Tượng A Di Đà chùa Phật Tích là pho tượng Phật bằng đá thời Lý (thế kỷ 11) ở chùa Vạn Phúc trên núi Phật Tích, vùng Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh — pho tượng mà sách mỹ thuật Việt Nam hay đem ra làm chuẩn khi nói về điêu khắc Phật giáo thời Lý. Tượng ngồi thiền trên toà sen, đặt trên bệ đá tám cạnh chạm rồng, và nằm trong nhóm hiện vật được công nhận bảo vật quốc gia ngay đợt đầu tiên năm 2012.
Người đi chùa thường đứng trước tượng vài phút rồi đi, mang về cảm giác "đẹp và hiền" nhưng khó nói vì sao. Bài này chỉ từng chỗ để nhìn: mái tóc, khuôn mặt, tấm áo, đôi tay, các lớp cánh sen và mặt bệ. Phần giáo lý về Đức A Di Đà xin để chư tăng giảng; ở đây chỉ bàn pho tượng như một tác phẩm điêu khắc của người thợ Việt gần một nghìn năm trước.
Pho tượng ở đâu và thuộc thời nào
Chùa Phật Tích có tên chữ là Vạn Phúc tự, dựng trên sườn núi cùng tên (sách cũ còn gọi núi Lạn Kha) ở vùng Tiên Du, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Ngôi chùa gắn với thời vua Lý Thánh Tông, giữa thế kỷ 11, khi nhà Lý dựng nhiều chùa tháp lớn ở vùng Kinh Bắc. Các nhà nghiên cứu mỹ thuật xếp pho A Di Đà vào cùng giai đoạn đó, dựa trên phong cách tạc và hoa văn trên bệ, vốn rất gần với những mảnh trang trí thời Lý tìm được ở nhiều nơi khác.
Chùa trải qua nhiều biến cố. Trong kháng chiến chống Pháp, chùa bị tàn phá nặng, nhiều hạng mục bạn thấy hôm nay là dựng lại sau này. Điều đáng quý là pho tượng đá vẫn còn, và nhờ chất liệu đá nên giữ được hình khối gốc tốt hơn hẳn tượng gỗ cùng thời, vốn gần như không còn pho nào nguyên vẹn. Vì thế pho tượng không chỉ đẹp mà còn hiếm: nó là một trong số rất ít bằng chứng trực tiếp cho thấy người thời Lý tạc tượng Phật ra sao.
Khi đọc tài liệu, bạn sẽ gặp vài con số về chiều cao: phổ biến là thân tượng cao gần hai mét, tính cả bệ thì gần ba mét. Những con số này được nhắc nhiều trong sách báo giới thiệu, nhưng điều quan trọng hơn là tỉ lệ: đứng dưới chân bệ, mắt người xem ngang tầm toà sen, phải ngước lên mới gặp gương mặt — người thợ đã tính để người đi lễ luôn ở thế nhìn lên, trong khi ánh mắt tượng hướng xuống.
Nhìn từ trên xuống: tóc, nhục kế và khuôn mặt
Mái tóc xoắn ốc. Toàn bộ đầu tượng phủ những lọn tóc cuộn tròn như vỏ ốc nhỏ, xếp thành hàng đều đặn. Đây là quy ước chung của tượng Phật nhiều nước châu Á, nhưng ở pho Phật Tích các lọn tóc được tạc sắc và đều tới mức nhiều người tưởng làm bằng khuôn. Đứng nghiêng một chút để ánh sáng đi xiên qua đầu tượng, bạn sẽ thấy từng lọn đổ bóng riêng.
Nhục kế trên đỉnh đầu. Khối nhô lên ở đỉnh đầu, theo cách hiểu phổ biến trong Phật giáo là một trong những tướng tốt của bậc giác ngộ. Ở đây nhục kế thấp, tròn, liền mạch với mái tóc chứ không vót nhọn như nhiều tượng đời sau hoặc tượng phong cách Thái Lan. Chi tiết nhỏ này là một dấu hiệu để phân biệt tượng thời Lý với tượng muộn.
Khuôn mặt đầy đặn mà không nặng. Gương mặt bầu, trán rộng, cằm tròn, má căng nhẹ. Đôi mắt khép hờ nhìn xuống, mí dày, đuôi mắt dài; sống mũi thẳng; miệng nhỏ, khoé môi hơi nhếch. Cả khuôn mặt toát vẻ trầm tĩnh, không cười rõ như tượng Di Lặc, cũng không nghiêm nghị như tượng hộ pháp. Đó là thứ mà giới mỹ thuật thường gọi là vẻ nội tâm của tượng Lý.
Đôi tai dài và cổ có ngấn. Tai dài chấm gần vai, cổ có những ngấn tròn chạy ngang. Cả hai là quy ước hình tượng quen thuộc của tượng Phật. Cái riêng của pho Phật Tích là các ngấn được tạc nông, mềm, để cổ không bị chia khúc cứng nhắc.
Thân tượng và tấm áo mỏng như ướt nước
Điều làm nhiều người bất ngờ nhất khi đứng gần là tấm áo cà sa. Đá vốn cứng và nặng, vậy mà tấm áo trên tượng trông mỏng tới mức như dính sát vào thân, để lộ đường ngực và bụng bên dưới. Các nếp áo không cắt sâu mà chỉ là những đường gờ nổi nhẹ, chạy song song, uốn theo khối cơ thể. Giới nghiên cứu hay so cách tả áo này với lối "áo ướt" trong điêu khắc Phật giáo một số vùng châu Á, nhưng cũng nhấn mạnh rằng thợ thời Lý đã làm nó theo cách mềm và giản dị hơn.
Tượng ngồi trong tư thế kiết già, hai bàn chân xếp chéo, phần dưới áo phủ xuống mép toà sen thành một vạt mềm. Hai tay đặt trong lòng, bàn tay này đặt lên bàn tay kia, ngửa lên — theo cách gọi phổ biến là thế tay thiền định. Đôi tay được tạc thon, các ngón đều, không có chi tiết thừa. Nếu bạn quen nhìn tượng đời Nguyễn với tay to, móng dài và nhiều trang sức, sự giản dị này sẽ hiện ra rất rõ.
Cả thân tượng giữ một trục thẳng từ đỉnh đầu xuống giữa hai bàn tay. Vai không nhô, lưng không gù, đầu không cúi hẳn. Chính trục thẳng đó cùng tấm áo mềm tạo nên cảm giác vừa vững vừa nhẹ mà người xem khó gọi tên. Một mẹo nhỏ: lùi xa vài bước và nheo mắt lại, bạn sẽ thấy hình khối tổng thể là một tam giác cân rất ổn định, phần đáy là toà sen.
Toà sen và bệ đá: nửa dưới thường bị bỏ qua
Nhiều người chỉ ngước nhìn mặt tượng, trong khi nửa dưới mới là chỗ thợ thời Lý để lại nhiều dấu tay nhất. Bảng dưới gom các lớp từ trên xuống theo mô tả phổ biến trong sách mỹ thuật; khi đến chùa, bạn đối chiếu với mắt mình.
| Lớp | Thấy gì | Vì sao đáng chú ý |
|---|---|---|
| Toà sen | Nhiều tầng cánh sen bao quanh, cánh to, đầu cánh hơi cong | Cánh sen thời Lý thường mập, có gân nổi, khác cánh sen mảnh và nhọn của đời sau |
| Thân bệ tám cạnh | Khối bệ hình bát giác, mỗi mặt là một ô trang trí | Bố cục tám mặt cho phép đi vòng quanh mà mặt nào cũng có hình để xem |
| Hình rồng | Rồng thân tròn, uốn khúc mềm như dây, đầu ngẩng, lượn trong khung | Kiểu rồng thời Lý đặc trưng, hiền và mềm, không vằn vện dữ dằn như rồng đời sau |
| Sóng nước, hoa dây | Các dải sóng cuộn và dây hoa lá chạy viền | Lấp đầy khoảng trống, tạo nhịp cho mắt đi vòng quanh bệ |
| Đế dưới cùng | Phần đá tiếp đất, đường nét giản hơn | Giữ trọng tâm cho cả khối tượng và bệ nặng nhiều tấn |
Hãy dành thời gian cho các mặt bệ có rồng. Rồng thời Lý là một trong những hình tượng được nghiên cứu nhiều nhất của mỹ thuật Việt, và mặt bệ chùa Phật Tích là chỗ hiếm hoi bạn được thấy nó tạc trên đá ở kích thước đủ lớn để nhìn rõ vảy, chân và dáng uốn. Nhìn rồng ở đây rồi nhìn rồng trên các công trình đời Nguyễn ở Huế, bạn sẽ tự thấy hai cách nghĩ khác nhau về cùng một con vật.
Vì sao giới mỹ thuật coi đây là kiệt tác
Lý do thứ nhất là tính tiêu biểu. Tượng Phật thời Lý còn lại rất ít, và trong số ít đó pho Phật Tích gần như nguyên vẹn cả tượng lẫn bệ. Một tác phẩm vừa hiếm vừa đầy đủ trở thành điểm mốc: các nhà nghiên cứu dùng nó để so sánh, để xác định niên đại những mảnh vỡ khác, để giải thích phong cách cả một thời.
Lý do thứ hai là sự cân bằng giữa quy ước và cảm xúc. Người thợ tuân thủ đầy đủ các quy ước của tượng Phật — tóc xoắn, nhục kế, tai dài, cổ ngấn, thế tay — nhưng không để quy ước làm pho tượng khô cứng. Gương mặt có hồn, tấm áo có độ mềm, toàn khối có nhịp thở. Đây là điều khó: nhiều pho tượng đời sau đủ mọi chi tiết đúng mà vẫn đơ.
Lý do thứ ba là tay nghề trên đá. Đá xanh ở đồng bằng Bắc Bộ không dễ tạc mỏng; tạc được tấm áo dính sát thân, những lọn tóc đều tăm tắp và các mặt bệ chi chít hoa văn mà không vỡ, cần một trình độ kỹ thuật rất cao. Khi biết rằng người thợ không có dụng cụ điện, chỉ có đục, búa và đá mài, bạn sẽ nhìn những đường gờ nhỏ trên tấm áo với con mắt khác.
Cuối cùng là giá trị biểu tượng. Pho tượng được nhắc trong sách giáo khoa, trong giáo trình mỹ thuật, trong các cuộc trưng bày về văn hoá Lý. Danh hiệu bảo vật quốc gia năm 2012 chỉ xác nhận thêm vị trí mà giới nghiên cứu đã dành cho nó từ lâu.
Đi xem tượng ở chùa Phật Tích cho có ích và đúng mực
Chùa là nơi thờ tự đang hoạt động, pho tượng là đối tượng thờ của nhiều người, đồng thời là di sản. Vài bước dưới đây giúp bạn xem kỹ mà không làm phiền ai.
- Chọn giờ vắng: buổi sáng ngày thường thường ít người hơn dịp lễ, ánh sáng tự nhiên vào điện cũng dễ chịu hơn để nhìn chi tiết.
- Ăn mặc kín đáo, giữ giọng nhỏ. Nếu có người đang lễ trước tượng, đứng lùi sang bên chờ họ xong.
- Nhìn theo thứ tự trong bài: đầu, mặt, áo, tay, toà sen, rồi đi một vòng các mặt bệ nếu lối đi cho phép.
- Không chạm tay vào tượng hay bệ, không leo lên bậc để nhìn gần, không đặt tiền hay đồ lễ lên thân tượng. Dầu và mồ hôi tay để lại vết trên đá theo thời gian.
- Chụp ảnh theo quy định của chùa; nơi nào có biển nhắc thì không dùng đèn chớp. Ánh sáng mạnh chớp liên tục không tốt cho bề mặt cổ và làm phiền người lễ.
- Đi tiếp ra sân để xem hàng thú đá và các dấu vết kiến trúc thời Lý, để thấy pho tượng nằm trong cả một quần thể chứ không đứng một mình.
Nếu muốn hiểu sâu ý nghĩa giáo lý của Đức A Di Đà và việc tu niệm, cách tốt nhất là hỏi chư tăng ở chùa hoặc đọc sách do giới Phật học biên soạn. Bài này cố ý dừng ở phần hình tượng và mỹ thuật.
Những hiểu lầm hay gặp về pho tượng
Đi kèm danh tiếng là không ít lời truyền miệng sai lệch. Dưới đây là những điều bạn có thể nghe và cách hiểu cho đúng.
- "Tượng làm bằng ngọc" hoặc "bằng đá quý". Không có cơ sở. Tượng tạc bằng đá, loại đá xanh quen dùng trong điêu khắc Bắc Bộ; vẻ bóng đẹp đến từ tay nghề và thời gian chứ không phải chất liệu quý.
- "Mọi tượng ở chùa Phật Tích đều có từ thời Lý". Không phải. Chùa từng bị phá và dựng lại; nhiều tượng, nhiều hạng mục là của các thời sau hoặc làm gần đây. Pho A Di Đà và một số di vật đá mới là phần thời Lý được giới nghiên cứu xác nhận.
- "Sờ vào tượng sẽ gặp may". Đây là thói quen dân gian ở nhiều nơi, không có trong giáo lý nào, và gây hại thật cho bề mặt di sản. Nhiều di tích đã phải rào lại vì chuyện này.
- "Tượng giống tượng Trung Hoa". Có quy ước chung của tượng Phật Đông Á, nhưng khuôn mặt, cách tả áo và nhất là hình rồng trên bệ mang dấu ấn riêng rất rõ của thời Lý — đó chính là lý do pho tượng được quý.
- "Bảo vật quốc gia thì phải cất trong bảo tàng". Không bắt buộc. Nhiều bảo vật vẫn ở đúng nơi thờ tự của mình, do cộng đồng và ban quản lý di tích cùng gìn giữ.
Muốn so sánh, bạn có thể tìm thêm về các mảnh trang trí đá thời Lý trưng bày ở bảo tàng lịch sử, rồi quay lại nhìn bệ tượng. Đó là cách học mỹ thuật cổ hiệu quả nhất: đặt hai thứ cạnh nhau.
Câu hỏi thường gặp
Tượng A Di Đà chùa Phật Tích được làm bằng chất liệu gì?
Tượng tạc bằng đá, loại đá xanh quen dùng trong điêu khắc vùng đồng bằng Bắc Bộ, cả thân tượng và bệ đều bằng đá. Bề mặt có thể từng được phủ sơn qua các lần tu bổ, nên khi đọc tài liệu cũ bạn sẽ gặp mô tả khác nhau về màu sắc.
Pho tượng được công nhận bảo vật quốc gia từ khi nào?
Pho tượng nằm trong nhóm hiện vật được công nhận bảo vật quốc gia đợt đầu tiên, năm 2012. Danh hiệu này dành cho hiện vật gốc, độc bản, có giá trị đặc biệt về lịch sử và nghệ thuật.
Có được chụp ảnh tượng không?
Tuỳ quy định của chùa tại thời điểm bạn đến. Nhìn chung nên hỏi người trông coi, không dùng đèn chớp ở nơi có nhắc, không chen trước người đang lễ và không trèo lên bậc bệ để lấy góc. Ảnh chụp từ xa với ánh sáng tự nhiên thường đẹp hơn ảnh dùng đèn.
Vì sao tượng thời Lý còn lại rất ít?
Phần lớn tượng thời ấy làm bằng gỗ, đất hoặc vật liệu dễ hỏng, lại trải qua chiến tranh, hoả hoạn và các lần thay mới trong chùa. Tượng đá bền hơn nên tỉ lệ còn lại cao hơn, dù cũng không nhiều. Vì vậy những pho còn nguyên như ở Phật Tích càng quý.
Đi xem tượng Phật Tích nên kết hợp xem gì để hiểu thêm về mỹ thuật thời Lý?
Bạn nên xem hàng thú đá trong khuôn viên chùa, các mảnh trang trí đá thời Lý ở bảo tàng lịch sử, và nếu có dịp thì các di tích Lý khác ở Bắc Ninh và Hà Nội. Đặt chúng cạnh nhau sẽ thấy rõ phong cách chung của thời đại.
Muốn tìm hiểu ý nghĩa Đức A Di Đà trong Phật giáo thì hỏi ở đâu?
Phần giáo lý nên hỏi chư tăng tại chùa hoặc đọc sách của các nhà Phật học có uy tín. Ở mức phổ thông, A Di Đà là vị Phật được tôn kính rộng rãi trong Phật giáo Bắc tông, nhưng cách hiểu sâu thì tuỳ truyền thống tu học.
