Trong danh sách bảo vật quốc gia mà Thủ tướng công nhận theo từng đợt kể từ năm 2012, tượng là một trong những nhóm hiện vật đông nhất: tượng Phật đá thời Lý, tượng gỗ thời Lê, tượng gỗ và đá thời Óc Eo, tượng đá và đồng của nghệ thuật Chăm. Ngay đợt đầu năm 2012 đã có những tên tuổi như tượng A Di Đà chùa Phật Tích, tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay chùa Bút Tháp, tượng Bồ Tát Tara Đồng Dương.
Danh hiệu ấy không chỉ là một tấm nhãn. Nó cho biết hiện vật được Nhà nước xác nhận có giá trị đặc biệt, được bảo vệ ở mức cao nhất, và cũng là gợi ý tốt cho người muốn biết "nên xem pho tượng nào trước". Bài này giải thích vì sao một pho tượng được chọn, cách đọc danh sách, và cách đi xem bảo vật ở chùa cũng như ở bảo tàng.
Bảo vật quốc gia nghĩa là gì với một pho tượng
Theo pháp luật về di sản văn hoá, bảo vật quốc gia là hiện vật có giá trị đặc biệt quý hiếm về lịch sử, văn hoá, khoa học. Với tượng, điều đó thường đi kèm ba yêu cầu: là hiện vật gốc (không phải phục chế, đúc lại), là độc bản hoặc gần như độc bản, và có giá trị nổi bật về nghệ thuật hay lịch sử, chẳng hạn tiêu biểu cho cả một thời kỳ, một phong cách.
Hồ sơ đề nghị thường do nơi đang lưu giữ lập — bảo tàng, ban quản lý di tích, nhà chùa phối hợp với địa phương — rồi qua thẩm định của hội đồng chuyên môn trước khi được công nhận. Vì vậy danh sách bảo vật không phải là "bảng xếp hạng những pho đẹp nhất", mà là những hiện vật có hồ sơ được thẩm định và công nhận. Có những pho tượng rất đẹp chưa nằm trong danh sách đơn giản vì chưa được lập hồ sơ.
Việc mua bán, sở hữu hay đưa bảo vật ra nước ngoài chịu những quy định rất chặt của pháp luật về di sản; nếu cần, bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan văn hoá. Với người xem, điều cần biết là: bảo vật quốc gia có thể nằm trong bảo tàng, nhưng cũng có thể vẫn ở ngay ngôi chùa, ngôi đền nơi nó được thờ.
Các nhóm tượng thường gặp trong danh sách bảo vật
Danh sách bảo vật quốc gia được bổ sung qua nhiều đợt, nên con số cụ thể thay đổi theo thời gian. Bảng dưới không liệt kê từng hiện vật mà gom thành nhóm để bạn dễ hình dung; khi cần danh sách chính xác, hãy tra công bố chính thức của cơ quan quản lý di sản.
| Nhóm | Đặc điểm chung | Ví dụ đã được công nhận |
|---|---|---|
| Tượng Phật giáo thời Lý | Đá, phong cách mềm mại, toà sen và bệ trang trí công phu | Tượng A Di Đà chùa Phật Tích (đợt đầu, năm 2012) |
| Tượng gỗ thời Lê Trung hưng | Tượng gỗ phủ sơn, kỹ thuật phức tạp | Tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay chùa Bút Tháp (đợt đầu, năm 2012) |
| Điêu khắc Chăm | Đá sa thạch hoặc đồng, gắn với các khu đền tháp miền Trung | Tượng Bồ Tát Tara Đồng Dương (đợt đầu, năm 2012) |
| Tượng Phật bằng đồng phong cách Ấn Độ – Đông Nam Á | Đồng, niên đại sớm, ảnh hưởng nghệ thuật Ấn Độ | Tượng Phật Đồng Dương (đợt đầu, năm 2012) |
| Tượng thời Óc Eo – Phù Nam | Tượng gỗ, đá ở Nam Bộ, có pho được tìm trong bùn | Nhiều hiện vật được công nhận qua các đợt; xem danh sách chính thức |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy bảo vật quốc gia là tượng trải khắp chiều dài đất nước và nhiều nền văn hoá: không chỉ tượng của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ, mà cả di sản Chăm ở miền Trung và Óc Eo ở Nam Bộ. Đó cũng là cách danh sách nhắc rằng di sản điêu khắc trên lãnh thổ Việt Nam là di sản của nhiều cộng đồng.
Vì sao một pho tượng được chọn: đọc qua ba ví dụ
A Di Đà chùa Phật Tích — tiêu biểu cho một thời. Tượng Phật thời Lý còn lại rất ít, và pho này gần như nguyên vẹn cả tượng lẫn bệ. Nó trở thành chuẩn để nhận diện phong cách thời Lý: tóc xoắn ốc, khuôn mặt trầm tĩnh, áo mỏng ôm thân, bệ chạm rồng mềm.
Quan Âm nghìn mắt nghìn tay chùa Bút Tháp — đỉnh kỹ thuật tượng gỗ. Pho tượng có số lượng tay rất lớn xếp thành vầng, mỗi bàn tay có một con mắt, đòi hỏi kỹ thuật ghép và tạc phức tạp. Giá trị của nó nằm ở sự hài hoà giữa độ phức tạp và vẻ trang nghiêm tổng thể.
Tara Đồng Dương — kiệt tác của nghệ thuật Chăm. Pho tượng đồng gắn với khu Phật viện Đồng Dương, đại diện cho giai đoạn Phật giáo phát triển mạnh trong lịch sử Champa. Nó cho thấy điêu khắc Chăm đạt trình độ cao không chỉ trên đá mà cả trên đồng.
Điểm chung của ba ví dụ. Cả ba đều là hiện vật gốc, độc bản, tiêu biểu cho một phong cách hay một giai đoạn, và có giá trị nghệ thuật được giới nghiên cứu thừa nhận từ trước khi có danh hiệu. Danh hiệu xác nhận chứ không tạo ra giá trị.
Đi xem bảo vật ở chùa, đền: những điều cần nhớ
Khi bảo vật vẫn ở nơi thờ tự, bạn đang bước vào không gian sống của một cộng đồng tín ngưỡng. Pho tượng trước hết là đối tượng được thờ, sau đó mới là hiện vật để chiêm ngưỡng. Hãy ăn mặc kín đáo, giữ giọng nhỏ, nhường người đi lễ, và tuân theo quy định của nhà chùa, ban quản lý.
Nhiều bảo vật trong chùa được rào chắn, có camera, có người trông coi; đó là biện pháp cần thiết, vì tượng cổ là mục tiêu của trộm cắp và bị hư hại do người xem vô ý. Đừng bước qua rào, đừng đặt tay lên bệ, đừng nhét tiền vào tay tượng. Một số nơi không cho chụp ảnh ở khu vực bảo vật, hoặc không cho dùng đèn chớp; hãy hỏi trước.
Một điều ít người để ý: bảo vật trong chùa thường chỉ có ánh sáng tự nhiên hoặc đèn thờ. Đừng mong xem rõ mọi chi tiết như trong ảnh trên sách. Hãy đứng lâu hơn, để mắt quen với ánh sáng; có khi chỉ vài phút sau bạn mới nhận ra những nếp áo, những hoa văn mà lúc đầu không thấy.
Đi xem bảo vật ở bảo tàng cho có ích
Nhiều tượng là bảo vật quốc gia đang được trưng bày ở các bảo tàng lớn như bảo tàng lịch sử quốc gia, bảo tàng mỹ thuật, bảo tàng điêu khắc Chăm, bảo tàng lịch sử ở các thành phố lớn. Một lộ trình gợi ý:
- Trước khi đi, tra xem bảo tàng đang trưng bày những hiện vật nào; bảo vật có thể được luân chuyển hoặc tạm cất để bảo quản.
- Xác định hai, ba pho tượng chính muốn xem, đừng cố xem hết trong một buổi.
- Đến nơi, đọc phần giới thiệu chung của phòng trưng bày để hiểu bối cảnh văn hoá trước khi đứng trước hiện vật.
- Đứng trước tượng, nhìn tổng thể rồi đi vòng (nếu tủ trưng bày cho phép) để xem các mặt bên và mặt sau.
- Đọc nhãn hiện vật để biết chất liệu, niên đại, nơi phát hiện; ghi lại những gì bạn muốn tra thêm.
- Tuân thủ quy định chụp ảnh của bảo tàng; không chạm vào tủ kính, không dựa vào bệ.
- Kết thúc bằng việc so sánh: pho tượng này khác pho kia ở đâu, cùng thời hay khác thời.
Bảo tàng có lợi thế ánh sáng tốt và thông tin rõ ràng; chùa đền có lợi thế không gian nguyên gốc. Lý tưởng nhất là xem cả hai: xem tượng trong bảo tàng để học, rồi đến di tích để cảm.
Danh sách bảo vật như một giáo trình mỹ thuật
Với người mới học mỹ thuật cổ, danh sách bảo vật là tượng có thể dùng như một giáo trình nhập môn. Mỗi hiện vật là đại diện đã được giới chuyên môn thừa nhận cho một thời kỳ, một chất liệu hay một nền văn hoá. Xem lần lượt các pho tượng ấy, bạn sẽ có một bộ "mốc" trong đầu: thế nào là mềm mại kiểu Lý, thế nào là cầu kỳ kiểu Lê Trung hưng, thế nào là mạnh mẽ kiểu Chăm, thế nào là thanh mảnh kiểu Óc Eo.
Khi đã có các mốc ấy, mỗi lần gặp một pho tượng chưa nổi tiếng ở chùa làng, bạn sẽ biết đặt nó vào đâu, gần với phong cách nào, khác ở điểm gì. Đây là cách giới nghiên cứu vẫn làm khi xác định niên đại tương đối của một hiện vật: so sánh với các hiện vật đã được xác định chắc chắn.
Gợi ý thực hành: chọn mỗi nhóm trong bảng phía trên một pho tượng, tìm ảnh và mô tả trong sách hoặc trang chính thức của bảo tàng, ghi lại ba đặc điểm nhận diện cho mỗi pho. Sau vài tuần, bạn sẽ thấy mắt mình nhìn tượng khác hẳn.
Những hiểu lầm hay gặp về tượng bảo vật
Danh hiệu càng nổi tiếng thì càng dễ bị hiểu sai. Vài điều nên biết:
- "Bảo vật thì phải đặt trong bảo tàng". Không bắt buộc. Nhiều bảo vật vẫn ở nơi thờ tự, do cộng đồng và ban quản lý cùng gìn giữ.
- "Pho tượng nào chưa là bảo vật thì không quý". Không đúng. Danh sách phụ thuộc hồ sơ được lập và thẩm định; nhiều pho tượng giá trị chưa có mặt.
- "Bản sao bày bán cũng là bảo vật". Không. Các bản sao, bản phỏng theo bày bán là đồ mỹ nghệ, không có giá trị pháp lý hay lịch sử của hiện vật gốc.
- "Bảo vật thì linh hơn". Danh hiệu là xác nhận giá trị di sản, không liên quan tới chuyện linh ứng. Đừng gắn danh hiệu với lời hứa cầu xin.
- "Danh sách đã cố định". Danh sách được bổ sung theo các đợt; hãy tra công bố mới nhất khi cần.
Hiểu đúng danh hiệu giúp bạn vừa trân trọng hiện vật, vừa tránh bị lôi kéo vào những lời quảng cáo dựa hơi bảo vật. Muốn tìm tượng mỹ nghệ có mô tả chất liệu rõ ràng để trưng bày, có thể xem thêm trên Vật Phẩm Phong Thủy — và nhớ rằng đó là đồ mỹ nghệ, không phải bảo vật.
Câu hỏi thường gặp
Bảo vật quốc gia được công nhận từ năm nào?
Đợt công nhận bảo vật quốc gia đầu tiên là năm 2012, và từ đó danh sách được bổ sung qua nhiều đợt. Tượng có mặt ngay từ đợt đầu, với những hiện vật như tượng A Di Đà chùa Phật Tích, Quan Âm Bút Tháp, Tara Đồng Dương.
Có bao nhiêu pho tượng là bảo vật quốc gia?
Con số thay đổi sau mỗi đợt công nhận, nên bài này không nêu một con số cố định. Để có số liệu chính xác, bạn nên tra danh sách chính thức mới nhất của cơ quan quản lý di sản văn hoá.
Bảo vật quốc gia có được mang ra nước ngoài triển lãm không?
Việc đưa bảo vật ra nước ngoài chịu quy định rất chặt và cần cấp có thẩm quyền cho phép, thường chỉ cho mục đích trưng bày, nghiên cứu với điều kiện bảo đảm an toàn. Chi tiết nên tra văn bản pháp luật về di sản hiện hành.
Xem tượng Tara Đồng Dương ở đâu?
Pho tượng gắn với nghệ thuật Chăm và thường được giới thiệu tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng. Do hiện vật có thể được luân chuyển hoặc bảo quản, bạn nên kiểm tra thông tin trưng bày của bảo tàng trước khi đi.
Tại sao một số tượng đẹp không có trong danh sách?
Danh sách phụ thuộc vào việc lập hồ sơ, thẩm định và công nhận. Có những pho tượng có giá trị cao nhưng chưa được lập hồ sơ, hoặc đang được nghiên cứu thêm. Không có tên trong danh sách không có nghĩa là kém giá trị.
Làm sao biết một pho tượng trong chùa là bảo vật quốc gia?
Thường di tích sẽ có thông tin giới thiệu, và danh sách chính thức được công bố công khai. Bạn có thể hỏi ban quản lý di tích hoặc tra danh sách của cơ quan quản lý di sản. Đừng tin lời truyền miệng không có nguồn.
