Gần như làng tạc tượng, làng đúc đồng nào ở Việt Nam cũng có nơi thờ tổ nghề: có khi là một ban thờ trong đình, có khi là một ngôi đền nhỏ, có khi là gian thờ trong nhà một dòng họ, kèm theo một ngày giỗ tổ mà cả làng cùng nhớ. Thờ tổ nghề là cách người thợ nói lời biết ơn và tự nhắc mình về đạo nghề.
Bài này kể các kiểu tích tổ nghề thường gặp, lệ giỗ tổ diễn ra ra sao ở mức khái quát, và vì sao tục này vẫn có ý nghĩa với người làm nghề hôm nay. Bài kể như tìm hiểu văn hoá làng, không bàn chuyện linh ứng. Tên tổ nghề và chi tiết tích truyện khác nhau giữa các làng; bài nói rõ đâu là truyền thuyết và khuyên bạn nghe ngay tại làng.
Tổ nghề là ai trong quan niệm của làng
Trong cách hiểu của làng nghề Việt, tổ nghề là người được coi là đã sáng lập hoặc mang nghề về làng, dạy cho dân làng một kế sinh nhai. Có làng thờ một người có tên tuổi được ghi trong thần tích; có làng thờ một vị được tôn xưng chung, không rõ tên; có làng thờ tổ nghề chung của cả ngành, giống nhiều làng khác cùng nghề.
Tổ nghề khác với Thành hoàng, vị thần bảo hộ cả làng. Ở nhiều nơi, tổ nghề được phối thờ trong đình cùng Thành hoàng; ở nơi khác, tổ nghề có đền riêng. Cũng có làng mà Thành hoàng chính là tổ nghề, khi người có công dạy nghề được dân làng tôn làm thần bảo hộ. Sự đa dạng này là đặc trưng của tín ngưỡng làng Việt, không có một khuôn chung cho mọi nơi. Vì thế, khi đọc một bài viết nói rằng làng nào đó thờ tổ nghề theo kiểu này hay kiểu kia, bạn nên coi đó là thông tin cần kiểm lại tại chỗ, bởi lệ làng có thể đã thay đổi qua thời gian, và mỗi nguồn ghi chép lại theo cách hiểu riêng.
Với người thợ, tổ nghề vừa là đối tượng tưởng nhớ, vừa là biểu tượng của chuẩn mực nghề. Ý niệm "làm ẩu là phụ lòng tổ" tuy giản dị nhưng mang sức nặng đạo đức trong cách nghĩ của nhiều người thợ. Thờ tổ, theo nghĩa ấy, là cách cộng đồng thợ tự giữ chất lượng và danh dự chung.
Các kiểu tích tổ nghề thường gặp
Người đi xa học nghề về. Đây là kiểu tích phổ biến nhất: một người trong làng đi xa, có khi đi sứ, có khi đi làm ăn, học được nghề rồi về truyền lại. Kiểu tích này gặp ở nhiều làng thủ công Bắc Bộ, kể cả làng dát vàng, làng chạm khắc.
Vị thiền sư, nhà tu có tài. Với nghề đúc đồng, nhiều làng thờ một vị thiền sư thời Lý được truyền tụng là có tài đúc đồng phi thường. Tên vị thiền sư được các làng kể không giống nhau hoàn toàn.
Người thợ có công trình nổi tiếng. Có làng gắn tổ nghề với một công trình lớn mà người làng tin là do tổ hoặc học trò của tổ làm, như một ngôi chùa, một bộ tượng. Những chuyện này cần được đọc như truyền thuyết, vì thường không có tư liệu đương thời xác nhận.
Tổ nghề không rõ danh tính. Có làng chỉ thờ bài vị "tổ nghề" chung, không có tên. Điều đó không làm việc thờ kém trang trọng; nó cho thấy nghề có từ lâu tới mức tên người khởi nghề đã phai trong trí nhớ.
Tổ nghề chung của cả ngành. Một số nghề có tổ chung được nhiều làng thờ, như trường hợp nghề đúc đồng. Điều này cho thấy các làng cùng nghề tự coi nhau là một dòng, dù cách xa nhau.
Truyền thuyết An Nam tứ đại khí và nghề đúc đồng
Khi nói về tổ nghề đúc đồng, người ta hay nhắc tới truyền thuyết "An Nam tứ đại khí", tức bốn vật lớn của nước Nam thời Lý, Trần: tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền, vạc Phổ Minh và tượng Phật chùa Quỳnh Lâm. Theo truyền thuyết dân gian, nhiều trong số các vật này gắn với tài đúc đồng của một vị thiền sư, người sau được nhiều làng đúc tôn làm tổ nghề.
Cả bốn vật này đều đã mất từ lâu, và các ghi chép về chúng phần nhiều mang màu sắc truyền thuyết: có chuyện thiền sư sang phương Bắc xin đồng, chuyện chiếc túi nhỏ đựng được cả kho đồng, chuyện chuông lăn xuống hồ. Những câu chuyện ấy không nên đọc như sử liệu về kỹ thuật hay kích thước, mà như cách dân gian tôn vinh nghề đúc và người thợ đúc.
Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm, các công trình nghiên cứu lịch sử mỹ thuật và các tài liệu của bảo tàng có phân tích những lớp sự thật và huyền thoại quanh tứ đại khí. Còn với người thợ đúc, điều quan trọng là truyền thuyết cho họ một tổ nghề chung, một niềm tự hào chung, và một lời nhắc rằng nghề của họ đã từng làm nên những vật được coi là báu vật quốc gia.
Một ngày giỗ tổ nghề thường diễn ra thế nào
Mỗi làng có lệ riêng; dưới đây là trình tự khái quát thường gặp ở các làng nghề Bắc Bộ, để bạn hình dung chứ không phải quy chuẩn cho nơi nào.
- Chuẩn bị: các gia đình, các phường thợ đóng góp; người được giao việc lo lễ vật, dọn dẹp nơi thờ tổ từ nhiều ngày trước.
- Tế lễ: các cụ cao niên, người có uy tín hoặc ban khánh tiết làm lễ tại nơi thờ, theo nghi thức truyền thống của làng.
- Dâng sản phẩm: ở một số làng, thợ mang sản phẩm đẹp nhất của mình đến bày, như một cách báo cáo với tổ và khoe tay nghề với làng.
- Thụ lộc: sau lễ, mọi người cùng ăn uống, trò chuyện; đây là dịp các xưởng gặp nhau, bàn chuyện làm ăn, chuyện học trò.
- Nhắc nghề: các cụ thường kể lại chuyện tổ, chuyện nghề, dặn dò con cháu về đạo nghề, về giữ chữ tín.
Ngày giỗ tổ của mỗi làng được tính theo âm lịch và mỗi nơi một ngày. Nếu bạn muốn dự, hãy hỏi trước chính quyền xã hoặc ban quản lý di tích, đến với tư cách khách, ăn mặc trang nhã và làm theo hướng dẫn của làng.
Tổ nghề ở làng tạc gỗ: ký ức gắn với đình chùa
Ở các làng tạc tượng gỗ và chạm khắc, tích tổ nghề thường gắn chặt với đình chùa của chính làng hoặc các công trình lớn trong vùng. Người làng hay kể tổ nghề là người đã tham gia dựng một ngôi chùa nổi tiếng, tạc một bộ tượng được nhiều người biết, hoặc được triều đình vời đi làm cung điện. Câu chuyện như vậy giúp làng khẳng định tay nghề của mình có gốc gác từ những công trình được cả vùng ngưỡng mộ.
Với người nghiên cứu, những câu chuyện này cần được đối chiếu thận trọng. Tượng và kiến trúc cổ ở Việt Nam hiếm khi ghi tên người thợ; một số bia, một số dòng chữ trên xà nhà có ghi tên hiệp thợ hoặc người chỉ huy, nhưng không nhiều. Vì vậy khi một làng nhận một công trình là của tổ mình, đó thường là truyền ngôn được lưu qua nhiều đời, có thể có hạt nhân sự thật, có thể không.
Điều đó không làm giảm giá trị của tích tổ nghề. Nó cho thấy người thợ tạc gỗ coi mình là người kế tục những bậc thầy vô danh đã làm nên tượng chùa Việt. Khi đến các làng tạc gỗ, nghe người làng kể về tổ, bạn nên nghe với sự tôn trọng, ghi lại như truyền thuyết của cộng đồng, và nếu muốn viết lại thì nói rõ đó là lời kể.
Vì sao người thợ hôm nay vẫn giữ lệ thờ tổ
Có người nghĩ thờ tổ nghề là chuyện của ngày xưa, nhưng ở nhiều làng tạc tượng, đúc đồng, lệ này vẫn được giữ đều đặn, có nơi còn làm lớn hơn trước. Lý do không chỉ nằm ở niềm tin. Ngày giỗ tổ là dịp hiếm hoi các xưởng cạnh tranh nhau trong năm cùng ngồi một chỗ, nhắc nhau rằng họ cùng chung một gốc.
Lệ thờ tổ cũng là một cách truyền nghề. Trẻ con trong làng theo cha mẹ đi lễ, nghe kể chuyện tổ, thấy sản phẩm đẹp được bày, hiểu rằng nghề của gia đình mình có lịch sử và được tôn trọng. Với người trẻ đang phân vân có theo nghề hay không, cảm giác thuộc về một truyền thống có ý nghĩa không nhỏ.
Còn với người ngoài, lệ thờ tổ là cánh cửa để hiểu làng nghề sâu hơn. Đứng trước ban thờ tổ, nghe các cụ kể, bạn sẽ thấy nghề tạc tượng hay đúc đồng không chỉ là kỹ thuật mà là một cách sống, có đạo lý, có ký ức, có lòng biết ơn. Bài chỉ kể ở góc văn hoá; việc tin hay thờ thế nào là chuyện riêng của mỗi người và mỗi làng.
Đến nơi thờ tổ nghề: những điều nên giữ
Nơi thờ tổ nghề là chốn thờ tự của cộng đồng. Khách đến thăm nên giữ một số phép lịch sự cơ bản.
- Hỏi người trông coi trước khi vào bên trong, nhất là vào ngày thường khi cửa không mở rộng.
- Ăn mặc kín đáo, đi nhẹ, nói khẽ; không đùa nghịch trước ban thờ.
- Không chạm vào đồ thờ, sắc phong, bài vị hay đồ cổ trong di tích.
- Chụp ảnh khi được cho phép, không dùng đèn flash ở nơi có đồ sơn thếp cổ.
- Nếu muốn thắp hương, hỏi người trông coi cách làm theo lệ của nơi đó; không bắt buộc phải mang lễ.
- Muốn tìm hiểu thần tích, hãy hỏi ban quản lý di tích hoặc các cụ cao niên, ghi rõ nguồn khi kể lại.
Làm như vậy là bạn đang tôn trọng không chỉ một nơi thờ mà cả một cộng đồng thợ đã gắn bó với nghề qua nhiều đời. Người làng thường rất vui khi thấy khách đến với sự hiểu biết và tôn trọng, và nhiều khi chính những cuộc trò chuyện bên hiên đền tổ lại cho bạn những câu chuyện nghề quý hơn mọi tài liệu.
Câu hỏi thường gặp
Tổ nghề và Thành hoàng làng khác nhau thế nào?
Thành hoàng là vị thần bảo hộ cả làng, còn tổ nghề là người được coi là đã sáng lập hoặc mang nghề về làng. Ở nhiều nơi hai vị được thờ chung trong đình, ở nơi khác tổ nghề có đền riêng. Có làng mà Thành hoàng chính là người có công dạy nghề.
Tổ nghề đúc đồng là ai?
Nhiều làng đúc đồng ở Bắc Bộ thờ một vị thiền sư thời Lý được truyền tụng là có tài đúc đồng, gắn với truyền thuyết An Nam tứ đại khí. Tên vị thiền sư và tích truyện được các làng kể khác nhau, nên bạn nên nghe tại di tích của từng làng.
An Nam tứ đại khí gồm những gì?
Theo truyền thuyết, đó là tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền, vạc Phổ Minh và tượng Phật chùa Quỳnh Lâm. Cả bốn đều đã mất từ lâu. Các câu chuyện về chúng mang nhiều màu sắc huyền thoại, nên nên đọc như ký ức văn hoá hơn là sử liệu kỹ thuật.
Ngày giỗ tổ nghề của các làng có giống nhau không?
Không. Mỗi làng có ngày giỗ tổ riêng, thường tính theo âm lịch, và nghi thức cũng khác nhau. Muốn dự, bạn nên hỏi trước chính quyền xã hoặc ban quản lý di tích để biết đúng ngày và cách tham gia phù hợp.
Người ngoài làng có được dự lễ giỗ tổ không?
Nhiều làng đón khách đến dự với tư cách người tham quan, nhất là phần lễ công khai. Bạn nên hỏi trước, ăn mặc trang nhã, làm theo hướng dẫn của ban tổ chức và tránh làm gián đoạn nghi thức của làng.
