Lau tượng sơn son thếp vàng đúng cách là chỉ phẩy bụi khô bằng chổi lông thật mềm hoặc thổi bằng quả bóp cao su, từ trên xuống, theo nếp áo; không dùng nước, cồn, dầu, nước rửa, kem đánh bóng hay khăn chà lên mặt vàng. Lá vàng thếp trên tượng mỏng tới mức nhìn xuyên được ánh sáng; nó bám vào tượng nhờ một lớp sơn ta làm keo bên dưới. Chà mạnh hoặc dùng dung môi là kéo vàng đi theo khăn.
Nhiều nhà có thói quen lau ban thờ thật kỹ vào dịp cuối năm, và tượng thường bị lau chung với lư hương, chân nến. Bài này tách riêng phần tượng: hiểu cấu tạo các lớp, chọn dụng cụ, làm từng bước, và nhận ra khi nào bề mặt đã quá yếu để tự lau. Phần nghi thức trước khi lau tượng, nếu nhà có, bạn theo nếp gia đình.
Bên dưới lớp vàng là gì: cấu tạo một pho tượng sơn son thếp vàng
Một pho tượng gỗ sơn son thếp vàng theo lối truyền thống không chỉ có gỗ và vàng. Sau khi tạc xong, thợ thường bó hom — trộn sơn ta với các chất độn như mùn cưa, đất mịn để trám kín thớ gỗ, vết nứt, chỗ ghép. Tiếp theo là nhiều lớp sơn lót, mài phẳng, rồi sơn son màu đỏ ở những phần sẽ để đỏ. Ở phần sẽ thếp vàng, thợ quét một lớp sơn làm keo, chờ đến độ se vừa phải mới đặt lá vàng lên, xoa nhẹ cho dính.
Như vậy, mặt vàng bạn nhìn thấy là lớp ngoài cùng của một "bánh nhiều tầng". Lá vàng thếp được dát từ vàng tới độ mỏng cực độ, cầm lên tay có thể bay theo hơi thở. Độ bền của nó không nằm ở bản thân lá vàng, mà ở lớp keo sơn bên dưới và ở chỗ không ai cọ xát lên nó.
Có một biến thể rất phổ biến ở tượng Việt là thếp bạc phủ hoàng: thợ thếp lá bạc rồi phủ một lớp sơn trong pha màu vàng nâu lên trên, để bạc ánh lên như vàng. Cách này tiết kiệm hơn thếp vàng thật. Với kiểu tượng này, lau mạnh hoặc dùng dung môi có thể làm trôi lớp phủ, để lộ bạc bên dưới; bạc gặp không khí sẽ xỉn đen dần, để lại những mảng tối loang lổ.
Tượng mới hơn có thể được phủ bằng sơn nhũ, tức sơn có bột kim loại màu vàng, hoặc thếp vàng giả bằng lá đồng thau. Mỗi loại phản ứng với chất lau một khác. Khi không chắc tượng nhà mình thuộc loại nào, cách an toàn nhất là đối xử như với vàng thếp thật: chỉ phẩy bụi khô.
Dụng cụ nên chuẩn bị
Bộ dụng cụ lau tượng rất gọn, chủ yếu là đồ mềm và khô. Bạn nên để riêng một bộ chỉ dùng cho tượng, không dùng chung với việc lau bàn ghế:
- Chổi lông mềm: chổi trang điểm lông dê hoặc cọ vẽ bản rộng loại lông mềm, đầu chổi không có viền kim loại lộ ra để tránh cào vào tượng.
- Cọ nhỏ đầu tròn: để luồn vào nếp áo, kẽ ngón tay, các chi tiết chạm sâu.
- Quả bóp thổi bụi bằng cao su: loại dùng vệ sinh ống kính máy ảnh, thổi bụi ra khỏi chỗ cọ không vào được mà không chạm vào bề mặt.
- Găng tay vải bông hoặc găng tay nitrile: mồ hôi và dầu trên tay để lại vết trên mặt vàng, lâu ngày thành vết xỉn.
- Khăn bông sạch, khô: chỉ để đỡ dưới đế khi nhấc tượng hoặc lót mặt bàn, không dùng để chà.
- Đèn pin nhỏ: chiếu xiên để thấy chỗ sơn phồng, vảy sơn sắp bong trước khi chổi chạm tới.
Không cần mua dụng cụ đắt tiền. Điều quan trọng là mọi thứ chạm vào tượng phải mềm, sạch và khô. Chổi lông cứng, bàn chải đánh răng cũ, khăn lau xe dù gọi là siêu mềm vẫn có thể để lại vết xước li ti trên lớp vàng.
Các bước phẩy bụi một pho tượng thếp vàng
Thao tác dưới đây áp dụng cho tượng thờ, tượng trang trí trong nhà ở tình trạng bình thường, không bong tróc:
- Rửa tay, lau khô, đeo găng. Dọn chỗ quanh tượng, đặt khăn lót dưới để hứng bụi và vảy sơn nếu có.
- Chiếu đèn pin xiên quanh tượng, tìm những chỗ sơn phồng, vảy cong mép, vết nứt. Ghi nhớ để tránh chổi chạm vào những chỗ này.
- Dùng quả bóp thổi bụi ở đầu, mặt, tay và các kẽ chạm sâu trước. Thổi từ trên xuống, hướng bụi ra khỏi tượng.
- Dùng chổi lông mềm phẩy nhẹ theo chiều nếp áo, từ trên xuống dưới. Chổi chỉ lướt qua, không ấn, không chà qua chà lại một chỗ.
- Với kẽ ngón tay, nếp áo sâu, dùng cọ nhỏ xoay nhẹ để kéo bụi ra, rồi thổi lại.
- Kiểm tra khăn lót: nếu thấy vụn vàng, vảy đỏ, ngừng lau ở vùng vừa làm và xem lại tình trạng bề mặt.
- Lau mặt kê bằng khăn khô trước khi đặt tượng trở lại. Nếu phải nhấc tượng, đỡ ở phần đế và thân chắc nhất, không nhấc bằng tay, đầu hay vật cầm tay của tượng.
Cả quá trình với một pho tượng cỡ vừa chỉ mất mươi phút. Làm đều đặn vài tuần một lần thì bụi không bao giờ dày tới mức phải dùng tới nước.
Những thứ không dùng trên mặt vàng và lý do
Nhiều mẹo lau đồ thờ truyền miệng phù hợp với đồ đồng, đồ sứ, kính, nhưng lại hại tượng thếp vàng. Bảng dưới liệt kê các chất phổ biến:
| Chất hoặc dụng cụ | Điều có thể xảy ra trên tượng thếp vàng |
|---|---|
| Nước, khăn ẩm | Làm mềm lớp keo hoặc lớp bó ở chỗ nứt; vàng thếp bị kéo đi theo khăn; ẩm lọt vào gỗ |
| Rượu, cồn, nước gừng | Hoà tan một số lớp phủ, làm trôi lớp hoàng trên bạc thếp, để lại vệt loang |
| Nước rửa bát, xà phòng | Để lại cặn, làm mờ bề mặt, ngấm vào chỗ nứt |
| Dầu, xi đánh bóng đồ gỗ | Giữ bụi lại, ngả màu theo thời gian, rất khó gỡ khi cần phục hồi |
| Nước tẩy kính, dung môi pha sơn | Có thể làm mềm, làm đục lớp sơn và lớp phủ trong |
| Kem, bột đánh bóng kim loại | Mài mòn lá vàng, lộ lớp sơn bên dưới |
| Khăn bông xơ, khăn sợi tổng hợp chà mạnh | Xước mặt vàng, móc vào mép sơn bong làm rách thêm |
| Bàn chải, chổi cứng | Cào xước, bẻ gãy các chi tiết mảnh như ngón tay, tua mũ |
Khi tượng đã bám muội đen, cặn dầu hoặc vết bẩn mà chổi khô không xử lý được, đó là lúc cần người làm bảo tồn hoặc thợ sơn son thếp vàng có kinh nghiệm thử các phương pháp làm sạch trên một vùng nhỏ, khuất. Việc này không nên tự thử ở nhà.
Tượng xỉn vàng, loang đen: khi nào là bình thường, khi nào là hỏng
Vàng thật gần như không bị ôxy hoá, nên một pho tượng thếp vàng thật sau nhiều năm xỉn đi chủ yếu là do bụi, muội khói bám lên và do lớp sơn trong phía trên ngả màu. Đây là quá trình tự nhiên. Nhiều người yêu tượng cổ coi vẻ trầm của lớp vàng cũ là một phần vẻ đẹp, không phải khuyết điểm cần xoá đi.
Những mảng đen loang lổ, nhất là ở chỗ nổi hay bị chạm vào, thường gặp ở tượng thếp bạc phủ hoàng khi lớp phủ đã mòn, để bạc bên dưới tiếp xúc với không khí. Với tượng sơn nhũ, bột kim loại có thể xỉn dần thành màu nâu, xanh. Những thay đổi này không lau mà hết được, vì không phải bụi.
Dấu hiệu đáng lo hơn là sơn phồng lên như bọt, vảy sơn cong mép, những chỗ chạm nhẹ là rơi vụn. Lúc này bề mặt đã mất bám dính với lớp bên dưới; mọi thao tác lau, kể cả bằng chổi mềm, có thể làm bong thêm. Nên ngừng lau vùng đó và nhờ người có nghề gắn lại trước.
Một tình huống dễ gặp là sau khi lau thấy ngón tay găng dính ánh vàng. Đó là vàng thếp đã bị kéo khỏi tượng. Hãy dừng ngay, xem lại thao tác và dụng cụ, rồi chỉ dùng quả bóp thổi bụi cho phần còn lại.
Làm sạch chuyên môn khác lau ở nhà ở chỗ nào
Khi một pho tượng thếp vàng đã bám muội dày, người làm bảo tồn không bắt đầu bằng việc lau. Họ quan sát bề mặt dưới kính lúp hoặc kính hiển vi cầm tay, chụp ảnh tình trạng, ghi lại những vùng sơn phồng, vùng vàng mòn, vùng có lớp phủ về sau. Mục tiêu là hiểu pho tượng gồm những lớp nào trước khi chạm vào lớp nào.
Bước tiếp theo là thử. Họ chọn một ô nhỏ ở chỗ khuất, thử lần lượt từ cách nhẹ nhất: thổi, chổi khô, tẩy mềm chuyên dụng, rồi mới tới các dung dịch được chọn theo thành phần lớp bẩn và lớp phủ. Mỗi lần thử được ghi lại kết quả. Dung dịch nào làm vàng chuyển màu, làm sơn mềm thì loại ngay.
Khi đã chọn được cách, họ làm sạch từng vùng nhỏ bằng tăm bông lăn nhẹ chứ không chà, thay tăm liên tục, và dừng ở mức đủ sạch chứ không cố làm cho mới. Một lớp xỉn mỏng còn lại thường được giữ có chủ ý, vì cố gỡ nốt có thể lấy đi cả phần vàng còn bám yếu.
Quy trình ấy chậm và tỉ mỉ, nên một pho tượng cỡ vừa có thể mất nhiều ngày. Điều bạn rút ra cho việc ở nhà rất đơn giản: lau tượng không phải việc để làm nhanh, và những gì vượt quá chổi khô thì nên để người có nghề.
Thói quen nhỏ giúp tượng ít phải lau
Giảm bụi từ nguồn. Ban thờ gần cửa sổ mặt đường, gần bếp, gần quạt thông gió thường bụi nhanh. Nếu có thể, đặt ban thờ ở chỗ ít gió lùa và bụi; với tượng nhỏ, tủ kính là lựa chọn đáng cân nhắc.
Giữ khoảng cách với khói và nhiệt. Muội hương, muội nến bám lên mặt vàng và lớp sơn trong là thứ khó làm sạch nhất. Đặt bát hương, đèn hơi lệch khỏi trục thẳng đứng dưới mặt tượng giúp giảm phần muội bốc thẳng lên.
Không chạm tay trần. Nhiều người có thói quen chạm vào tay, chân tượng khi khấn vái. Ở tượng gia đình, đây là tình cảm, nhưng lâu ngày chỗ được chạm sẽ mòn vàng, đen bóng. Có thể giữ nét tình cảm ấy bằng cách chắp tay trước tượng thay vì chạm vào.
Làm ít mà đều. Phẩy bụi nhẹ mỗi vài tuần tốt hơn nhiều so với để cả năm rồi lau thật kỹ dịp cuối năm, vì bụi tích lâu kết với hơi ẩm, muội khói thành lớp bám chặt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên lau tượng bằng nước gừng hoặc rượu như nhiều người vẫn làm cuối năm không?
Với tượng sơn son thếp vàng thì không nên. Rượu, nước gừng thường được dùng theo tập quán khi lau đồ thờ, nhưng chất lỏng có thể làm mềm lớp keo, làm trôi lớp phủ trên bạc thếp và để lại vết loang. Nếu muốn giữ tập quán, bạn có thể dùng cho bàn thờ hoặc đồ đồng, còn tượng chỉ phẩy bụi khô.
Làm sao biết tượng nhà mình thếp vàng thật hay thếp bạc phủ hoàng?
Nhìn bằng mắt thường khá khó. Vàng thật thường có sắc ấm, đều và không bị đen loang theo thời gian; bạc phủ hoàng hay có mảng đen ở chỗ mòn. Cách chắc chắn là nhờ thợ sơn son thếp vàng hoặc người làm bảo tồn xem. Khi chưa biết, cứ đối xử như vàng thật.
Dùng máy hút bụi cầm tay để hút bụi tượng có được không?
Không nên đưa đầu hút sát bề mặt vì lực hút có thể kéo vảy sơn đang yếu ra. Người làm bảo tồn đôi khi dùng máy hút có lực hút rất nhỏ, đầu hút bọc lưới, giữ cách bề mặt và phối hợp với chổi. Ở nhà, quả bóp thổi bụi và chổi mềm an toàn hơn.
Tượng bám dầu mỡ do đặt gần bếp thì làm sạch thế nào?
Dầu mỡ bám lâu kết với bụi thành lớp cứng mà chổi khô không xử lý được. Không nên tự dùng nước rửa hay dung môi vì dễ kéo theo lớp vàng. Hãy chuyển tượng ra xa bếp, phẩy phần bụi rời, và nhờ người có nghề thử làm sạch ở vùng nhỏ trước khi làm toàn bộ.
Lau tượng có cần kiêng ngày giờ nào không?
Đây là phần tập quán, mỗi gia đình, mỗi vùng có quan niệm riêng, nhiều nhà chọn lau dọn ban thờ vào những ngày cuối năm. Về mặt vật liệu, nên tránh những ngày nồm ẩm đọng nước vì bề mặt tượng đang ẩm, dễ bám bụi thành vệt khi chổi lướt qua.
Tượng đã bị lau mất một mảng vàng thì có nên thếp lại ngay không?
Không cần vội. Mảng vàng mất không làm tượng hỏng thêm nếu lớp sơn bên dưới còn bám chắc. Khi muốn thếp lại, nên tìm thợ có kinh nghiệm, đề nghị chỉ thếp dặm đúng chỗ mất và chọn màu vàng gần với phần cũ, thay vì thếp lại toàn bộ tượng cho đều màu.
