bài này giúp bạn đọc một hình vũ nữ như đọc một khoảnh khắc múa bị đóng băng trong đá: thân người nghiêng về đâu, chân trụ chân nào, bàn tay đang ở thế nào, trang sức kể gì về thời đó. Phần thần thoại chỉ nêu ở mức phổ thông; ai muốn tìm hiểu sâu về tín ngưỡng nên hỏi các nhà nghiên cứu hoặc người trong cộng đồng Chăm.
Apsara là ai trong thần thoại và trong mắt người Chăm
Trong văn học Ấn Độ, Apsara thường được kể là những tiên nữ sinh ra khi các thần khuấy biển sữa, sống ở cõi trời và múa cho các thần xem. Họ xuất hiện trong nhiều sử thi, có khi là người đẹp làm lay động các vị tu khổ hạnh, có khi là người đón các anh hùng lên trời. Hình tượng Apsara theo các luồng giao lưu tôn giáo và văn hoá lan khắp Đông Nam Á, có mặt trong nghệ thuật Khmer, Java và Champa.
Ở Champa, Apsara chủ yếu là một hình tượng trang trí gắn với đền thờ. Vũ nữ thường được đặt ở những vị trí "đón" người đến: chân bệ thờ, trán cửa, các góc tháp. Theo cách hiểu phổ biến, sự có mặt của họ gợi không khí cõi trời, nơi thần linh ngự. Các nhà nghiên cứu múa cũng thấy ở đó dấu vết của múa cung đình và múa đền thờ thời Champa, vì thợ tạc hẳn đã nhìn những người múa thật.
Ngày nay, người Chăm vẫn có các điệu múa truyền thống trong lễ hội, và hình vũ nữ trên đá trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều tiết mục biểu diễn. Tuy vậy, cần tách hai chuyện: múa Chăm đương đại là một truyền thống sống với quy tắc riêng của cộng đồng, còn hình Apsara trên đá là di sản mỹ thuật của các thế kỷ trước. Đừng đánh đồng mọi điệu múa Chăm hôm nay với "múa Apsara".
Bệ thờ Trà Kiệu: nơi vũ nữ Chăm được nhắc nhiều nhất
Bệ thờ Trà Kiệu là một bệ đá lớn tìm được ở vùng Trà Kiệu, nay thuộc thành phố Đà Nẵng sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính. Đây là hiện vật đã được công nhận là bảo vật quốc gia và thường được trưng bày ở vị trí trang trọng trong bảo tàng. Thân bệ có những mảng chạm kể chuyện mà các nhà nghiên cứu đọc là cảnh trong một tích sử thi Ấn Độ; quanh chân bệ là hàng vũ nữ và nhạc công, mỗi người một tư thế.
Điều làm hàng vũ nữ Trà Kiệu nổi tiếng là sự sống động trong khuôn khổ rất chặt. Mỗi vũ nữ đứng trong một khung nhỏ, gần như cùng kích thước, nhưng không ai giống ai: người gập gối sâu, người xoay hông, người nâng cao một tay. Gương mặt tươi, môi hé, đầu đội mũ miện chóp nhọn, thân trên để trần, váy ngắn ôm hông. Toàn bộ thân hình được tạc với độ nổi vừa phải, đủ để ánh sáng đổ bóng và làm dáng múa hiện ra.
Khi đứng xem, bạn hãy đi một vòng quanh bệ thay vì chỉ nhìn mặt chính. Hàng vũ nữ được tạc để người đi quanh bệ thờ nhìn thấy như đang theo một điệu múa liên tục. Đây là cách điêu khắc gắn với nghi thức đi vòng quanh nơi thờ, một tập quán phổ biến trong nhiều tôn giáo gốc Ấn.
Đọc một vũ nữ từ đầu xuống chân
Bảng dưới gợi ý thứ tự nhìn và điều mỗi chi tiết thường cho biết. Cách đọc dựa trên mô tả phổ biến của giới nghiên cứu mỹ thuật Champa; mỗi hiện vật có thể có ngoại lệ.
| Chi tiết | Nhìn gì | Thường gợi điều gì |
|---|---|---|
| Mũ miện | Hình chóp, số tầng, viền hoa | Phong cách và giai đoạn; mũ thanh, nhiều chóp nhỏ hay gặp ở thế kỷ 10 |
| Khuôn mặt | Môi, mắt, lông mày | Môi mỏng hơi cười, lông mày tách rời gần với Trà Kiệu; mặt nặng, lông mày nối gần với Đồng Dương |
| Thân trên | Độ nghiêng, độ xoay | Hướng chuyển động của điệu múa, trọng tâm dồn về bên nào |
| Bàn tay | Ngón tay duỗi, cong, chạm nhau | Thế tay múa có quy ước; một số được so với thế tay trong múa cổ điển Ấn Độ |
| Hông và chân | Chân trụ, chân co, độ gập gối | Nhịp và sức nặng của động tác; gối gập sâu cho cảm giác múa mạnh |
| Trang sức | Vòng cổ, vòng tay, vòng chân, thắt lưng | Tay nghề của thợ và thẩm mỹ cung đình đương thời |
| Khung quanh hình | Trụ nhỏ, vòm, hoa lá | Vị trí của vũ nữ trong tổng thể bệ hay tháp |
Bạn không cần thuộc bảng. Chỉ cần mỗi lần xem một vũ nữ, hỏi lần lượt "đầu thế nào, tay thế nào, chân thế nào", sau vài lần bạn sẽ tự thấy nhịp điệu riêng của từng pho.
Thế tay, thế chân và nhịp cơ thể
Thân người gãy khúc tạo nhịp. Nhiều vũ nữ Chăm đứng theo thế đầu nghiêng một phía, ngực xoay phía ngược lại, hông lại lệch theo hướng khác. Dáng gãy khúc này tạo cảm giác uyển chuyển dù tượng làm bằng đá. Ở các pho đẹp nhất, bạn có thể vẽ một đường cong chữ S từ đỉnh mũ xuống bàn chân.
Chân trụ và chân co cho biết động tác. Thường có một chân làm trụ, gối hơi gập, chân kia co lên hoặc mở sang bên. Hai đầu gối mở rộng, gập sâu là tư thế khá đặc trưng, giống với tư thế cơ bản của nhiều dòng múa cổ ở Nam Á và Đông Nam Á.
Bàn tay là phần tinh tế nhất. Thợ tạc dành nhiều công cho ngón tay: ngón cong ngược ra sau, ngón cái chạm ngón giữa, bàn tay ngửa như nâng vật. Đá ở chỗ này mỏng và dễ gãy, nên nhiều vũ nữ đã mất bàn tay. Nếu còn, hãy nhìn kỹ, đó là nơi thấy rõ tay nghề.
Đừng gán nghĩa quá cụ thể. Có tài liệu thử đặt tên cho từng thế tay theo thuật ngữ múa Ấn Độ. Việc này giúp so sánh, nhưng không có bằng chứng chắc rằng người múa Champa dùng đúng hệ thống đó. Bạn có thể tận hưởng vẻ đẹp của dáng múa mà không cần gắn một ý nghĩa tôn giáo riêng cho từng ngón tay.
Trang phục và trang sức nói gì về thời Champa
Vũ nữ Chăm thường để trần thân trên, mặc váy ngắn hoặc sà rông ôm hông, có dải vải buông phía trước hoặc vắt sang hai bên. Mép váy và thắt lưng được tạc với nhiều đường viền, đôi khi có hạt chuỗi. Các nhà nghiên cứu dùng những chi tiết này để so với trang phục trên phù điêu Khmer hay Java cùng thời, từ đó bàn về giao lưu giữa các vương quốc trong vùng.
Trang sức rất nhiều: vòng cổ bản rộng nhiều tầng, vòng tay trên và cổ tay, vòng chân, hoa tai dài kéo trễ dái tai. Mũ miện có những chóp nhỏ xếp thành tầng, viền bằng hoa văn hình lá hoặc ngọn lửa. Mức độ cầu kỳ thay đổi theo phong cách: ở giai đoạn Tháp Mẫm về sau, trang sức dày lên và cách điệu nhiều hơn, còn ở thế kỷ 10 thì thanh và cân đối.
Có một điều nên nhớ khi nhìn trang phục: đá chỉ ghi lại hình khối, không ghi lại màu. Theo một số nghiên cứu, tượng và phù điêu Chăm có thể từng được phủ màu hoặc dát kim loại ở vài chỗ, nhưng dấu vết còn lại rất ít. Vì vậy hãy đọc trang phục qua hình dáng và lớp lang, đừng suy diễn chuyện màu sắc khi không có chú thích của bảo tàng.
Apsara ở những nơi khác trong nghệ thuật Chăm
Ngoài bệ thờ Trà Kiệu, bạn có thể gặp hình vũ nữ và nhạc công ở nhiều chỗ khác. Vài gợi ý khi đi xem:
- Trán cửa và mi cửa tháp: vũ nữ đôi khi xuất hiện trong các mảng chạm phía trên cửa, cỡ nhỏ, cần đứng lùi và nhìn ngược sáng.
- Các góc tháp và mô hình tháp nhỏ: hình người múa đặt ở góc, giúp mềm hoá khối kiến trúc vuông vức.
- Phù điêu rời trong bảo tàng: nhiều mảng chỉ còn một hai vũ nữ, được trưng riêng, tiện để xem gần.
- Nhạc công Gandharva: thường đi cùng vũ nữ, tay cầm nhạc cụ như đàn, trống, sáo; nhìn kỹ có thể đoán loại nhạc cụ.
- Hình bay: một số hình nhà trời được tạc như đang bay, chân co ra sau, khác hẳn dáng múa đứng.
- Hiện vật ở nước ngoài: một phần điêu khắc Chăm có hình vũ nữ hiện nằm ở bảo tàng châu Âu; nếu có dịp, bạn có thể so với hiện vật trong nước.
Mỗi nơi cho bạn một góc khác: bệ thờ cho thấy cả hàng vũ nữ, phù điêu rời cho thấy chi tiết, còn tháp cho thấy vũ nữ trong bối cảnh kiến trúc. Ba góc đó bổ sung cho nhau.
Hình Apsara trong đời sống hôm nay: dùng sao cho tôn trọng
Hình vũ nữ Chăm được dùng rất rộng: trên tranh, đồ lưu niệm, logo sự kiện, trang phục biểu diễn. Đó là cách một di sản sống tiếp, nhưng cũng dễ bị dùng sai. Có nơi trộn lẫn Apsara Chăm với Apsara Khmer, có nơi gắn hình vũ nữ vào những câu chuyện tâm linh không có cơ sở, như nói vũ nữ "mang may mắn" hay "giữ của". Những cách nói đó không đến từ tư liệu Champa.
Nếu bạn làm nội dung, làm hướng dẫn viên hay làm đồ thủ công lấy cảm hứng từ vũ nữ Chăm, nên ghi rõ đây là hình mô phỏng, nêu nguồn cảm hứng là di sản nào, và tránh in hình lên những vật dùng thiếu trang trọng. Khi đưa múa Chăm lên sân khấu, nhiều nghệ sĩ đã tham khảo ý kiến người Chăm và các nhà nghiên cứu múa, đó là cách làm nên học theo.
Còn với người đi xem, điều quý nhất là thời gian. Một hàng vũ nữ trên bệ đá cần được nhìn chậm, từ nhiều phía, ở nhiều giờ ánh sáng khác nhau. Mỗi lần quay lại, bạn sẽ thấy thêm một bàn tay, một nếp váy, một nụ cười mà lần trước bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Apsara là gì?
Apsara là các tiên nữ múa hát ở cõi trời trong thần thoại Ấn Độ, thường đi cùng các nhạc công nhà trời Gandharva. Hình tượng này lan khắp Đông Nam Á và có mặt trong nghệ thuật Champa, Khmer, Java với cách thể hiện riêng của mỗi nơi.
Vũ nữ Chăm đẹp nhất thường được nhắc ở đâu?
Hàng vũ nữ quanh chân bệ thờ Trà Kiệu là hiện vật được nhắc nhiều nhất, thuộc giai đoạn khoảng thế kỷ 10. Bệ thờ này đã được công nhận là bảo vật quốc gia và hiện được trưng bày trong bảo tàng ở Đà Nẵng.
Vũ nữ Apsara Chăm khác Apsara Khmer thế nào?
Vũ nữ Chăm thường có dáng gập gối sâu, thân gãy khúc mạnh và gương mặt mang nét bản địa Champa; Apsara ở Angkor thường đứng thẳng hơn, trang phục và mũ miện khác. Cách nhanh nhất là đặt ảnh hai bên cạnh nhau và so khuôn mặt, mũ, dáng đứng.
Thế tay của vũ nữ trên đá có ý nghĩa gì không?
Một số tài liệu so thế tay của vũ nữ Chăm với các thế tay trong múa cổ điển Ấn Độ để tham khảo. Tuy vậy, không có tư liệu chắc chắn cho biết người Champa gán nghĩa cố định cho từng thế tay, nên bạn nên xem đó là vẻ đẹp động tác hơn là ký hiệu.
Múa Chăm hiện nay có phải là múa Apsara không?
Không hẳn. Múa Chăm đương đại là truyền thống sống của cộng đồng với điệu múa và quy tắc riêng, gắn với lễ hội. Hình Apsara trên đá là di sản mỹ thuật nhiều thế kỷ trước. Nhiều tiết mục sân khấu lấy cảm hứng từ hình vũ nữ, nhưng không nên đánh đồng hai chuyện.
Dùng hình vũ nữ Chăm làm đồ lưu niệm có sao không?
Đây là cách di sản được lan toả, miễn là dùng tôn trọng. Nên ghi rõ là hình mô phỏng, nêu nguồn cảm hứng, tránh in lên vật dùng thiếu trang trọng và không gắn thêm những câu chuyện may mắn, giữ của không có trong tư liệu.
