Tượng đất trong nghệ thuật Việt gồm ba nhóm khác nhau về kỹ thuật: tượng cốt đất bó sơn, tức tượng nặn bằng đất sống luyện với chất độn trên khung tre gỗ rồi bọc vải, phủ sơn ta; tượng đất nung, tức đất nặn xong đem nung trong lò cho cứng; và tượng gốm men, tức đất nung có phủ lớp men thuỷ tinh. Ba nhóm này có tuổi thọ, vẻ ngoài và chỗ dùng rất khác nhau.
Bài giải thích cách làm của từng nhóm, nơi bạn thường gặp chúng, từ chùa làng Bắc Bộ đến miếu Nam Bộ, và vì sao tượng đất, nhất là tượng không nung, dễ hư hơn tượng gỗ, tượng đồng. Những ví dụ cụ thể chỉ nêu ở mức chắc chắn; niên đại và chất liệu của từng pho tượng cụ thể cần dựa vào khảo cứu của giới chuyên môn.
Ba nhóm tượng đất, đặt cạnh nhau
Bảng so sánh ở mức kỹ thuật. Ranh giới giữa các nhóm đôi khi không rạch ròi, ví dụ có tượng đất nung sau đó lại được sơn thếp như tượng gỗ.
| Nhóm | Cách làm khái quát | Thường gặp ở | Độ bền |
|---|---|---|---|
| Cốt đất bó sơn | Đất luyện với rơm, giấy, trấu nặn trên khung tre gỗ; khô rồi bọc vải, phủ sơn ta | Tượng lớn trong một số chùa Bắc Bộ | Tốt khi lớp sơn còn kín; sợ ẩm, mối, va đập |
| Đất nung | Nặn hoặc in khuôn, phơi khô rồi nung trong lò | Trang trí kiến trúc, tháp, tượng nhỏ | Cứng, chịu nước khá; giòn, dễ vỡ khi rơi |
| Gốm men | Đất nung có phủ men, nung lần nữa hoặc nung cùng lúc | Tượng nhỏ ở miếu, trang trí mái, đồ thờ | Bền màu, không thấm; vỡ thì khó sửa |
| Đất sống không bọc | Nặn đất rồi để khô tự nhiên, không nung, không sơn kín | Tượng tạm, tượng dân gian nhỏ | Kém, mủn khi gặp ẩm |
Điểm mấu chốt là lửa: đất đã qua lò nung biến đổi thành vật liệu khác hẳn, cứng và không tan trong nước; đất chỉ phơi khô thì gặp ẩm lại mềm ra. Vì vậy tượng đất không nung muốn bền phải được bọc kín bằng sơn ta.
Tượng cốt đất bó sơn: khi khối gỗ không đủ lớn
Tượng cốt đất bó sơn thường được làm khi cần pho tượng rất lớn mà không tìm được gỗ đủ cỡ, hoặc khi muốn giảm chi phí. Thợ dựng một bộ khung bằng tre, gỗ theo dáng tượng, rồi đắp đất đã luyện kỹ lên khung. Đất được trộn với rơm băm, giấy bản giã, trấu hoặc mùn để chống nứt khi khô, giống cách người xưa trát vách nhà bằng đất rơm.
Khi đất khô, tượng được bọc một lớp vải màn hoặc giấy bản thấm sơn sống, rồi phủ lớp hom, sơn lót, sơn son và thếp như tượng gỗ. Lớp vải và sơn giữ cho khối đất không rã, không thấm ẩm. Nhìn bề ngoài, một pho tượng cốt đất bó sơn khi còn nguyên vẹn gần như không khác tượng gỗ; chỉ khi bị vỡ hoặc bong sơn mới thấy bên trong là đất.
Một số chùa Bắc Bộ có những pho tượng lớn được giới nghiên cứu ghi nhận là làm theo lối này, như tượng hộ pháp cỡ lớn hay những bộ tượng nhiều pho. Thông tin cụ thể về từng pho nên tìm trong khảo cứu của các nhà nghiên cứu mỹ thuật hoặc hỏi ban quản lý di tích, vì cùng một chùa có thể có tượng gỗ, tượng đất và tượng làm thời sau xen lẫn.
Các bước làm tượng cốt đất bó sơn
Trình tự dưới đây tả lối làm truyền thống ở mức khái quát để hiểu cấu tạo của tượng:
- Dựng khung: tre, gỗ được buộc, ghép thành bộ xương theo dáng tượng, gắn chắc vào bệ.
- Luyện đất: đất sét được ngâm, nhào với rơm băm, giấy bản giã nhỏ, trấu cho dẻo và dai.
- Đắp thô: đắp đất lên khung thành khối lớn, để khô dần từng lớp, tránh đắp dày một lúc gây nứt.
- Tạo hình: nặn mặt, tay, nếp áo bằng tay và dao gỗ, que tre khi đất còn đủ ẩm.
- Để khô: tượng được để khô chậm trong bóng râm, kiểm tra và trám các vết nứt.
- Bọc vải, phủ sơn: dán vải hoặc giấy bằng sơn sống lên toàn bộ, rồi làm các lớp hom, sơn, thếp như với tượng gỗ.
Tượng làm theo lối này rất nặng nếu đặc, nên tượng lớn thường được làm rỗng bên trong ở mức có thể, phần khung chịu lực chính. Đó cũng là lý do khi khung tre gỗ bên trong mục, tượng có thể sụp từ trong ra.
So với tạc gỗ, lối nặn đất cho phép sửa hình dễ hơn khi đất còn ẩm, nên tượng cốt đất đôi khi có dáng mềm, động tác phóng khoáng. Đổi lại, thợ phải canh độ ẩm từng phần rất kỹ: phần đã khô và phần còn ướt co ngót khác nhau, chỗ tiếp giáp giữa hai phần là nơi dễ nứt nhất nếu làm vội.
Đất làm tượng: chọn, luyện và vì sao phải trộn độn
Đất sét dùng nặn tượng không lấy tuỳ tiện. Thợ chọn đất mịn, dẻo, ít sạn, thường là đất ruộng tầng sâu hoặc đất bãi sông đã lắng. Đất được phơi, đập nhỏ, ngâm nước, lọc bỏ sỏi cát to và rễ cây, rồi để lắng lấy phần mịn. Với tượng nung, đất còn phải chịu được lửa mà không nứt chảy; với tượng không nung, đất cần dẻo và bám tốt vào khung.
Đất sét nguyên chất khi khô co lại đáng kể và rất dễ nứt, nên thợ trộn thêm chất độn. Với tượng không nung, chất độn là rơm, giấy, trấu, mùn, những thứ tạo bộ khung sợi bên trong khối đất. Với tượng nung, chất độn thường là cát mịn hoặc bột gốm nghiền từ đồ gốm vỡ, giúp đất ít co, chịu nhiệt tốt hơn.
Đất sau khi trộn được nhào, đập nhiều lượt để đuổi hết bọt khí. Bọt khí còn sót trong khối đất là nguyên nhân thường gặp khiến tượng nứt khi khô hoặc vỡ khi nung, vì không khí và hơi nước trong bọt giãn nở. Người làng gốm thường nói luyện đất kỹ là đã xong một nửa việc, câu này cũng đúng với người nặn tượng.
Tượng và trang trí đất nung: từ mái chùa đến thân tháp
Đất nung có mặt trong kiến trúc tôn giáo Việt từ rất sớm. Thời Lý, Trần, nhiều chi tiết trang trí như đầu đao, lá đề, tượng chim phượng, rồng, uyên ương được làm bằng đất nung, gắn trên mái và bờ nóc. Các hiện vật đất nung khai quật được ở Hoàng thành Thăng Long và nhiều di chỉ chùa tháp cho thấy tay nghề tạo hình đất nung khá cao.
Tháp Bình Sơn ở Phú Thọ, được nhiều nghiên cứu xếp vào thời Trần, là ví dụ thường được nhắc về kiến trúc đất nung: thân tháp xây bằng gạch đất nung có hoa văn chạm nổi. Ở miền Trung, đền tháp Chăm cũng dùng gạch và đất nung, với nhiều phù điêu được chạm thẳng vào khối gạch sau khi xây; chuyện này được nói kỹ ở chuyên mục điêu khắc Chăm của trang.
Về kỹ thuật, tượng đất nung có thể nặn tay hoặc in khuôn. In khuôn cho phép làm nhiều chi tiết giống nhau cho cả dãy mái. Đất phải được làm rỗng hoặc đủ mỏng, phơi khô kỹ trước khi nung, vì hơi nước còn lại trong đất sẽ làm tượng nứt, vỡ trong lò. Màu đất nung đỏ, hồng hay xám tuỳ loại đất và cách nung.
Tượng gốm men: sắc màu ở làng gốm và miếu Nam Bộ
Khi đất nung được phủ một lớp men thuỷ tinh và nung ở nhiệt độ phù hợp, ta có gốm men. Lớp men làm bề mặt không thấm nước, bền màu, sáng bóng. Tượng gốm men ở Việt Nam gắn với các làng gốm như Bát Tràng ở Hà Nội, Phù Lãng ở Bắc Ninh, và các dòng gốm Nam Bộ như gốm Biên Hoà, gốm Lái Thiêu.
Ở Nam Bộ, bạn sẽ gặp tượng gốm men nhỏ trong miếu xóm, trên bàn thờ ông Địa, ông Tà, trên mái miếu, hội quán với những dãy tượng gốm nhiều màu kể tích truyện. Màu men xanh lục, vàng, nâu, lam là những màu thường gặp. Nhiều tượng gốm trang trí ở hội quán người Hoa có nguồn gốc từ các lò gốm bên ngoài lãnh thổ, bên cạnh những tượng làm tại chỗ; việc xác định xuất xứ cần đến người nghiên cứu.
Tượng gốm men khác tượng đất nung ở chỗ cần hai kỹ năng: tạo hình đất và hiểu men. Men chảy quá thì lấp mất chi tiết nhỏ, men mỏng quá thì màu nhạt, nhiệt lò lệch thì men rộp, rạn, đổi màu. Vì vậy tượng gốm men thường có hình khối giản dị hơn tượng gỗ, chi tiết lớn, dứt khoát, để men lên đẹp.
Vì sao tượng đất dễ hư và nên nhìn chúng thế nào
Trong các loại tượng, tượng cốt đất bó sơn là loại mong manh nhất. Khi lớp sơn bong, ẩm thấm vào, đất bên trong mủn ra; rơm, giấy trong đất và khung tre gỗ lại là thức ăn của mối. Một pho tượng trông còn nguyên bên ngoài có khi đã bị mối ăn rỗng bên trong. Tượng đất nung và gốm men bền với nước hơn nhiều, nhưng giòn, chỉ một va chạm mạnh là nứt vỡ.
Vì vậy khi đến chùa, bảo tàng có tượng đất, xin đừng chạm, đừng tựa vào bệ, đừng để trẻ nhỏ leo trèo. Với tượng đất ở di tích đang xuống cấp, như sơn bong lộ đất, nứt, có dấu mối, cách giúp ích nhất là báo cho nhà chùa hoặc ban quản lý để họ liên hệ người có chuyên môn bảo tồn.
Tượng đất thường ít được chú ý hơn tượng gỗ, tượng đồng vì vật liệu "rẻ". Nhưng chính vì làm từ thứ có sẵn quanh làng, chúng phản ánh rất rõ tay nghề và thẩm mỹ của người thợ địa phương. Những dãy tượng gốm nhỏ trên mái miếu Nam Bộ hay những mảnh đất nung thời Lý trong bảo tàng đều đáng để dừng lại xem kỹ. Nhìn vào dấu tay, dấu que còn trên bề mặt, bạn sẽ thấy rõ người thợ đã làm việc với chất đất ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Tượng cốt đất bó sơn khác tượng gỗ thế nào?
Tượng cốt đất có lõi là đất luyện với rơm, giấy đắp trên khung tre gỗ, còn tượng gỗ tạc từ khối gỗ. Khi đã bọc vải, phủ sơn và thếp, hai loại nhìn rất giống nhau; khác biệt lộ ra khi sơn bong hoặc tượng bị vỡ.
Vì sao tượng đất phải phủ sơn ta?
Vì đất không nung gặp ẩm sẽ mềm và mủn. Lớp vải thấm sơn và các lớp sơn ta bọc kín khối đất, ngăn ẩm, giữ hình. Khi lớp sơn còn kín, tượng cốt đất có thể tồn tại lâu; khi sơn bong, tượng xuống cấp nhanh.
Tượng đất nung và tượng gốm khác nhau chỗ nào?
Tượng đất nung là đất đã nung cho cứng, bề mặt mộc, hơi thấm nước. Tượng gốm men có thêm lớp men thuỷ tinh phủ ngoài, nên bóng, bền màu, không thấm. Gốm men cần thêm kỹ thuật pha men và điều chỉnh lửa.
Tượng gốm men ở miếu Nam Bộ thường có màu gì?
Thường gặp men xanh lục, vàng, nâu, xanh lam, có khi phối nhiều màu trên một tượng. Màu men phụ thuộc vào dòng gốm và lò nung. Tượng gốm trên mái hội quán thường nhiều màu và kể tích truyện thành từng cảnh.
Làm sao giữ tượng đất nung trong nhà cho bền?
Đặt ở chỗ chắc chắn, xa mép bàn, tránh va đập; lau bụi bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô. Không ngâm nước tượng đất nung mộc. Tượng gốm men có thể lau bằng khăn ẩm nhẹ, tránh chất tẩy mạnh làm mờ men.
Tượng đất ở chùa bị mối thì phải làm gì?
Không tự phun thuốc hay cạy tượng. Hãy báo cho nhà chùa, ban quản lý di tích để mời người có chuyên môn xử lý mối và gia cố. Hoá chất không đúng có thể làm hỏng lớp sơn cổ và gây hại cho người.
