Tượng Phật chùa Ngũ Xã là pho A Di Đà bằng đồng ngồi trên toà sen, đặt ở chùa Ngũ Xã gần hồ Trúc Bạch (Hà Nội), do chính những người thợ của làng đúc đồng Ngũ Xã đúc vào giữa thế kỷ 20 — các tài liệu phổ biến ghi trong khoảng những năm 1949–1952. Đây là một trong những pho tượng Phật bằng đồng lớn nhất được đúc theo lối cổ truyền ở Việt Nam vào thời điểm đó.
So với tượng đá thời Lý hay tượng gỗ thời Lê, pho tượng này còn rất "trẻ". Nhưng giá trị của nó nằm ở chỗ khác: nó là tác phẩm tập thể của một làng nghề, là minh chứng cho việc một phường thợ Thăng Long vẫn giữ được bí quyết đúc tượng lớn giữa những năm tháng khó khăn. Bài này kể về làng đúc, về cách đúc tượng đồng lớn, và gợi ý cách xem pho tượng.
Làng Ngũ Xã và nghề đúc đồng Thăng Long
Tên Ngũ Xã nghĩa là "năm xã". Theo cách kể phổ biến, đây là nơi thợ đúc đồng từ năm làng có nghề ở vùng ngoại trấn về Thăng Long lập phường, sống và làm nghề cạnh nhau, rồi lấy tên chung cho làng mới. Chi tiết về thời điểm và tên năm làng gốc được ghi khác nhau trong các tài liệu địa phương; điều chắc chắn là Ngũ Xã từ lâu đã gắn với nghề đúc của kinh thành.
Thợ Ngũ Xã đúc đủ loại đồ đồng: đồ thờ như lư hương, chân nến, hạc; chuông; tượng; đồ dùng gia đình. Nghề đúc ở đây truyền trong các gia đình, mỗi lò có bí quyết riêng về pha hợp kim, làm khuôn, giữ lửa. Pho Trấn Vũ ở đền Quán Thánh gần đó cũng thường được gắn với thợ đúc vùng này trong nhiều tài liệu.
Ngôi chùa của làng, chùa Ngũ Xã, vì thế không chỉ là nơi thờ Phật mà còn là nơi thờ tổ nghề, nơi dân làng gửi gắm niềm tự hào nghề nghiệp. Khi làng quyết định đúc một pho tượng Phật lớn cho chùa, đó vừa là việc công đức, vừa là dịp để thợ làng thể hiện tay nghề cao nhất của mình.
Đứng trước pho tượng: nhìn vào đâu
Tỷ lệ tổng thể. Pho tượng ngồi kiết già trên toà sen, khối thân rộng và vững. Hãy đứng ở cửa điện nhìn vào trước để cảm nhận kích thước so với không gian ngôi chùa, rồi mới bước lại gần.
Khuôn mặt. Gương mặt tròn đầy, mắt nhìn xuống, nét hiền hoà — theo đúng quy ước của tượng A Di Đà trong chùa Bắc Bộ. Với một pho tượng đúc, mọi đường nét trên mặt phụ thuộc vào độ chính xác của khuôn; nét mặt rõ ràng, cân đối là dấu hiệu khuôn làm kỹ.
Tóc và nhục kế. Tóc xoắn ốc và khối nhục kế trên đỉnh đầu là những chi tiết nhỏ, lặp lại nhiều lần. Trên tượng đúc, chúng cho thấy khả năng của thợ trong việc tạo khuôn cho các chi tiết li ti mà vẫn rót đồng đầy đủ.
Nếp áo và đôi tay. Nếp áo trên tượng đồng thường được làm mềm, chảy, thay vì cắt sắc như tượng gỗ. Đôi tay đặt trong lòng theo thế quen của tượng A Di Đà. Hãy nhìn chỗ áo phủ xuống toà sen, nơi các nếp vải gặp cánh sen.
Bề mặt đồng. Màu và độ bóng của bề mặt thay đổi theo thời gian, theo khói hương và cách chăm sóc của nhà chùa. Đừng đánh giá tượng qua độ sáng bóng; lớp bề mặt tự nhiên theo năm tháng là một phần lịch sử của hiện vật.
Một pho tượng đồng lớn được đúc theo lối cổ truyền ra sao
Không có ghi chép chi tiết công khai về từng bước đúc pho tượng này, nhưng kỹ thuật đúc tượng đồng lớn của thợ Việt có những công đoạn chung. Phần dưới đây mô tả để hiểu, không phải để làm theo — đúc đồng làm việc với kim loại nóng chảy và lò nung, rất nguy hiểm nếu không có chuyên môn.
- Làm mẫu: nặn hoặc tạc mẫu tượng với đầy đủ hình khối và chi tiết, bằng đất hoặc vật liệu dễ tạo hình.
- Làm khuôn: từ mẫu, làm khuôn ngoài bằng đất đặc biệt, chia thành nhiều mảng để có thể tháo lắp; làm lõi bên trong để tượng rỗng, nhẹ hơn và tiết kiệm đồng.
- Sấy, nung khuôn: khuôn phải khô và chịu được nhiệt, không nứt khi đồng nóng chảy chảy vào.
- Nấu đồng: nấu hợp kim trong lò, giữ nhiệt đủ cao và đều; với tượng lớn, lượng đồng rất nhiều nên cần nhiều lò và nhiều người phối hợp.
- Rót đồng: rót liên tục qua các cửa rót, không để đồng nguội giữa chừng tạo vết nối, rỗ khí.
- Để nguội, phá khuôn: chờ khối đồng nguội hoàn toàn rồi phá khuôn ngoài, lấy lõi.
- Sửa nguội, hoàn thiện: đục bỏ ba via, mài, chỉnh chi tiết, xử lý bề mặt; nếu tượng đúc nhiều phần thì ghép nối.
Với một pho tượng nặng nhiều tấn, khâu rót đồng là khoảnh khắc quyết định: chỉ một sơ suất là hỏng cả khuôn, công sức nhiều tháng đổ sông đổ biển. Vì thế việc đúc thành công một pho tượng lớn luôn là niềm tự hào của cả phường thợ.
Vì sao một pho tượng thế kỷ 20 vẫn đáng nhắc
Nhiều người nghĩ tượng nổi tiếng phải là tượng cổ. Pho A Di Đà chùa Ngũ Xã cho thấy một cách nhìn khác: giá trị của tượng còn nằm ở chỗ nó kể gì về con người làm ra nó. Ở đây là câu chuyện về sự liên tục của một nghề cổ — thợ đúc Thăng Long vẫn giữ được kỹ thuật đúc tượng lớn bằng phương pháp truyền thống vào giữa thế kỷ 20, trong bối cảnh chung nhiều khó khăn.
Pho tượng cũng là một mốc so sánh hữu ích. Đặt nó cạnh những tượng đồng cổ hơn, bạn có thể thấy kỹ thuật và thẩm mỹ của nghề đúc đã thay đổi hay giữ nguyên ở đâu: khuôn mặt chuẩn mực hơn, bề mặt đều hơn, nhưng tinh thần thì vẫn là tượng thờ của chùa Bắc Bộ.
Cuối cùng, pho tượng là di sản của cộng đồng. Nó không phải hiện vật bảo tàng mà là tượng thờ đang được người dân hằng ngày đến lễ. Giá trị ấy — sống trong đời sống tín ngưỡng của khu phố — là thứ không bảo tàng nào thay thế được.
Đặt pho tượng cạnh các loại tượng đồng khác
Bảng dưới giúp bạn hình dung vị trí của pho tượng trong dòng tượng đồng Việt. Đây là khái quát, không phải phân loại học thuật chặt chẽ.
| Loại tượng đồng | Thời kỳ thường gặp | Đặc điểm | Nơi thường thấy |
|---|---|---|---|
| Tượng đồng nhỏ trên đồ đồng cổ | Rất sớm, thời các nền văn hoá đồ đồng | Kích thước nhỏ, gắn trên thạp, cán dao, nắp đồ | Bảo tàng lịch sử |
| Tượng thần, tượng Phật đồng lớn ở đền chùa | Từ khoảng thế kỷ 17 trở đi | Đúc khuôn đất, kích thước lớn, làm tượng thờ chính | Đền, chùa ở Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ |
| Tượng đồng cung đình | Thời Nguyễn | Gắn với triều đình, chuẩn mực, trang trọng | Huế và các di tích cung đình |
| Tượng A Di Đà chùa Ngũ Xã | Giữa thế kỷ 20 | Tượng Phật đồng lớn do thợ làng đúc cho chùa làng | Chùa Ngũ Xã, Hà Nội |
| Tượng đồng đúc hiện đại | Gần đây | Có thể dùng kỹ thuật mới, khuôn công nghiệp | Chùa mới xây, công trình hiện đại |
Nhìn bảng, pho tượng chùa Ngũ Xã nằm ở chỗ giao giữa truyền thống và hiện đại: kỹ thuật vẫn là của phường thợ xưa, nhưng thời điểm đã là thế kỷ 20. Đó là lý do nó thú vị với người nghiên cứu nghề đúc.
Những điều hay bị nhầm về pho tượng
Pho tượng nổi tiếng trong khu phố nên có không ít lời truyền miệng. Vài điểm nên hiểu cho đúng:
- "Tượng có từ thời xưa như tượng Trấn Vũ". Không phải. Pho Trấn Vũ ở đền Quán Thánh được đúc từ cuối thế kỷ 17, còn pho A Di Đà chùa Ngũ Xã đúc vào giữa thế kỷ 20. Hai pho cùng gắn với nghề đúc Thăng Long nhưng cách nhau gần ba thế kỷ.
- "Tượng làm bằng vàng". Tượng đúc bằng hợp kim đồng. Ánh vàng ở một số chỗ đến từ màu của đồng và cách xử lý bề mặt, không phải vàng.
- "Là tượng đồng lớn nhất Việt Nam". Pho tượng từng được giới thiệu là một trong những tượng Phật đồng lớn nhất vào thời điểm đúc. Từ đó tới nay đã có nhiều tượng đồng lớn hơn được đúc bằng kỹ thuật hiện đại, nên câu "lớn nhất" cần gắn với thời điểm.
- "Ai muốn cũng có thể đặt thợ làng đúc tượng tương tự". Phố Ngũ Xã không còn là nơi đúc tập trung như xưa; nghề đúc đã chuyển về nhiều làng khác. Việc đặt đúc tượng là chuyện của cơ sở nghề hiện nay, không liên quan tới pho tượng di tích.
Kể về pho tượng với mốc thời gian đúng và những câu chữ có chừng mực sẽ giúp người nghe tin bạn hơn, nhất là khi bạn làm hướng dẫn viên hay viết bài giới thiệu khu phố.
Đi xem chùa Ngũ Xã
Chùa nằm trong khu phố cũ ven hồ Trúc Bạch, thuộc quận Ba Đình cũ, không xa đền Quán Thánh và chùa Trấn Quốc. Bạn có thể kết hợp ba điểm trong một buổi đi bộ quanh hồ để thấy ba loại di tích khác nhau: chùa làng nghề, đền trấn kinh thành và ngôi chùa cổ bên hồ Tây.
Chùa là nơi thờ tự đang hoạt động, có người lễ hằng ngày. Ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, nhường người đi lễ. Không chạm tay vào tượng, không leo lên bệ để chụp ảnh, không đặt tiền lên tượng. Nếu muốn chụp ảnh, hãy hỏi người trông coi và tránh dùng đèn chớp ở khu vực thờ chính.
Nếu bạn quan tâm đến nghề đúc, hãy tìm hiểu thêm về các làng đúc đồng còn hoạt động ở đồng bằng Bắc Bộ và miền Trung. Phố Ngũ Xã ngày nay không còn là một làng nghề sôi động như xưa, nhưng pho tượng trong chùa vẫn ở đó như một lời nhắc về những người thợ đã từng làm nên tên tuổi của nơi này.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Phật chùa Ngũ Xã được đúc khi nào?
Các tài liệu phổ biến ghi pho tượng được đúc vào giữa thế kỷ 20, trong khoảng những năm 1949–1952, do thợ đúc của làng Ngũ Xã thực hiện. Chi tiết từng giai đoạn có thể được ghi khác nhau tuỳ nguồn.
Pho tượng là Phật nào?
Đây là tượng Phật A Di Đà ngồi trên toà sen, vị Phật được tôn kính rộng rãi trong Phật giáo Bắc tông. Ý nghĩa giáo lý về Đức A Di Đà, bạn nên hỏi chư tăng tại chùa.
Pho tượng nặng bao nhiêu?
Pho tượng nặng nhiều tấn; các nguồn giới thiệu nêu con số khác nhau nên bài này không ghi một con số cố định. Nếu cần số liệu chính xác, hãy tham khảo thông tin của ban quản lý di tích.
Làng Ngũ Xã còn đúc đồng không?
Phố Ngũ Xã ngày nay chủ yếu là khu dân cư, nghề đúc không còn sôi động như xưa. Nghề đúc đồng truyền thống vẫn tiếp tục ở một số làng nghề khác tại đồng bằng Bắc Bộ và miền Trung.
Có thể kết hợp tham quan những đâu gần chùa Ngũ Xã?
Gần chùa có đền Quán Thánh với pho tượng Trấn Vũ bằng đồng, chùa Trấn Quốc bên hồ Tây và nhiều di tích khác quanh hồ Trúc Bạch. Đi bộ một vòng quanh hồ là cách thuận tiện để thăm các điểm này.
Có nên tự học đúc đồng sau khi xem tượng không?
Đúc đồng làm việc với kim loại nóng chảy và lò nung, rất nguy hiểm nếu không có chuyên môn và thiết bị bảo hộ. Nếu quan tâm, hãy tìm hiểu qua tham quan làng nghề, xem các buổi trình diễn có hướng dẫn, thay vì tự làm thử.
