Tượng thờ đen dần theo năm tháng chủ yếu vì muội khói: hạt than mịn và chất nhựa từ hương, nến, đèn dầu bốc lên, bám vào bề mặt tượng, kết với bụi và hơi ẩm thành một lớp nhờn sẫm màu, càng để lâu càng khó gỡ. Lớp này không tự bay đi, lau ướt thì loang, chà mạnh thì kéo theo vàng thếp và màu sơn bên dưới. Cách tốt nhất là giảm lượng muội tới được tượng ngay từ đầu.
Thắp hương là nếp thờ của rất nhiều gia đình, đình chùa Việt, và bài này không bàn chuyện bỏ hay giữ nếp ấy. Bài chỉ nói chuyện vật liệu: khói đi đâu, bám thế nào, làm gì để tượng ít bị ám hơn, và khi tượng đã đen thì nên làm gì, không nên làm gì.
Muội khói là gì và vì sao nó bám chặt lên tượng
Khi nén hương, ngọn nến hay bấc đèn dầu cháy, phần nhiên liệu không cháy hết tạo ra những hạt rất nhỏ: hạt carbon màu đen, giọt nhựa, giọt dầu ngưng tụ, cùng tro bụi. Chúng theo luồng khí nóng bốc thẳng lên, gặp bề mặt mát hơn thì bám lại. Tượng đặt ngay phía trên và phía sau bát hương, đèn là bề mặt hứng đầu tiên.
Muội từ hương không chỉ là bụi khô. Thành phần nhựa và tinh dầu trong khói làm cho lớp bám có độ dính; theo thời gian, nó ngả nâu, cứng lại và gắn vào lớp sơn bên dưới. Bụi trong không khí rơi lên lớp dính đó và bị giữ lại, nên lớp bẩn dày dần qua từng năm. Muội nến, muội đèn dầu thì đen hơn, nhờn hơn.
Chỗ bị ám nặng nhất thường là mặt tượng, phần ngực, mặt dưới cằm, mặt dưới tay và các hốc của mũ, khăn — những chỗ hướng xuống hoặc nằm ngay trên luồng khói. Đây cũng là lý do một số pho tượng có khuôn mặt đen sẫm trong khi phần lưng, phía sau còn giữ màu sáng hơn.
Ở tượng sơn son thếp vàng, lớp muội che sắc đỏ, sắc vàng, làm pho tượng trở nên đồng một màu nâu đen. Người xem đôi khi nghĩ tượng vốn được sơn màu tối, trong khi bên dưới vẫn là màu gốc. Một số pho tượng cổ khi được làm sạch chuyên môn đã lộ ra những lớp màu mà nhiều thế hệ dân làng chưa từng thấy.
Vì sao không nên tự rửa tượng bị ám khói
Muội nhờn không tan trong nước. Lau nước chỉ làm ướt lớp muội và đẩy nó vào các vết nứt nhỏ, khiến tượng loang lổ hơn. Nước còn có thể làm mềm lớp bó và lớp keo dưới vàng thếp.
Dung môi gỡ muội cũng gỡ được sơn. Những chất đủ mạnh để hoà tan nhựa, dầu trong muội thường cũng tác động lên lớp sơn trong, lớp phủ hoàng hoặc lớp sơn mới hơn trên tượng. Người làm bảo tồn phải thử rất kỹ để tìm chất chỉ tác động lên lớp bẩn.
Chà mạnh kéo vàng đi theo. Lớp muội cứng bám chặt vào bề mặt. Muốn gỡ bằng lực, bạn sẽ gỡ luôn lá vàng mỏng và lớp màu bên dưới.
Kết quả không đều. Tự làm sạch thường chỉ làm được ở chỗ dễ với tới — mặt trước, phần nổi — còn hốc, kẽ vẫn đen. Pho tượng trở nên loang lổ, nổi rõ những mảng sáng tối bất thường.
Có khi lớp muội cũ là một phần lịch sử. Với tượng cổ ở di tích, việc làm sạch tới mức nào cũng là một quyết định bảo tồn, có lúc người ta chọn để lại một phần lớp màu thời gian. Đây không phải việc của một người tự quyết.
Cách giảm muội tới tượng mà vẫn giữ nếp thờ
Không cần bỏ nếp thắp hương, nhiều thay đổi nhỏ trong cách bày và cách thắp đã giúp tượng ít bị ám hơn. Bảng dưới gom các cách thường được nhắc tới; gia đình chọn những gì hợp với nếp nhà mình.
| Việc có thể làm | Vì sao giúp giảm muội | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đặt bát hương, đèn hơi lệch hoặc lùi ra trước so với trục mặt tượng | Luồng khói bốc thẳng lên sẽ không đi qua mặt tượng | Theo nếp nhà và ý kiến người lớn trong họ về cách bày |
| Thắp số nén vừa phải vào ngày thường | Lượng khói ít hơn thì muội bám chậm hơn | Mỗi nhà, mỗi vùng có quan niệm về số nén, hãy tôn trọng nếp riêng |
| Không để hương cháy dồn nhiều nén một lúc trong không gian kín | Khói đặc trong phòng kín lắng xuống mọi bề mặt | Cũng tốt hơn cho người trong nhà |
| Mở cửa, thông gió sau khi thắp hương | Khói được đưa ra ngoài thay vì lắng trên tượng | Tránh để gió lùa thổi tàn hương vào tượng |
| Cắt bấc nến, bấc đèn dầu ngắn vừa phải | Ngọn lửa ổn định ít muội đen hơn ngọn lửa cao, chập chờn | Không để nến, đèn sát tượng vì còn có nhiệt |
| Cân nhắc đèn điện thay đèn dầu cho đèn thắp thường xuyên | Đèn điện không tạo muội | Chọn đèn ít toả nhiệt, đặt xa tượng |
| Đặt tượng nhỏ, tượng quý trong khám hoặc tủ kính có cửa | Mặt kính chắn phần lớn khói và bụi | Đặt khám ở chỗ râm, thỉnh thoảng mở cho thoáng |
Ở nhiều chùa, đền đông khách, ban quản lý đã bố trí lư hương lớn ngoài sân hoặc trước tiền đường và mời khách thắp hương ở đó thay vì trong điện. Ngoài chuyện an toàn cháy nổ, cách làm này cũng giúp các pho tượng trong điện ít bị ám khói hơn.
Khói ảnh hưởng tới tượng đồng, tượng đá, tượng gốm thế nào
Không chỉ tượng gỗ sơn son mới bị ám. Tượng đồng hứng muội sẽ sẫm lại, lớp muội trộn với hơi ẩm bám vào các hốc chạm, và cặn nhựa giữ ẩm sát bề mặt kim loại lâu hơn. Với đồng, muội không làm hỏng ngay nhưng làm mờ lớp patina và khiến việc theo dõi các điểm gỉ khó hơn.
Tượng đá có bề mặt xốp như đá cát, đá vôi thì hút muội vào lỗ rỗng của đá. Khi đã ngấm, muội gần như không thể lấy ra hoàn toàn. Đá cẩm thạch, đá hoa cương mài bóng thì ít ngấm hơn nhưng vẫn mờ đi.
Tượng gốm men tương đối dễ làm sạch hơn vì mặt men không thấm. Tuy nhiên, nếu men đã rạn, muội có thể len vào các đường rạn làm chúng sẫm màu lên. Tượng đất nung không men thì hút muội gần giống đá xốp.
Tóm lược theo vật liệu: bề mặt càng xốp, càng có lớp sơn mềm, thì càng khó làm sạch khi đã ám. Đây là lý do việc phòng muội quan trọng hơn mọi phương pháp làm sạch về sau.
Tượng đen vì muội hay vốn được sơn màu tối: cách đọc
Không phải pho tượng sẫm màu nào cũng là do khói. Có những pho được sơn cánh gián, sơn nâu, hoặc để màu gỗ trầm ngay từ đầu; có những pho tượng đồng được hun đen có chủ ý. Trước khi nghĩ tới chuyện làm sạch, nên đọc xem màu tối ấy đến từ đâu.
Dấu hiệu của muội là sự không đều theo hướng khói. Mặt trước, mặt dưới cằm, mặt dưới tay sẫm hơn hẳn lưng và hai bên sườn; những hốc hướng xuống đen hơn những mặt hướng lên. Ở chỗ sơn bong hay chỗ vừa bị chạm xước, lớp màu bên dưới lộ ra sáng hơn hẳn vùng quanh đó. Sờ bằng găng tay, bề mặt có cảm giác hơi dính, găng để lại vệt đen.
Ngược lại, màu sơn gốc thường đều trên cả pho tượng, kể cả mặt sau, và không để lại vết trên găng. Các đường viền, hoa văn vẫn rõ nét, không bị một lớp mờ phủ lên.
Cách đơn giản để so là dùng đèn pin chiếu vào mặt sau tượng, nơi ít khói, rồi chiếu vào mặt trước. Nếu hai mặt chênh nhau rõ, phần lớn màu tối ở mặt trước là muội. Ghi nhận này cũng có ích khi bạn nói chuyện với thợ hay người làm bảo tồn, giúp họ hiểu nhanh tình trạng pho tượng.
Khi tượng trong nhà đã đen nhiều: các bước nên làm
Nếu pho tượng gia đình đã ám khói nhiều năm và bạn muốn cải thiện, hãy đi theo thứ tự sau thay vì bắt tay vào rửa:
- Chụp ảnh tình trạng hiện tại từ nhiều phía, có ánh sáng đều, để làm mốc so sánh.
- Thay đổi cách bày và cách thắp như gợi ý ở trên để lớp muội không dày thêm.
- Phẩy phần bụi rời bằng chổi lông mềm và quả bóp thổi bụi; dừng lại ở đó, không lau ướt.
- Nếu vẫn muốn làm sạch sâu, tìm thợ sơn son thếp vàng có kinh nghiệm phục hồi hoặc người làm bảo tồn; hỏi họ sẽ thử ở chỗ nào, bằng cách nào, làm sạch tới mức nào.
- Đề nghị họ làm thử một vùng nhỏ, khuất trước, cho gia đình xem kết quả rồi mới quyết định làm tiếp.
- Sau khi làm sạch, giữ nếp bày mới để tượng không ám lại nhanh như trước.
Nhiều gia đình sau khi xem thử một vùng nhỏ đã chọn chỉ làm sạch nhẹ, giữ lại một phần sắc trầm, vì thấy hợp với pho tượng đã gắn bó nhiều đời hơn là một pho sáng rực như mới.
Tượng chùa, đình bị ám đen: cộng đồng nên làm gì
Ở chùa làng, đình làng, những pho tượng cổ thường đen sẫm sau hàng trăm năm hương khói. Mỗi dịp lễ lớn, có khi có người hảo tâm đề nghị "lau cho tượng sáng" hoặc công đức sơn thếp lại. Ý tốt ấy nên được chuyển tới ban quản lý di tích và nhà chùa để cùng bàn với cơ quan văn hoá địa phương, thay vì tự làm.
Những việc cộng đồng làm được ngay và có ích nhiều là: bố trí chỗ thắp hương hợp lý cách xa tượng, giữ điện thờ thông thoáng, quét dọn tàn hương, không để nến cháy sát chân tượng, nhắc khách không cắm hương lên bệ tượng. Những việc nhỏ này làm chậm quá trình ám đen hơn bất kỳ lần lau nào.
Khi cần làm sạch chuyên môn, việc này thường nằm trong một dự án bảo quản có khảo sát, có hồ sơ, có người làm bảo tồn thực hiện. Bài về nguyên tắc trùng tu tượng trong chuyên mục này nói rõ hơn vì sao như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Hương ít khói có giúp tượng đỡ bị ám không?
Lượng khói ít hơn thì lượng muội bám lên tượng cũng ít hơn, đó là điều hợp lý về vật liệu. Tuy vậy, các loại hương khác nhau về thành phần và cách làm, và tên gọi trên bao bì không phải lúc nào cũng phản ánh đúng. Cách chắc hơn vẫn là bố trí bát hương lệch khỏi mặt tượng và thông gió.
Có nên che tượng bằng khăn khi thắp hương không?
Một số nơi có tập quán phủ khăn lên tượng trong những dịp nhất định, nhưng phủ khăn thường xuyên trước luồng khói thì khăn sẽ hứng muội rồi chạm vào mặt tượng mỗi lần kéo lên, kéo xuống. Tủ kính hoặc khám có cửa là cách chắn khói ổn định hơn.
Tượng mới sơn thếp được hai năm đã ngả màu, có phải sơn kém không?
Không hẳn. Trong gian thờ thắp hương hằng ngày, vài năm là đủ để lớp muội mỏng làm sắc vàng trầm đi. Lớp sơn trong phủ trên cũng có thể ngả màu theo ánh sáng. Muốn biết chắc, bạn có thể so màu ở mặt trước với mặt sau tượng, nơi ít khói tới.
Lau tượng bằng bánh mì hoặc tẩy bút chì có gỡ được muội không?
Đây là mẹo truyền miệng để lau tranh giấy, giấy dán tường. Trên tượng sơn son thếp vàng, vụn bánh mì dễ kẹt trong kẽ chạm và gây mốc, còn tẩy bút chì cọ xát có thể làm mòn lá vàng. Không nên thử trên tượng; người làm bảo tồn có loại tẩy mềm chuyên dụng và biết khi nào được dùng.
Khói hương có hại cho người trong nhà không?
Khói từ việc đốt bất kỳ vật liệu nào cũng chứa hạt bụi mịn và các chất có thể gây kích ứng đường thở, nhất là trong phòng kín, với trẻ nhỏ, người già hay người có bệnh hô hấp. Giữ phòng thờ thông gió và thắp số nén vừa phải là cách cân bằng giữa nếp thờ và sức khoẻ.
