Tượng nhà mồ Tây Nguyên: tạc cho ai, tạc lúc nào trong lễ bỏ mả

Tượng nhà mồ là những pho tượng gỗ được người Jrai (Gia Rai), Bahnar (Ba Na) và một số dân tộc khác ở Tây Nguyên tạc để dựng quanh nhà mồ trong lễ bỏ mả, nghi lễ tiễn biệt cuối cùng dành cho người đã khuất. Tượng được dân làng tạc trong những ngày chuẩn bị lễ, dựng lên quanh mộ, và sau lễ thì được để lại cho mưa nắng làm mục dần, không ai sửa sang hay giữ gìn.

Chính vòng đời ấy làm tượng nhà mồ khác hẳn mọi loại tượng bạn từng thấy trong chùa, đình hay bảo tàng: tượng không làm ra để tồn tại lâu dài. Bài này kể tượng nhà mồ sinh ra trong bối cảnh nào, ai tạc, tạc lúc nào, và vì sao tượng thô mà sống động. Phong tục mỗi dân tộc, mỗi làng có khác nhau; những gì viết ở đây là mô tả chung theo các nhà dân tộc học, muốn hiểu đúng một nơi cụ thể nên hỏi già làng ở đó.

Nhà mồ và nghĩa địa trong làng Tây Nguyên

Ở nhiều làng Jrai và Bahnar, nghĩa địa nằm ở bìa làng, thường ở phía rừng, tách khỏi khu nhà ở. Khi một người mất, gia đình chôn cất và dựng một mái nhà nhỏ che lên mộ, gọi là nhà mồ hay nhà mả. Nhà mồ người Jrai thường có mái cao, dốc, trang trí bằng các hoa văn vẽ, có nơi còn chạm khắc phần đầu mái. Nhà mồ người Bahnar có hình thức khác, nhưng chung ý nghĩa là chỗ ở tạm của người đã khuất.

Trong một thời gian sau khi chôn cất, theo tập quán thường được mô tả là "nuôi mả", gia đình vẫn mang cơm nước, đồ dùng ra mộ, chăm sóc nhà mồ như thể người thân còn ở gần. Thời gian này kéo dài bao lâu tuỳ dân tộc, tuỳ làng và tuỳ điều kiện của gia đình, có khi vài năm. Theo quan niệm truyền thống được các nhà dân tộc học ghi nhận, trong giai đoạn ấy hồn người chết vẫn còn quanh quẩn, chưa đi hẳn về thế giới của tổ tiên.

Nghĩa địa vì thế không phải nơi bỏ hoang mà là một không gian có quy tắc. Người ngoài, kể cả du khách, không nên tự ý vào nghĩa địa, nhất là khi trong làng có người mới mất hoặc đang chuẩn bị lễ. Muốn vào xem nhà mồ, bạn nên hỏi già làng hoặc người có trách nhiệm trong làng trước.

Lễ bỏ mả: lễ chia tay và lúc tượng được dựng lên

Lễ bỏ mả, người Jrai gọi là pơ thi, là lễ lớn đánh dấu kết thúc giai đoạn nuôi mả. Theo cách hiểu truyền thống, sau lễ này người chết thật sự đi về thế giới của tổ tiên, gia đình không còn bổn phận chăm sóc mộ nữa và có thể trở lại đời sống bình thường. Vì vậy đây vừa là lễ tiễn biệt vừa là lễ giải phóng cho người sống, không khí có cả tiếng khóc lẫn tiếng chiêng, điệu múa, men rượu cần.

Lễ bỏ mả thường cần chuẩn bị lâu, tốn nhiều công sức và lương thực, nên có khi nhiều gia đình trong làng tổ chức chung một dịp, thường vào mùa khô sau thu hoạch. Trong những ngày chuẩn bị, đàn ông trong làng vào rừng chọn cây, đẽo tượng, dựng lại hoặc làm mới nhà mồ, dựng hàng rào quanh mộ. Tượng nhà mồ được đặt trên hàng rào ấy, thường ở các góc và dọc các cạnh.

Trong lễ có các nghi thức cúng tế theo phong tục, có tiếng cồng chiêng và vòng múa quanh nhà mồ kéo dài nhiều ngày đêm. Cồng chiêng Tây Nguyên, thứ âm thanh đi cùng những dịp như vậy, nằm trong không gian văn hoá đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể. Ngày nay, nhiều làng đã giản lược nghi lễ, rút ngắn thời gian và chi phí, có nơi không còn tổ chức.

Vòng đời của một pho tượng nhà mồ

Bảng dưới tóm tắt các giai đoạn theo mô tả chung của các nhà dân tộc học. Mỗi làng có thể khác về thời gian và chi tiết.

Nhìn vòng đời này, bạn sẽ hiểu vì sao người Tây Nguyên không coi việc tượng mục là mất mát. Tượng đã làm xong việc của nó trong lễ; để nó trở về với rừng là đúng với ý nghĩa của nghi lễ chia tay.

Tượng tạc cho ai: những cách hiểu phổ biến

Tượng đi cùng người chết. Một cách giải thích được nhiều nhà nghiên cứu nhắc là tượng là những người bạn, người hầu đi cùng người đã khuất sang thế giới bên kia, để người ấy không cô đơn. Những hình người đánh chiêng, người múa, người làm việc trên hàng rào được hiểu theo hướng đó.

Tượng nói về đời người. Nhiều tượng thể hiện những khoảnh khắc của đời sống: đôi nam nữ, người mẹ bồng con, người phụ nữ mang thai, người ngồi buồn ôm mặt. Có nhà nghiên cứu đọc toàn bộ hàng rào tượng như một câu chuyện về vòng đời: sinh ra, lớn lên, kết đôi, sinh nở, rồi chết đi.

Tượng là lời chia tay của người sống. Tượng do chính dân làng, họ hàng tạc, trong những ngày cả làng cùng góp sức. Việc tạc tượng vì thế cũng là cách người sống bày tỏ tình cảm và trách nhiệm cuối cùng với người đã khuất.

Không phải đồ thờ để cầu xin. Khác với tượng trong đền chùa, tượng nhà mồ không phải đối tượng để người sống đến khấn vái cầu xin sau lễ. Đây là điều dễ hiểu nhầm khi người ngoài thấy tượng và mặc định đó là tượng thờ.

Ai tạc tượng và tạc bằng gì

Người tạc tượng nhà mồ thường không phải thợ chuyên nghiệp theo nghĩa có xưởng, có nghề riêng. Đó là những người đàn ông trong làng, có người khéo tay hơn được nhiều người nhờ, nhưng về cơ bản đây là việc chung của cộng đồng. Tay nghề được truyền qua việc làm cùng nhau trong mỗi dịp lễ: người trẻ đứng xem, phụ giúp, rồi tự tay tạc.

Dụng cụ chủ yếu là rìu và dao quen dùng hằng ngày trong rừng, trong rẫy. Tượng được đẽo thẳng trên khúc gỗ tươi, phần chân để dài làm cột chôn xuống đất, phần trên là hình người hoặc vật. Vết rìu để lại nguyên trên bề mặt, không đánh bóng, không mài nhẵn. Người tạc làm nhanh trong mấy ngày chuẩn bị, nên tượng giữ được cái tươi của nhát rìu đầu tiên.

Gỗ được chọn là những loại cây trong rừng quanh làng, đủ to và đủ bền để đứng qua mùa lễ. Một số nơi có thể bôi thêm màu từ than, đất hoặc nhựa cây lên tượng hay lên mái nhà mồ, nhưng nhiều tượng để mộc. Sự đơn giản về dụng cụ và chất liệu không làm tượng kém đi; ngược lại, chính nó tạo ra vẻ mạnh mẽ và trực tiếp mà nhiều hoạ sĩ, nhà điêu khắc hiện đại rất quý.

Tượng nhà mồ khác tượng trong đình, chùa ở chỗ nào

Người quen với tượng chùa, tượng đình thường mang theo những kỳ vọng không hợp khi nhìn tượng nhà mồ. Đặt hai loại cạnh nhau giúp bạn đổi cách nhìn. Bảng chỉ so ở mức khái quát.

Hai truyền thống trả lời hai câu hỏi khác nhau. Tượng chùa hỏi "làm sao để giữ sự hiện diện của điều thiêng liêng lâu dài", còn tượng nhà mồ hỏi "làm sao để tiễn một người đi cho trọn". Không bên nào hơn bên nào; hiểu câu hỏi thì hiểu được hình thức.

Một hệ quả là cách đánh giá tay nghề cũng khác. Với tượng chùa, người ta khen độ cân đối, nét mặt hiền, lớp sơn đều; với tượng nhà mồ, người ta quý sự dứt khoát của nhát rìu, cái dáng nói được tâm trạng, sự sống động của cả hàng rào. Đừng mang thước đo của loại này áp lên loại kia.

Đi xem nhà mồ và tượng nhà mồ: những điều nên giữ

Tượng nhà mồ gắn với tang lễ và với người đã khuất của một gia đình cụ thể. Khi đến xem, bạn đang bước vào nơi riêng tư của cộng đồng. Vài điều nên nhớ:

• Hỏi già làng trước: không tự ý vào nghĩa địa, nhất là khi làng có người mới mất hoặc đang chuẩn bị lễ.
• Không chạm, không trèo, không ngồi lên tượng để chụp ảnh; tượng đang mục là đúng với nghi lễ, đừng làm nó đổ sớm hơn.
• Không lấy bất cứ thứ gì từ nhà mồ: tượng, đồ dùng, chum, chiêng hỏng đều là đồ của người đã khuất theo quan niệm của làng.
• Không mua tượng nhà mồ cũ do người lạ rao bán; nhiều tượng đã bị lấy cắp khỏi nghĩa địa, mua là tiếp tay cho việc đó.
• Xem ở bảo tàng nếu không có dịp vào làng: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có nhà mồ Jrai dựng ngoài trời, các bảo tàng tỉnh Tây Nguyên cũng có tượng nhà mồ.
• Dự lễ khi được mời: nếu làng cho phép khách dự lễ bỏ mả, hãy ăn mặc giản dị, đứng ở rìa vòng múa, hỏi trước khi chụp ảnh người.

Giữ những điều này, bạn không chỉ tránh được chuyện khó xử mà còn giúp người làng yên tâm mở cửa cho những người đến sau.

Câu hỏi thường gặp

Tượng nhà mồ là gì?

Tượng nhà mồ là tượng gỗ do người Jrai, Bahnar và một số dân tộc khác ở Tây Nguyên tạc để dựng quanh nhà mồ trong lễ bỏ mả. Tượng thể hiện người và vật, tạc bằng rìu và dao trên gỗ tươi, sau lễ để mưa nắng làm mục dần.

Lễ bỏ mả là lễ gì?

Lễ bỏ mả là lễ tiễn biệt cuối cùng, kết thúc giai đoạn gia đình chăm sóc mộ người đã khuất. Theo quan niệm truyền thống, sau lễ người chết đi hẳn về thế giới tổ tiên, người sống trở lại đời sống bình thường. Lễ có chiêng, múa và cúng tế kéo dài nhiều ngày.

Vì sao người Tây Nguyên để tượng nhà mồ mục mà không giữ?

Vì theo ý nghĩa của nghi lễ, tượng đã làm xong vai trò trong lễ bỏ mả. Sau lễ, gia đình chia tay người đã khuất và rời khỏi mộ, nên tượng và nhà mồ được để trở về với tự nhiên. Đây là cách hiểu khác với quan niệm giữ tượng lâu dài trong đền chùa.

Ai là người tạc tượng nhà mồ?

Thường là những người đàn ông trong làng, không phải thợ chuyên nghiệp có xưởng. Có người khéo tay được nhiều nhà nhờ, nhưng về cơ bản đây là việc chung của cộng đồng, và tay nghề được truyền qua việc cùng làm trong mỗi dịp lễ.

Du khách có được vào xem nhà mồ không?

Nên hỏi già làng hoặc người có trách nhiệm trước, không tự ý vào nghĩa địa, nhất là khi làng có tang hoặc đang chuẩn bị lễ. Khi được phép, không chạm vào tượng, không lấy bất cứ thứ gì và hỏi trước khi chụp ảnh người.

Có nên mua tượng nhà mồ làm đồ trang trí không?

Không nên mua tượng nhà mồ cũ do người lạ rao bán, vì nhiều tượng đã bị lấy cắp khỏi nghĩa địa. Nếu thích, bạn có thể mua tác phẩm mới do nghệ nhân tạc theo cảm hứng tượng nhà mồ, được làm ra rõ ràng để bán, không lấy từ mộ.