Lớp màu nâu, nâu đen hay xanh lục mịn phủ đều trên tượng đồng là patina — lớp hợp chất hình thành tự nhiên hoặc do thợ tạo màu, nó che chở kim loại bên dưới và là một phần vẻ đẹp của tượng, không phải vết bẩn cần chà đi. Thứ đáng lo là những chấm gỉ xanh nhạt dạng bột, hay nổi lên lại sau khi lau. Còn thói quen chà tượng đồng bằng chanh, me, giấm cho sáng loáng trước Tết thì làm mất lớp patina và có thể để lại hại về lâu dài.
Bài này dành cho gia đình có tượng đồng thờ, tượng đồng trang trí hoặc tượng đồng cũ thừa kế. Bài giải thích các lớp màu trên đồng, cách phân biệt gỉ ổn định với gỉ đang phát triển, cách lau đúng và những trường hợp nên nhờ người có nghề. Phần chọn mua, nhận biết hợp kim khi mua không nằm trong bài.
Patina là gì và vì sao thợ đúc cố tình tạo ra nó
Đồng thau, đồng thanh và các hợp kim đồng khác khi tiếp xúc với không khí, hơi ẩm, khói sẽ phản ứng dần ở bề mặt, tạo thành lớp ôxít và muối đồng mỏng. Lớp này đổi màu theo thời gian: từ vàng đỏ của kim loại mới sang nâu, nâu sẫm, có khi ngả xanh lục ở nơi ẩm. Người ta gọi chung là patina.
Patina ổn định bám chặt, mịn, đều, có tác dụng như một lớp áo làm chậm quá trình ăn mòn sâu hơn. Ở nhiều nền điêu khắc, patina được coi là dấu thời gian đáng quý; một pho tượng đồng cổ bị đánh cho sáng bóng như mới thường bị giới sưu tầm và bảo tàng coi là đã mất một phần giá trị.
Ở các làng đúc đồng, sau khi đúc và nguội, thợ thường hoàn thiện tượng bằng cách làm màu: hun, nhuộm hoá chất, hoặc phủ lớp màu giả cổ để tạo sắc nâu, đen, xanh mong muốn. Nhiều nơi gọi kiểu hoàn thiện sắc nâu đen là đồng hun. Sau đó tượng có thể được phủ thêm một lớp sáp hoặc sơn trong để giữ màu.
Hiểu như vậy để thấy: phần lớn màu sắc trên tượng đồng nhà bạn là có chủ ý hoặc là dấu thời gian, không phải chỗ cần làm sạch. Lau tượng đồng nghĩa là lấy bụi đi, chứ không phải lấy màu đi.
Phân biệt các lớp màu trên tượng đồng
Bảng dưới giúp bạn đọc bề mặt tượng đồng trước khi quyết định có làm gì hay không:
| Bạn thấy gì | Thường là gì | Có đáng lo không |
|---|---|---|
| Nâu, nâu đen đều, mịn, sờ nhẵn | Patina ổn định hoặc lớp màu hun do thợ tạo | Không, đây là lớp nên giữ |
| Xanh lục mịn, đều, bám chặt | Patina hình thành lâu năm ở nơi ẩm, hoặc màu giả cổ | Thường không, nếu không bong bột |
| Chấm xanh nhạt như bột, xốp, có khi ẩm | Có thể là ăn mòn do muối clorua, giới bảo tồn hay gọi là "bệnh đồng" | Có, cần theo dõi và nhờ người có nghề xem |
| Vết đen bóng ở chỗ hay chạm tay | Mồ hôi, dầu tay bám và phản ứng với bề mặt | Ít nguy hại, nhưng nên hạn chế chạm |
| Lớp màng vàng đục, bong tróc thành vảy mỏng | Lớp sơn trong hoặc sáp phủ đã lão hoá | Ảnh hưởng thẩm mỹ, có thể làm lại lớp phủ |
| Vệt trắng, loang sau khi lau | Cặn xà phòng, cặn nước, hoặc dung dịch lau còn sót | Do cách lau, nên đổi cách lau |
Điểm mấu chốt là phân biệt patina bám chặt, khô, đều với những chấm gỉ xốp như bột. Lớp thứ nhất bảo vệ tượng; lớp thứ hai cho thấy kim loại đang bị ăn mòn tiếp.
Gỉ xanh dạng bột: vì sao giới bảo tồn gọi là "bệnh đồng"
Trong ngành bảo tồn kim loại, có một dạng ăn mòn hay được gọi bằng cái tên "bệnh đồng". Nó xuất hiện khi trong lớp gỉ có muối clorua, nguồn gốc có thể từ đất khi hiện vật từng bị chôn, từ hơi muối vùng biển, hoặc từ mồ hôi tay. Khi gặp độ ẩm đủ cao, các hợp chất này phản ứng tiếp, tạo ra gỉ xanh nhạt dạng bột, xốp, rồi lan dần và ăn sâu vào kim loại.
Dấu hiệu nhận biết là những chấm hoặc mụn xanh nhạt, mịn như phấn, khác màu xanh lục sẫm, đều của patina ổn định. Phẩy đi rồi một thời gian sau lại nổi lên ở chỗ cũ. Ở những nhà gần biển, tượng đồng để ở hiên, sân hay gian thờ ẩm dễ gặp hơn.
Khi thấy dấu hiệu này, điều quan trọng nhất là giảm độ ẩm quanh tượng: chuyển vào chỗ khô, thông thoáng, có thể đặt trong tủ kính có kiểm soát ẩm. Phản ứng chậm hẳn lại khi không khí khô. Việc làm sạch các ổ gỉ và xử lý ổn định bề mặt cần người làm bảo tồn kim loại, vì chọn sai phương pháp có thể làm mất luôn lớp patina quanh đó.
Không nên tự cạo các chấm xanh bằng dao, giấy nhám hay chà bằng axít. Làm vậy chỉ lấy đi phần trên mặt, để lại phần muối sâu bên dưới, đồng thời tạo vết loang sáng trên nền màu cũ.
Vì sao chà chanh, me, giấm cho sáng là không nên
Nhiều gia đình giữ nếp đánh bóng đồ đồng trên ban thờ trước Tết: lư hương, chân nến, hạc, mâm bồng, có cả tượng đồng. Người ta dùng quả me chua, chanh, khế, giấm, có khi thêm muối hoặc tro bếp, chà đến khi đồng sáng vàng. Với lư, chân nến hay đồ đồng thường dùng, đây là nếp quen và lựa chọn thẩm mỹ của mỗi nhà.
Với tượng đồng, nhất là tượng có lớp màu hun, màu giả cổ hay tượng cũ có patina lâu năm, cách làm này gây ra mấy vấn đề. Thứ nhất, axít trong chanh, me, giấm hoà tan lớp patina và lớp màu thợ đã tạo, để lộ kim loại sáng, loang lổ giữa các chỗ chà được và không chà tới. Thứ hai, muối dùng kèm để lại ion clorua — chính là thứ gây ra kiểu gỉ xanh dạng bột nói ở trên. Thứ ba, cặn axít và muối đọng trong kẽ chạm khó rửa sạch, tiếp tục phản ứng sau đó.
Kim loại sáng vừa đánh xong cũng không giữ được lâu; chỉ vài tuần đến vài tháng trong khí hậu ẩm là xỉn lại, thường không đều màu. Vòng lặp chà – xỉn – chà lại mỗi năm làm mòn dần chi tiết, nhất là những đường nét nhỏ trên mặt, tay tượng.
Nếu gia đình vẫn muốn tượng sáng màu đồng, nên hỏi ý kiến xưởng đã làm tượng về cách hoàn thiện ban đầu và cách giữ phù hợp, thay vì tự chà bằng axít.
Cách lau tượng đồng trong nhà
Với tượng đồng trong tình trạng bình thường, các bước sau đủ giữ tượng sạch mà không lấy mất lớp màu:
- Đeo găng tay vải bông hoặc nitrile, vì dầu và mồ hôi tay để lại dấu trên đồng.
- Phẩy bụi bằng chổi lông mềm hoặc cọ, từ trên xuống, chú ý các kẽ chạm, nếp áo.
- Dùng khăn vải mềm, khô lau nhẹ những mặt phẳng, chỗ bụi bám lâu. Không chà mạnh lên các cạnh nổi.
- Nếu có vết bẩn bám mà khăn khô không lấy được, có thể dùng khăn hơi ẩm bằng nước sạch, vắt thật kỹ, lau một vùng nhỏ rồi lau khô ngay bằng khăn khác. Không để nước đọng trong kẽ.
- Để tượng khô hoàn toàn ở chỗ thoáng trước khi đặt lại vị trí.
- Kiểm tra bề mặt bằng đèn pin chiếu xiên, ghi nhận các chấm xanh dạng bột nếu có để theo dõi.
Với tượng có lớp sáp bảo vệ, người làm bảo tồn có thể làm lại lớp sáp chuyên dụng sau vài năm. Việc này cần chọn đúng loại sáp và làm trên bề mặt đã sạch, khô; nếu không chắc, bạn nên nhờ người có nghề làm.
Những thứ trong nhà làm tượng đồng xỉn nhanh
Đồng phản ứng với môi trường, nên chỗ đặt quyết định phần lớn tốc độ đổi màu. Một số nguồn thường gặp trong nhà ở Việt Nam:
- Độ ẩm cao kéo dài: mùa nồm, nhà gần sông, gian thờ đóng kín ít thông gió làm mọi phản ứng trên bề mặt đồng nhanh hơn.
- Hơi muối: nhà ở ven biển, gió biển thổi vào; muối bám lên bề mặt là nguồn clorua cho kiểu gỉ dạng bột.
- Hơi bếp: khói dầu mỡ bám thành lớp nhờn, giữ bụi và hơi ẩm sát bề mặt kim loại.
- Khói hương, muội nến: phủ lớp muội lên tượng, lâu ngày lẫn với hơi ẩm thành cặn bám chặt trong kẽ chạm.
- Tay người: mồ hôi có muối và axít nhẹ, để lại vết vân tay sẫm màu trên đồng mới hoặc đồng vừa lau.
- Nước đọng: nước mưa hắt vào, nước lau còn sót trong hốc là chỗ ăn mòn bắt đầu.
Chuyển tượng tới chỗ khô, xa bếp, xa cửa sổ hướng biển, và hạn chế chạm tay đã giúp giảm phần lớn những nguy cơ trên. Đây cũng là những việc không tốn kém, không cần chạm vào bề mặt tượng.
Tượng đồng ở đình, đền và tượng đồng cổ
Đây là di sản, không phải đồ dùng. Ở các đền, chùa có những pho tượng đồng lớn được đúc từ nhiều thế kỷ trước. Lớp patina trên chúng mang thông tin về lịch sử, kỹ thuật đúc và môi trường mà pho tượng đã trải qua. Việc đánh bóng, sơn phủ hay làm màu lại tượng đồng di tích cần được cơ quan văn hoá xem xét.
Chạm tay cũng để lại dấu. Ở một số nơi, chỗ được nhiều người xoa tay lên tượng đã mòn sáng hẳn so với phần còn lại. Đó là dấu của tình cảm cộng đồng, nhưng cũng là sự mài mòn liên tục. Khi đi lễ, nếu nơi đó có hướng dẫn không chạm vào tượng thì nên làm theo.
Tượng đồng cũ thừa kế trong nhà. Nếu tượng đồng trong nhà đã có từ nhiều đời, có dấu hiệu là đồ cổ, bạn nên giữ nguyên lớp màu, ghi chép và chụp ảnh, và hỏi ý kiến bảo tàng hoặc người làm bảo tồn trước khi làm sạch. Một lần đánh bóng có thể xoá mất dấu vết quý hơn mọi vẻ sáng bóng.
Câu hỏi thường gặp
Tượng đồng mới mua có lớp màu đen bóng, lau có bị phai không?
Lớp màu đen bóng trên tượng mới thường là màu hun hoặc màu nhuộm có phủ sáp, sơn trong. Phẩy bụi và lau khăn khô không làm phai. Dùng chất tẩy, chất chua hoặc kem đánh bóng thì có thể làm mất lớp màu đó và lộ ra kim loại sáng loang lổ bên dưới.
Có nên phủ dầu ăn hay dầu máy lên tượng đồng để chống gỉ không?
Không nên. Dầu ăn bị ôi, ngả màu, bắt bụi và có thể thành lớp dính khó làm sạch. Dầu máy để lại màng nhờn hút bụi. Lớp bảo vệ cho đồng thường là sáp hoặc sơn trong chuyên dụng, nên do người có nghề lựa chọn và thực hiện.
Làm sao phân biệt gỉ xanh ổn định với gỉ xanh nguy hiểm?
Gỉ xanh ổn định thường mịn, đều, bám chặt, màu xanh lục sẫm. Gỉ đáng lo thường là chấm hoặc mụn xanh nhạt, xốp như bột phấn, có khi hơi ẩm, phẩy đi rồi lại nổi lên. Khi nghi ngờ, bạn chuyển tượng tới chỗ khô và nhờ người làm bảo tồn kim loại xem.
Đồ đồng thờ như lư hương, chân nến có giữ giống tượng đồng không?
Về nguyên tắc vật liệu là giống. Khác ở chỗ lư, chân nến thường được gia đình chọn đánh sáng theo nếp nhà, và chúng ít chi tiết mảnh như tượng. Nếu nhà bạn muốn đánh bóng lư, chân nến, nên rửa sạch cặn chất chua, lau khô kỹ, và vẫn giữ tượng đồng theo cách nhẹ nhàng hơn.
Tượng đồng đặt ngoài hiên hoặc sân vườn có cần giữ khác không?
Tượng ngoài trời chịu mưa, nắng, bụi và có thể cả hơi muối nếu ở gần biển. Patina hình thành nhanh và màu khác tượng trong nhà. Nên rửa bụi định kỳ bằng nước sạch, tránh để nước đọng lâu ở các hốc, và kiểm tra các chấm gỉ dạng bột. Lớp sáp bảo vệ ngoài trời cũng cần làm lại thường xuyên hơn.
