Tượng La Hán chùa Tây Phương là bộ mười tám pho tượng gỗ ở chùa Tây Phương (vùng Thạch Thất, Hà Nội), nổi tiếng vì mỗi pho tả một con người riêng với nét mặt, dáng ngồi và tâm trạng khác hẳn nhau. Các nhà nghiên cứu thường xếp bộ tượng vào khoảng cuối thế kỷ 18, gắn với đợt tu bổ lớn của chùa thời Tây Sơn, và coi đây là một trong những đỉnh của tượng gỗ dân tộc.
Điều làm bộ tượng khác những bộ La Hán ở nhiều chùa khác là tính hiện thực: người xem không thấy mười tám bản sao của một khuôn mặt thánh thiện, mà thấy những con người già nua, gầy guộc, trầm tư, đau đáu, có vị như đang cãi lý, có vị như đang lặng nghe. Bài này giúp bạn đọc bộ tượng theo con mắt mỹ thuật, kèm lời nhắc khi đi xem.
Chùa Tây Phương và bối cảnh ra đời của bộ tượng
Chùa Tây Phương có tên chữ là Sùng Phúc tự, dựng trên một quả đồi thấp ở vùng Thạch Thất, xưa thuộc xứ Đoài, sau là tỉnh Hà Tây, nay thuộc Hà Nội. Muốn lên chùa, người đi lễ phải leo một dốc bậc đá ong khá dài, nên chùa vừa là nơi thờ tự vừa có dáng một công trình đứng trên cao nhìn xuống cánh đồng.
Kiến trúc chùa gồm ba toà lớn nối tiếp từ ngoài vào trong, mái hai tầng với đầu đao cong, vật liệu chủ yếu là gỗ và đá ong. Chùa có lịch sử lâu đời, trải qua nhiều lần dựng lại. Lần tu bổ được nhắc nhiều nhất là vào cuối thế kỷ 18, thời Tây Sơn; giới nghiên cứu cho rằng phần lớn hệ thống tượng hôm nay, trong đó có bộ La Hán, là thành quả của giai đoạn này.
Người tạc tượng không để lại tên. Đó là điều thường thấy với tượng chùa Việt: nghệ nhân làng nghề làm việc như một tập thể, tác phẩm thuộc về ngôi chùa và cộng đồng. Vì vậy những lời kể về "người thợ cả đã tạc bộ La Hán" mà bạn có thể nghe ở đâu đó nên được coi là truyền miệng, không phải sử liệu.
Mười tám con người, mười tám nỗi niềm: nhìn vào đâu
Khuôn mặt không lặp lại. Đi dọc bộ tượng, bạn sẽ thấy gò má cao thấp khác nhau, trán nhăn kiểu khác nhau, mắt nhìn những hướng khác nhau. Có pho mắt mở to, có pho nhắm hờ, có pho cau mày. Đây là điều hiếm trong điêu khắc tôn giáo, nơi các tượng cùng nhóm thường được làm theo một khuôn mẫu.
Cơ thể của người thật. Nhiều pho gầy, lộ xương đòn, xương sườn, gân cổ, mạch máu trên tay. Da thịt được tả như da thịt người già khổ hạnh, không lý tưởng hoá. Nếu so với tượng Phật đầy đặn, căng tròn trong cùng chùa, bạn sẽ thấy hai thế giới khác nhau: một bên là bậc đã viên mãn, một bên là con người đang trên đường tu tập.
Dáng ngồi kể chuyện. Có vị ngồi bó gối, có vị chống tay lên đùi, có vị nghiêng người như đang nói, có vị ngửa đầu như đang nghe điều gì từ xa. Thế ngồi không chỉ để đẹp mà gợi một trạng thái tâm lý: suy tư, giằng co, buông xả, an nhiên.
Đôi tay biết nói. Hãy dành thời gian nhìn riêng các bàn tay. Ngón tay co, duỗi, đan, chống, xoè — mỗi pho một kiểu, và nhiều khi đôi tay còn diễn cảm hơn cả khuôn mặt. Đây là chỗ người học điêu khắc hay vẽ ký hoạ lại.
Áo và nếp vải. Áo của các vị La Hán là áo nhà tu giản dị, vắt chéo, thả rủ. Nếp áo được tạc dứt khoát, sâu vừa phải, làm nổi khối cơ thể bên trong. Nhìn nếp áo, bạn hiểu vì sao nghề tạc gỗ chọn gỗ mít: thớ mịn, ăn đục, giữ được nét sắc.
So bộ La Hán Tây Phương với cách tạc La Hán thông thường
La Hán là đề tài phổ biến trong chùa Bắc tông, có mặt ở rất nhiều chùa Việt. Bảng dưới giúp bạn thấy chỗ khác biệt; đây là khái quát, mỗi chùa có thể có ngoại lệ.
| Khía cạnh | Nhiều bộ La Hán thông thường | Bộ La Hán chùa Tây Phương |
|---|---|---|
| Khuôn mặt | Theo mẫu chung, dễ lặp lại | Mỗi pho một gương mặt riêng, có tuổi tác và tâm trạng |
| Cơ thể | Đầy đặn hoặc chung chung dưới lớp áo | Lộ xương, gân, da nhăn, rất hiện thực |
| Dáng ngồi | Ngồi thẳng, tay cầm vật tượng trưng | Nhiều dáng động, như đang suy nghĩ, trò chuyện |
| Vật cầm tay | Thường là yếu tố chính để nhận diện từng vị | Không phải trọng tâm; nét người mới là chính |
| Cảm giác chung | Uy nghi, xa cách | Gần gũi, như gặp những ông già làng đang tu tập |
Chính sự gần gũi ấy làm bộ tượng vượt ra ngoài giới mộ đạo, đi vào thơ ca và sách giáo khoa. Nhà thơ Huy Cận có bài thơ nổi tiếng viết về các vị La Hán chùa Tây Phương, khiến nhiều thế hệ học sinh biết tới bộ tượng trước cả khi có dịp tận mắt nhìn thấy.
Bộ tượng được làm ra như thế nào
Không có ghi chép chi tiết về quá trình tạc bộ La Hán, nhưng qua hiểu biết chung về nghề tạc tượng gỗ ở Bắc Bộ, có thể hình dung các bước chính. Gỗ mít được chọn từ những cây già, thân to, phơi hoặc ngâm cho ổn định để tránh nứt về sau. Người thợ pha gỗ thành phôi, đục thô để định hình khối lớn: đầu, thân, chân, khoảng trống giữa tay và thân. Sau đó mới tới các bước tách hình, chạm chi tiết mặt, tay, nếp áo.
Điều đáng nói ở bộ La Hán là phần chạm chi tiết. Để tả được xương sườn dưới lớp da mỏng, gân trên mu bàn tay, nếp nhăn ở khoé mắt, người thợ phải hiểu cơ thể người rất kỹ, và phải có tay đục chắc tới mức không làm vỡ những mảng gỗ mỏng. Mỗi pho lại có dáng riêng, nghĩa là không thể làm theo một mẫu rồi nhân lên; mỗi pho là một bài toán mới.
Sau phần gỗ là phần sơn. Tượng chùa thường được phủ nhiều lớp sơn ta để chống ẩm, chống mối, rồi mới hoàn thiện bề mặt. Lớp sơn ngày nay bạn thấy có thể đã qua tu bổ, nhưng hình khối bên dưới vẫn là của người thợ xưa. Khi nhìn tượng, hãy cố nhìn "xuyên" qua lớp màu để thấy hình khối gỗ — đó mới là phần tác phẩm gốc.
La Hán hay tổ sư: một tranh luận nhỏ của giới nghiên cứu
Trong cách gọi quen, bộ tượng là "mười tám vị La Hán". Theo cách hiểu phổ biến trong Phật giáo Bắc tông, La Hán là những đệ tử của Đức Phật đã đạt quả vị cao, ở lại thế gian hộ trì Phật pháp; tranh tượng La Hán thường đi theo nhóm mười sáu hoặc mười tám vị.
Tuy vậy, có ý kiến của các nhà nghiên cứu cho rằng các pho ở Tây Phương thể hiện những vị tổ sư trong dòng truyền thừa của Thiền tông nhiều hơn là La Hán theo nghĩa chặt, dựa trên cách bày trí và đối chiếu với các bộ tượng tổ ở nơi khác. Ý kiến này không làm thay đổi giá trị nghệ thuật, nhưng là lời nhắc rằng tên gọi dân gian không phải lúc nào cũng trùng với dụng ý ban đầu.
Với người đi xem, điều quan trọng là đừng tranh cãi tên gọi với người trông coi chùa. Hãy dùng cách gọi của nhà chùa khi trò chuyện, và nếu muốn hiểu sâu về các vị trong truyền thống Phật giáo, hãy hỏi chư tăng hoặc đọc sách do giới Phật học biên soạn. Phần thuộc về mỹ thuật — gương mặt, cơ thể, nếp áo — thì bạn hoàn toàn có thể tự đọc bằng mắt mình.
Đi xem bộ La Hán chùa Tây Phương cho trọn
Bộ tượng nằm trong điện thờ, ánh sáng không nhiều, người đi lễ đông vào dịp hội. Vài gợi ý giúp chuyến đi có ích:
- Đi ngày thường, buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, khi ánh sáng tự nhiên còn đủ để nhìn chi tiết gỗ.
- Chuẩn bị sức để leo dốc bậc đá; mang giày đế bám, đừng vội trên bậc đá ong trơn sau mưa.
- Xem kiến trúc ba toà trước, để hiểu tượng được đặt trong không gian nào, rồi mới vào xem từng pho.
- Mỗi lần dừng trước một pho, nhìn theo thứ tự: mặt, cổ và ngực, tay, dáng ngồi, nếp áo.
- Không chạm vào tượng, không chống tay lên bệ, không chiếu đèn pin hay đèn điện thoại sát mặt gỗ trong thời gian dài.
- Chụp ảnh theo quy định của chùa, không dùng đèn chớp nơi có nhắc; ưu tiên ghi chép, ký hoạ nhanh nếu được phép.
Nhiều người kể rằng phải đi đến lần thứ hai, thứ ba mới thật sự "thấy" bộ tượng. Lần đầu mắt còn bận với tổng thể; những lần sau mới đủ chậm để nhận ra từng khoé môi, từng ngón tay.
Những điều nên biết thêm trước khi đi
Một vài điểm giúp bạn tránh hiểu nhầm và có kỳ vọng đúng:
- Không phải tượng nào ở chùa cũng cùng thời. Chùa có nhiều lớp tượng, nhiều pho được thêm hoặc tu bổ về sau. Bộ La Hán là phần được giới nghiên cứu đánh giá cao nhất.
- Lớp sơn có thể đã qua tu bổ. Tượng gỗ cần được sơn phủ để chống ẩm, chống mối; qua hàng trăm năm, lớp sơn bên ngoài thường đã được làm lại. Hình khối gỗ mới là phần gốc quan trọng nhất.
- Tượng không phải để đoán vận. Có người đi xem rồi tìm "vị hợp tuổi mình". Đó là thói quen tự phát, không có trong truyền thống của chùa; bộ tượng là tác phẩm nghệ thuật và đối tượng tôn kính.
- Phiên bản đúc lại bán ngoài thị trường không phải tượng chùa. Hình ảnh các vị La Hán Tây Phương được nhiều nơi làm lại bằng gỗ, bột đá, đồng. Đó là đồ mỹ nghệ lấy cảm hứng, không liên quan tới hiện vật gốc.
- Ở gần đó còn nhiều di tích. Vùng xứ Đoài có nhiều đình chùa cổ; nếu đi cả ngày, bạn có thể kết hợp thăm các di tích lân cận để so sánh cách tạc tượng.
Nếu bạn muốn sở hữu một pho tượng lấy cảm hứng từ La Hán Tây Phương, hãy xem đó là tác phẩm mỹ nghệ, hỏi rõ chất liệu và cách làm. Có thể xem thêm tượng và vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Tây Phương có bao nhiêu pho tượng La Hán?
Bộ La Hán nổi tiếng gồm mười tám pho. Ngoài ra chùa còn nhiều lớp tượng khác như tượng Phật, Bồ Tát, Hộ Pháp, Tuyết Sơn; tổng số tượng trong chùa được các tài liệu nêu khác nhau tuỳ cách đếm, nên bạn không cần bám vào một con số.
Tượng La Hán chùa Tây Phương làm bằng gỗ gì?
Tượng chùa Bắc Bộ truyền thống phần lớn tạc bằng gỗ mít, loại gỗ thớ mịn, dễ đục, ít cong vênh, rồi phủ sơn để bảo vệ. Bộ La Hán Tây Phương cũng thuộc dòng tượng gỗ phủ sơn này.
Bộ tượng có từ thời nào?
Phần lớn giới nghiên cứu xếp bộ tượng vào khoảng cuối thế kỷ 18, gắn với đợt tu bổ lớn của chùa thời Tây Sơn. Đây là niên đại được nêu phổ biến trong sách mỹ thuật; chi tiết từng pho có thể còn được bàn thêm.
Ai là người tạc bộ tượng?
Không có tài liệu chắc chắn nêu tên người tạc. Tượng chùa Việt xưa thường do các phường thợ làng nghề làm và không ký tên. Những câu chuyện về một người thợ cụ thể nên được coi là truyền miệng.
Đi chùa Tây Phương mất bao lâu để xem kỹ bộ tượng?
Tuỳ sức và mức quan tâm, nhưng để leo dốc, xem kiến trúc và dừng trước từng pho, bạn nên dành ít nhất một buổi. Người học mỹ thuật thường quay lại nhiều lần, mỗi lần xem kỹ vài pho.
Có được ký hoạ trong chùa không?
Nhiều người vẫn ký hoạ tượng ở các chùa, nhưng nên hỏi người trông coi trước, ngồi ở chỗ không cản lối đi và không chiếm chỗ của người đi lễ. Ký hoạ là cách học tượng rất tốt vì buộc mắt phải nhìn chậm.
