Tượng Phật và tượng thờ Việt không được làm theo tỉ lệ người thật mà theo những quy ước riêng của nghề: đầu thường lớn hơn so với thân, khối tượng ngồi gói trong một hình tam giác vững, vai và gối rộng, đầu hơi cúi, mắt nhìn xuống để người đứng dưới thấy như tượng đang nhìn mình. Thợ giữ tỉ lệ bằng cách đo theo một đơn vị lấy ngay trên tượng, thường là chiều dài khuôn mặt, chứ không bằng một thước cố định.
Bài giải thích những quy ước đó, vì sao chúng tồn tại, khác nhau ra sao giữa tượng Phật, Bồ Tát, hộ pháp, La Hán, và công đoạn vẽ mắt, vẽ nét mặt ở cuối quy trình mà người trong nghề gọi là điểm nhãn. Các con số tỉ lệ truyền trong xưởng khác nhau theo thầy, theo làng, nên bài nói về nguyên tắc, không đưa ra một bảng số "chuẩn".
Tỉ lệ ước lệ: không giống người thật mà giống "tượng"
Nếu so một pho tượng Phật ngồi trong chùa Việt với một người ngồi kiết già thật, bạn sẽ thấy nhiều điểm "sai": đầu to hơn, cổ ngắn hơn, tay chân thon hơn, thân ngắn so với bề ngang gối. Những điểm sai ấy là cố ý. Tượng thờ không nhằm chép lại cơ thể người mà nhằm tạo ra một hình tượng trang nghiêm, vững chãi, đẹp theo quan niệm của cộng đồng.
Một lý do thực tế là vị trí đặt tượng. Tượng chùa thường đặt trên bệ cao, người xem đứng hoặc quỳ ở dưới nhìn lên. Ở góc nhìn đó, phần đầu và khuôn mặt bị thu nhỏ lại do phối cảnh; làm đầu lớn hơn một chút giúp gương mặt rõ ràng, không bị chìm. Tương tự, gối ngồi được làm rộng để khối tượng ổn định khi nhìn từ dưới.
Lý do khác nằm ở truyền thống hình tượng. Tượng Phật giáo đến Việt Nam cùng với những quy ước về hình tướng từ Ấn Độ, Trung Hoa, rồi được thợ Việt điều chỉnh theo thẩm mỹ của mình qua nhiều thế kỷ. Các nhà nghiên cứu mỹ thuật nhận xét tượng Việt, nhất là tượng chùa làng, thường có gương mặt gần gũi, dáng mềm hơn so với khuôn mẫu gốc.
Đo bằng chính tượng: đơn vị mặt, đơn vị đầu
Thay vì dùng thước có vạch cố định, thợ tạc tượng thường lấy một bộ phận của chính pho tượng làm đơn vị đo, phổ biến nhất là chiều dài khuôn mặt từ chân tóc đến cằm, hoặc chiều cao cả cái đầu. Các phần khác được tính theo bội số hay phân số của đơn vị đó: chiều cao thân ngồi, bề ngang hai gối, độ dài bàn tay, khoảng cách hai vai.
Lợi ích của cách đo này là tỉ lệ không phụ thuộc kích thước. Một pho tượng cao vài gang tay hay cao gấp đôi người thật đều giữ được cùng một dáng, vì mọi phần đều tính theo đơn vị riêng của nó. Truyền thống tạo tượng ở Ấn Độ và Tây Tạng cũng có hệ đo tương tự, lấy chiều dài mặt và bề ngang ngón tay làm đơn vị, được ghi trong các văn bản về tạo tượng.
Ở Việt Nam, những tỉ lệ này chủ yếu truyền miệng và truyền bằng tượng mẫu trong xưởng. Mỗi thầy, mỗi làng có "lề lối" riêng, nên tượng Sơn Đồng và tượng các làng khác có những khác biệt nhỏ mà người trong nghề nhận ra. Chính vì không có một văn bản chung, bài không đưa ra bảng con số cố định; những bảng số lưu hành trên mạng thường là của một xưởng cụ thể.
Bố cục tượng ngồi: tam giác, trục và độ cân
Khối tam giác. Tượng ngồi kiết già có đỉnh là đầu, đáy là hai gối. Hình tam giác này cho cảm giác vững vàng, tĩnh tại. Thợ kiểm tra bằng cách lùi xa, nheo mắt nhìn khối tổng thể, bỏ qua chi tiết.
Trục giữa thẳng. Đường trục đi qua sống mũi, cằm, giữa ngực, giữa hai bàn tay đặt trên lòng và giữa toà sen. Lệch trục một chút là tượng trông nghiêng, người xem thấy bất an dù không chỉ ra được lỗi ở đâu.
Đầu hơi cúi về trước. Tượng đặt cao nên đầu được tạc hơi cúi, mắt hướng xuống khoảng nơi người lễ đứng. Độ cúi tính theo độ cao bệ dự kiến; tượng đặt thấp mà cúi nhiều thì trông như ngủ gật.
Vai, gối và bàn tay. Vai tròn, không nhô; hai gối rộng làm đáy; bàn tay đặt ở vị trí rõ ràng vì thế tay là một phần của hình tượng. Tỉ lệ bàn tay thường thon, ngón dài hơn người thật.
Toà sen theo tượng. Toà sen phải đủ rộng để đỡ khối gối, đủ cao để nâng tượng lên. Toà quá thấp làm tượng lùn, quá cao làm tượng chới với. Thợ thường tính toà sen cùng lúc với thân tượng, không làm riêng rồi ghép đại.
Tỉ lệ và dáng thường gặp ở từng loại tượng
Mỗi loại tượng trong chùa có quy ước dáng riêng. Bảng mô tả xu hướng phổ biến ở chùa Bắc Bộ; từng chùa, từng thời có khác.
| Loại tượng | Dáng và tỉ lệ thường gặp | Nét mặt | Lý do của quy ước |
|---|---|---|---|
| Tượng Phật | Ngồi cân đối, khối tam giác, đầu tương đối lớn | Hiền hoà, mắt nhìn xuống, miệng phảng phất cười | Thể hiện sự tĩnh tại, trang nghiêm |
| Tượng Bồ Tát | Thân thon hơn, có khi ngồi thả một chân, nhiều trang sức | Dịu dàng, nét nữ tính ở tượng Quan Âm | Gần gũi, cứu độ giữa đời |
| Tượng hộ pháp | Rất lớn, đứng, vai ngực nở, động tác mạnh | Mắt trợn, mày xếch, nét dữ | Canh giữ, tạo cảm giác uy nghiêm ở cửa |
| Tượng La Hán | Tỉ lệ gần người thật hơn, dáng đa dạng | Mỗi vị một vẻ, có già có trẻ, có cười có trầm tư | Gợi hình ảnh người tu hành cụ thể |
| Tượng Đức Ông, Thánh Tăng, tượng hậu | Ngồi trên ngai, tỉ lệ gần người thật | Nghiêm, có khi mang nét chân dung | Gần với tượng người đời hơn tượng Phật |
Nhìn bảng sẽ thấy một quy luật: càng gần với cõi người, tỉ lệ càng gần người thật; càng mang tính biểu tượng, tỉ lệ càng ước lệ. Đó là cách thợ xưa dùng hình khối để phân tầng các nhân vật trong cùng một ngôi chùa. Ý nghĩa sâu của từng hình tượng thuộc giáo lý, nên hỏi chư tăng khi muốn tìm hiểu kỹ.
Thợ học tỉ lệ thế nào: từ tượng mẫu đến con mắt
Người học nghề tạc tượng ở làng thường không bắt đầu bằng tượng thờ. Họ làm những việc phụ như pha phôi, đục thô, mài, rồi tạc các chi tiết trang trí, cánh sen, mây, trước khi được giao tạc một pho tượng hoàn chỉnh. Trong suốt thời gian đó, họ nhìn thầy làm, nghe thầy sửa từng nhát đục, và học tỉ lệ qua chính những pho tượng đi qua tay mình.
Tượng mẫu trong xưởng là "sách giáo khoa" quan trọng nhất. Thợ trẻ đo tượng mẫu bằng compa, bằng que chia, ghi nhớ quan hệ giữa các phần, rồi chép lại ở các cỡ khác nhau. Dần dần, việc đo trở thành con mắt: thợ lâu năm nhìn một khối gỗ đục thô là biết đầu đang to hay nhỏ, vai đang hẹp hay rộng, mà không cần đo.
Chính lối học này giải thích vì sao tượng mỗi làng, mỗi dòng thợ có nét riêng. Tỉ lệ không nằm trong văn bản mà nằm trong tượng mẫu và trong tay người thầy; mỗi thế hệ lại thêm một chút điều chỉnh của mình. Với người nghiên cứu, những khác biệt đó là manh mối để nhận ra tượng thuộc dòng thợ nào, vùng nào.
Thước của thợ và những con số theo tập quán
Bên cạnh đơn vị đo trên chính tượng, thợ còn dùng thước để định kích thước tổng thể. Trong nghề mộc đình chùa xưa có cây thước tầm, tức một cây thước dài làm chuẩn cho cả công trình, mỗi công trình một cây. Thợ tạc tượng cũng có thước riêng, nhiều khi khắc dấu bằng tay.
Theo tập quán, nhiều nơi còn chọn kích thước tổng của tượng, bệ, khám theo các loại thước có cung tốt cung xấu, như thước Lỗ Ban. Đây là một quan niệm dân gian và tuỳ nếp từng gia đình, từng chùa; nó quyết định con số chiều cao tổng, còn tỉ lệ bên trong pho tượng vẫn theo lề lối của thợ. Bài không đánh giá đúng sai của các con số đó.
Điều quan trọng về mặt kỹ thuật là kích thước tổng phải được quyết định trước khi chọn gỗ hay dựng khuôn, vì nó chi phối mọi thứ phía sau: cỡ khúc gỗ, chỗ ghép, độ dày thành đồng, độ cao bệ và độ cúi của đầu. Thợ giỏi luôn hỏi tượng sẽ đặt ở đâu, cao bao nhiêu, người lễ đứng cách bao xa trước khi bắt tay vào làm.
Điểm nhãn theo nghĩa kỹ thuật: vẽ mắt và nét mặt
Trong ngôn ngữ của thợ, điểm nhãn trước hết là công đoạn vẽ mắt và hoàn thiện nét mặt, thường làm sau cùng khi tượng đã sơn thếp xong. Với tượng gỗ sơn thếp, trình tự thường gặp là:
- Kiểm tra mặt tượng: nhìn từ vị trí người lễ sẽ đứng, xác định hướng nhìn cần có.
- Vẽ đường mí: kẻ đường mí trên và mí dưới bằng sơn then hoặc mực đen, nét mảnh, đều.
- Vẽ con ngươi: đặt con ngươi hơi lệch xuống dưới, đúng hướng nhìn; một chút sai lệch là tượng trông như lác hoặc nhìn đi chỗ khác.
- Vẽ lông mày: nét cong dài, cân hai bên, quyết định nhiều đến vẻ hiền hay nghiêm.
- Tô môi và hoàn thiện: tô môi bằng sơn son, vẽ thêm nét râu, ria nếu có, kiểm tra lại toàn bộ gương mặt.
Với tượng đồng, mắt thường được chạm sắc ngay trên đồng; với tượng gốm, mắt vẽ bằng men trước khi nung. Bên cạnh nghĩa kỹ thuật, nhiều nơi có tục làm lễ khai quang điểm nhãn khi an vị tượng. Đó là nghi thức theo tín ngưỡng, mỗi chùa, mỗi gia đình làm theo nếp riêng, nên hỏi nhà chùa khi cần.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đầu tượng Phật thường to hơn người thật?
Vì tượng đặt trên cao, người xem nhìn từ dưới lên nên phần đầu bị thu nhỏ theo phối cảnh. Làm đầu lớn hơn giúp gương mặt rõ và trang nghiêm. Đây cũng là quy ước thẩm mỹ của tượng thờ, không nhằm tả đúng cơ thể người.
Có bảng tỉ lệ chuẩn cho tượng Phật Việt không?
Không có một bảng chung được mọi xưởng thừa nhận. Tỉ lệ truyền trong từng làng, từng thầy qua tượng mẫu và lời dặn. Những bảng số lưu hành thường là kinh nghiệm của một xưởng cụ thể, chỉ nên coi là tham khảo.
Vì sao mắt tượng Phật thường nhìn xuống?
Về kỹ thuật, tượng đặt cao nên mắt nhìn xuống để người đứng dưới thấy ánh nhìn hướng về mình. Theo cách hiểu phổ biến, ánh mắt nhìn xuống còn gợi vẻ nội tâm, tĩnh lặng. Ý nghĩa sâu hơn nên hỏi chư tăng.
Điểm nhãn và khai quang có phải là một?
Trong nghề, điểm nhãn là công đoạn vẽ mắt, hoàn thiện nét mặt tượng. Khai quang điểm nhãn là nghi lễ theo tín ngưỡng khi an vị tượng, mỗi nơi làm một khác. Hai việc liên quan nhưng một là kỹ thuật, một là nghi thức.
Tượng hộ pháp có tỉ lệ khác tượng Phật thế nào?
Tượng hộ pháp thường rất lớn, đứng, vai ngực nở, động tác mạnh, nét mặt dữ để thể hiện vai trò canh giữ. Tượng Phật thì ngồi cân, khối tam giác, nét mặt hiền. Sự khác biệt này là quy ước có chủ ý.
Đặt tượng thấp hơn dự kiến có ảnh hưởng gì về thẩm mỹ?
Có. Tượng được tạc với độ cúi đầu tính theo độ cao bệ. Đặt thấp hơn nhiều thì đầu trông cúi quá, ánh mắt như nhìn xuống đất. Vì vậy thợ thường hỏi vị trí đặt trước khi làm, và người đặt tượng nên cho thợ biết.
