Tượng đắp vữa là tượng được tạo hình bằng cách đắp từng lớp vữa lên một bộ cốt bên trong, thay vì tạc từ khối gỗ, khối đá hay đúc bằng kim loại; trong lối cổ truyền, vữa thường là vữa vôi trộn cát, mật mía và các chất độn sợi, gọi chung là vôi mật. Lối làm này hợp với tượng lớn đặt ngoài trời, tượng gắn trên mái, cổng, tường, nơi gỗ dễ mục mà đá thì nặng và tốn kém.
Bạn sẽ gặp tượng đắp vữa ở cổng tam quan, trên bờ nóc mái chùa và đình, ở lăng mộ, ở những pho tượng lộ thiên trong sân chùa miền Trung và Nam Bộ. Bài tả vật liệu, cách dựng cốt và đắp, lối khảm sành sứ đặc sắc của Huế, và những vấn đề khi vữa xi măng thay dần cho vôi mật trong thế kỷ 20.
Tượng đắp vữa ở đâu và vì sao người xưa dùng nó
Trong kiến trúc tôn giáo Việt, gỗ là vật liệu chính cho phần trong nhà: cột, kèo, hoành phi, tượng thờ. Nhưng những gì đặt ngoài trời phải chịu nắng mưa, gió bão, và gỗ không trụ được lâu. Đá thì bền nhưng nặng, khó vận chuyển, cần thợ đá giỏi và chi phí lớn. Vữa vôi là giải pháp ở giữa: vật liệu có sẵn, rẻ, nhẹ hơn đá khi làm rỗng, và có thể tạo hình gần như bất cứ thứ gì.
Vì vậy tượng đắp vữa xuất hiện nhiều ở những vị trí ngoài trời: rồng, phượng, cá chép hoá rồng, lân và hồ lô trên nóc mái; tượng hộ pháp, tượng voi ngựa, tượng sư tử, nghê ở cổng và sân; phù điêu trên bình phong, trụ biểu; tượng lộ thiên trong sân chùa. Ở Huế và nhiều vùng miền Trung, Nam Bộ, đắp vữa kết hợp khảm sành sứ trở thành một nét trang trí rất riêng.
Tượng đắp cũng có mặt trong nhà ở một số nơi, như những pho tượng lớn ở tiền đường, nơi khối gỗ đủ cỡ quá khó tìm. Người xem thường không phân biệt được tượng đắp với tượng gỗ khi tượng đã được sơn màu, chỉ đến khi lớp sơn bong mới lộ chất liệu bên dưới.
Vữa vôi mật: từng thành phần làm gì
Vôi. Vôi cục ngâm nước thành vôi nhuyễn là chất kết dính chính. Khi khô, vôi hút khí cacbonic trong không khí và cứng dần lại thành một chất gần giống đá vôi, quá trình này kéo dài nhiều năm. Vì vậy vữa vôi có độ cứng tăng dần theo thời gian.
Cát và chất độn. Cát giúp vữa không co ngót nứt nẻ khi khô, tạo bộ xương cho khối vữa. Lớp đắp thô dùng cát to hơn, lớp mặt dùng cát rất mịn hoặc bột để bề mặt nhẵn, nhận được nét nhỏ.
Mật mía. Mật mía được nhiều thợ xưa trộn vào vữa. Theo kinh nghiệm nghề và một số nghiên cứu về vữa truyền thống, chất đường giúp vữa dẻo hơn khi đắp, bám tốt hơn và có cấu trúc chắc hơn khi khô. Tỷ lệ mỗi nơi mỗi khác.
Giấy bản, sợi, rơm. Các chất xơ như giấy bản giã nhuyễn, sợi đay, rơm băm được trộn vào lớp vữa để tăng độ dai, giảm nứt, giống vai trò của sợi trong vật liệu hiện đại.
Các phụ gia khác. Tuỳ vùng, thợ có thể thêm nhựa cây, nước lá cây, bột vỏ sò. Công thức thường là bí quyết của từng phường thợ, không có một công thức chuẩn chung. Bài chỉ nêu những thành phần được nhắc tới nhiều.
Cốt tượng: bộ xương bên trong
Vữa không tự đứng được thành hình cao, nên mọi tượng đắp đều có cốt. Với tượng nhỏ trên mái, cốt có thể là gạch xếp, ngói vụn, đinh hoặc thanh tre, thanh gỗ cắm vào mái để giữ. Với tượng lớn đứng, cốt thường là khối gạch xây thô theo dáng tượng, có khi kết hợp đá, gỗ. Từ thế kỷ 20, cốt sắt thép dần phổ biến.
Thợ xây cốt sát với hình dáng tượng nhưng nhỏ hơn một lớp, để lớp vữa đắp bên ngoài đủ dày mà không quá dày. Vữa dày quá sẽ nặng, dễ bong, dễ nứt khi khô. Những phần vươn ra như tay, vũ khí cầm tay, đuôi rồng cần cốt riêng gắn chắc vào thân.
Chất liệu cốt ảnh hưởng lớn đến tuổi thọ của tượng. Cốt sắt, nếu nước mưa thấm vào qua vết nứt, sẽ gỉ, nở ra và làm vỡ lớp vữa bên ngoài từ bên trong. Đây là nguyên nhân thường gặp khiến nhiều tượng đắp thế kỷ 20 bị nứt toác, lộ lõi sắt, trong khi một số tượng cốt gạch cũ hơn lại còn khá nguyên.
Với linh vật trên mái, cốt còn phải tính đến gió bão. Rồng, phượng vươn cao trên bờ nóc chịu sức gió lớn, nên cốt phải neo sâu vào khối mái, phần thân đắp không được quá nặng ở đầu. Nhiều đợt bão ở miền Trung đã làm gãy những linh vật có cốt yếu, và đó cũng là lúc người ta nhìn thấy rõ nhất bộ xương bên trong của tượng đắp.
Các bước đắp một pho tượng vữa
Trình tự sau là khung chung, thợ mỗi vùng có cách làm riêng:
- Dựng cốt: xây hoặc dựng bộ khung theo dáng tượng, gắn chắc vào nền hoặc mái.
- Đắp lớp thô: đắp vữa thô lên cốt thành các khối lớn, để khô se rồi mới đắp lớp tiếp, tránh vữa dày quá một lúc bị sụt.
- Tạo dáng: thợ dùng bay, dao, tay để nắn khối, xác định tỉ lệ, hướng nhìn, động tác.
- Đắp lớp mịn: phủ lớp vữa mịn lên toàn bộ, tạo da tượng.
- Tạo chi tiết: dùng dao nhỏ, que, bay con để tạo mắt, mũi, tóc, nếp áo, vảy rồng, lông bờm khi vữa còn đủ mềm.
- Khảm hoặc tô màu: gắn mảnh sành sứ khi vữa còn ướt, hoặc đợi khô rồi quét nước vôi, sơn màu.
- Dưỡng ẩm: tưới ẩm hoặc che nắng trong thời gian đầu để vữa khô từ từ, ít nứt.
Điểm khác biệt lớn với tạc gỗ là tượng đắp làm theo lối "thêm vào" chứ không "bớt đi". Thợ có thể sửa bằng cách đắp thêm, cạo bớt khi vữa chưa khô, nên tượng đắp thường có dáng mạnh, động tác phóng khoáng.
Khảm sành sứ: lớp áo rực rỡ của tượng đắp
Ở Huế, kỹ thuật đắp vữa kết hợp khảm sành sứ phát triển mạnh dưới thời Nguyễn. Thợ đập vỡ chén, bát, đĩa, bình sứ, thường là đồ sứ men lam hoặc nhiều màu, chọn những mảnh có màu và hình hợp ý, rồi gắn vào lớp vữa còn ướt theo hình vảy rồng, cánh phượng, cánh hoa. Lăng Khải Định là ví dụ nổi tiếng, nơi khảm sành sứ và thuỷ tinh được dùng dày đặc cả trong nội thất.
Khảm sành sứ có lợi ích thực tế: mảnh men không thấm nước, giúp bảo vệ lớp vữa bên dưới khỏi mưa, không phai màu như sơn, nên nhiều linh vật khảm đã qua hàng chục mùa mưa vẫn còn rực rỡ. Về thẩm mỹ, những mảnh sứ phản chiếu ánh nắng làm linh vật trên mái lấp lánh, nổi bật trên nền trời. Nhiều nơi ở miền Trung và Nam Bộ cũng dùng lối này trên mái đình, mái chùa, miếu, lăng.
Bạn có thể nhận ra tượng khảm sành sứ khi đi chùa, lăng ở Huế: nhìn gần sẽ thấy những mảnh men nhỏ cắt theo hình, có khi còn thấy được hoa văn của chiếc bát cũ trên mảnh vỡ. Đây là chi tiết đẹp để quan sát, nhưng xin đừng gõ hay cạy những mảnh men đã bong; hãy báo cho người trông coi di tích.
Tô màu tượng đắp: nước vôi, màu khoáng và sơn
Tượng đắp không khảm thường được tô màu. Lối đơn giản nhất là quét nhiều lượt nước vôi trắng, đôi khi pha màu vàng nhạt, để tượng có sắc ngà đồng nhất với tường chùa. Nhiều tượng hộ pháp, tượng voi ngựa ở cổng được để như vậy, nổi bật nhờ hình khối và bóng đổ hơn là màu sắc.
Những tượng cần màu rõ hơn được tô bằng màu khoáng pha với chất kết dính, hoặc về sau bằng sơn dầu, sơn công nghiệp: mặt hồng, áo đỏ, áo xanh, giáp vàng. Màu trên tượng đắp ngoài trời phai rất nhanh dưới nắng mưa, nên tượng thường được tô lại theo các đợt tu sửa chùa. Lớp màu bạn thấy hôm nay có khi chỉ mới vài năm tuổi, chồng lên nhiều lớp cũ bên dưới.
Chính việc tô lại nhiều lần khiến giới nghiên cứu khó biết màu gốc của một pho tượng đắp cổ. Lớp sơn công nghiệp dày, kín còn giữ ẩm trong vữa, khiến vữa vôi bên dưới mủn dần. Nếu nhà chùa định tô lại tượng cũ, việc nên làm trước tiên là hỏi ý kiến người có chuyên môn bảo tồn, để chọn loại màu thoáng, hợp với nền vôi.
Khi xi măng thay vôi mật và bài toán trùng tu
Từ thế kỷ 20, xi măng dần thay vôi mật trong đắp tượng vì cứng nhanh, sẵn, dễ làm. Tượng đắp xi măng có ưu điểm về tốc độ nhưng cũng có nhược điểm: xi măng cứng và giòn hơn, ít "thở" hơn vữa vôi, giữ ẩm ở bên trong, và khi kết hợp cốt sắt dễ bị nứt do sắt gỉ nở. Màu xi măng xám lạnh cũng khác với sắc trắng ngà ấm của vôi.
Vấn đề lớn hơn nằm ở trùng tu. Khi tượng vôi mật cũ nứt, bong, có nơi trát xi măng lên để vá. Lớp xi măng cứng bám vào nền vôi mềm hơn, co giãn khác nhau theo thời tiết, về lâu dài có thể làm phần vôi gốc bên cạnh bong theo. Vì vậy giới bảo tồn thường khuyến nghị dùng vật liệu tương thích với vật liệu gốc khi tu bổ.
Những quyết định về vật liệu và cách tu bổ tượng đắp ở di tích thuộc về ban quản lý và cơ quan chuyên môn, không nên tự ý trát vá. Nếu bạn thấy một pho tượng đắp ở chùa làng đang nứt, lộ cốt, cách giúp ích nhất là báo cho nhà chùa, ban quản lý hoặc chính quyền địa phương biết.
Câu hỏi thường gặp
Vữa vôi mật là gì?
Vữa vôi mật là vữa vôi nhuyễn trộn cát, mật mía và các chất xơ như giấy bản, rơm, theo công thức của từng phường thợ. Nó được dùng trong xây dựng và đắp tượng truyền thống, cứng dần theo thời gian và bám tốt vào gạch.
Làm sao biết một pho tượng là tượng đắp hay tượng đá?
Khi tượng đã sơn màu thì rất khó phân biệt bằng mắt. Chỗ bong lớp mặt, tượng đắp lộ lớp vữa nhiều tầng, có khi thấy gạch hay sắt bên trong, còn tượng đá lộ thớ đá liền khối. Gõ thử tượng di tích là không nên.
Vì sao linh vật trên mái chùa thường khảm mảnh sành sứ?
Mảnh sành sứ không thấm nước, giúp bảo vệ lớp vữa khỏi mưa, lại không phai màu như sơn. Khi nắng chiếu, các mảnh men phản sáng làm linh vật nổi bật trên nền trời. Lối này phổ biến ở Huế, miền Trung và Nam Bộ.
Tượng đắp xi măng có bền bằng vôi mật không?
Không thể nói chung. Xi măng cứng nhanh và chắc lúc đầu, nhưng giòn, giữ ẩm và dễ nứt khi có cốt sắt gỉ. Vữa vôi mật mềm hơn, thoáng hơn, có những tượng tồn tại rất lâu nếu được giữ mái che và tu bổ đúng.
Có thể tự trát vá tượng đắp bị nứt ở chùa làng không?
Không nên tự làm, nhất là với tượng ở di tích. Vật liệu vá không tương thích như xi măng có thể làm hỏng phần gốc về lâu dài. Hãy báo cho nhà chùa, ban quản lý di tích hoặc cơ quan văn hoá địa phương.
Mật mía có thật sự làm vữa chắc hơn không?
Thợ xưa dùng mật mía theo kinh nghiệm, và một số nghiên cứu về vữa truyền thống cho thấy phụ gia đường có thể giúp vữa dẻo, bám tốt hơn. Hiệu quả cụ thể phụ thuộc tỷ lệ và cách trộn, không có công thức chung.
