Sơn Đồng là một làng ở vùng Hoài Đức cũ, phía tây Hà Nội, nổi tiếng nhiều đời với nghề tạc tượng gỗ và làm đồ thờ: tượng Phật, tượng thánh, ngai, kiệu, hoành phi, câu đối, cửa võng, phần lớn được hoàn thiện bằng sơn son thếp vàng ngay trong làng. Đi trong ngõ Sơn Đồng, bạn sẽ thấy nhà nào cũng có một khoảng sân hay gian trước làm xưởng, mùi gỗ mít mới đục lẫn mùi sơn ta.
Bài này không phải cẩm nang mua tượng. Nó giúp bạn hiểu một làng tạc tượng vận hành ra sao: ai làm khâu nào, làng làm cho ai, vì sao một pho tượng ở chùa làng nào đó miền Bắc rất có thể từng đi qua tay thợ vùng này, và nghề đang thay đổi thế nào khi có máy móc, khi người trẻ có nhiều lựa chọn khác. Những chỗ chưa có tư liệu chắc chắn, bài nói rõ là lời kể của người trong làng.
Sơn Đồng ở đâu và vì sao làng gắn với tượng
Sơn Đồng thuộc vùng đất Hoài Đức cũ, nằm giữa dải làng nghề dày đặc của ngoại thành phía tây Hà Nội, nơi làng nào cũng có một nghề riêng: làng làm miến, làng dệt, làng làm đồ gỗ, làng đan. Trong dải ấy, Sơn Đồng giữ nghề tạc tượng và đồ thờ, một nghề vừa cần tay nghề mộc, vừa cần hiểu biết về nghi thức thờ cúng, vừa cần mắt thẩm mỹ để làm ra khuôn mặt có thần.
Người làng thường nói nghề có từ rất lâu, truyền qua nhiều đời. Tư liệu giấy tờ về thời điểm khởi nghề thì không rõ ràng, nên cách nói cẩn trọng nhất là: Sơn Đồng là một trong những làng tạc tượng gỗ có tiếng lâu đời ở đồng bằng Bắc Bộ, và đến nay vẫn còn nhiều gia đình sống bằng nghề. Một số công trình trùng tu đình chùa ở miền Bắc có sự tham gia của thợ Sơn Đồng, điều mà người làng kể lại với nhiều tự hào.
Vì sao tượng lại "chọn" làng này? Lý do thường được nêu là vị trí gần Thăng Long, nơi có nhu cầu lớn về đồ thờ cho đình, chùa, đền, phủ và các dòng họ. Một làng ở gần kinh thành, có sẵn thợ mộc giỏi, dần chuyên sâu vào mặt hàng khó nhất và có giá trị nhất của nghề mộc là tượng. Khi đã có tiếng, đơn hàng kéo về, con cháu học nghề, và chuỗi đó tự nuôi nhau qua nhiều thế hệ.
Một làng, nhiều nghề con: ai làm khâu nào
Thợ tạc tượng. Đây là người quyết định dáng và thần của pho tượng. Thợ cả thường đảm nhận phần mặt, bàn tay và những chỗ khó; thợ phụ đục thô, phá phôi, làm phần áo và bệ. Một xưởng gia đình có thể chỉ có cha con, cũng có thể thuê thêm vài thợ từ nơi khác đến học và làm.
Thợ chạm đồ thờ. Ngai, kiệu, cửa võng, hoành phi, câu đối, long ngai bài vị cần một kiểu tay nghề khác: chạm nổi, chạm lộng, giữ hoa văn đều và đối xứng trên mặt phẳng lớn. Nhiều nhà làm cả tượng lẫn đồ thờ, nhưng cũng có nhà chỉ chuyên một thứ.
Thợ sơn và thợ thếp. Sau khi tượng mộc xong, khâu sơn ta và thếp vàng hoặc thếp bạc là một nghề riêng, kéo dài nhiều tuần vì mỗi lớp sơn cần thời gian khô trong buồng ẩm. Có gia đình chỉ nhận sơn thếp cho các xưởng tạc khác trong làng.
Người lo gỗ và vật liệu. Gỗ mít, gỗ vàng tâm, gỗ dổi được mua về, xẻ, phơi hoặc để cho ổn định trước khi tạc. Sơn ta, vàng quỳ, bạc quỳ được mua từ những làng chuyên làm các thứ đó. Làng tạc tượng vì thế luôn nối với một mạng lưới làng khác.
Người nhận đơn và lo giao hàng. Đơn của một ngôi chùa, một ban quản lý đình hay một dòng họ thường cần bàn kỹ: kích thước, số pho, kiểu dáng theo vùng, thời hạn. Người nhận đơn phải hiểu nghi thức để không làm sai vị trí, sai tư thế, sai màu áo theo lệ nơi đặt.
Một pho tượng đi qua làng như thế nào
Nhìn từ góc tổ chức làng chứ không phải góc kỹ thuật chi tiết, một pho tượng gỗ ở Sơn Đồng thường đi qua các chặng sau. Mỗi xưởng có cách làm riêng, thứ tự có thể đổi chút ít.
- Bàn đơn: người đặt nói rõ tượng ai, đặt ở đâu, cỡ bao nhiêu so với ban thờ, theo kiểu chùa Bắc hay theo mẫu riêng. Thợ cả thường hỏi kỹ về không gian đặt tượng để tỉ lệ hợp với gian thờ.
- Chọn và chuẩn bị gỗ: gỗ được để ổn định, cắt thành khối phôi; tượng lớn có thể ghép nhiều khối. Gỗ mít được ưa chuộng vì thớ mịn, ít nứt, dễ ăn sơn.
- Đục thô: thợ phụ phá phôi theo các mốc thợ cả vạch, tạo khối đầu, thân, tay, bệ.
- Tạc tinh: thợ cả làm mặt, mắt, bàn tay, nếp áo. Đây là chặng quyết định pho tượng có hồn hay không.
- Làm nhẵn và xử lý bề mặt: bả, mài, chuẩn bị cho các lớp sơn.
- Sơn ta nhiều lớp, mỗi lớp chờ khô trong điều kiện ẩm, rồi thếp vàng hoặc bạc ở những phần cần thiết, phủ màu ở mặt và áo theo lệ.
- Giao tượng: chở đến nơi thờ. Việc an vị là nghi lễ của nơi thờ, do nhà chùa hoặc ban quản lý đình đền quyết định theo nếp riêng.
Cả chuỗi có thể kéo dài từ vài tuần tới nhiều tháng tuỳ cỡ tượng và số lớp sơn. Thợ lâu năm thường nói khâu sơn mới là khâu không thể làm vội: sơn ta khô không đều thì về sau dễ bong, rộp, và khi đó chỉ còn cách làm lại.
Sơn Đồng làm cho ai: đình chùa, dòng họ và trùng tu
Khách quen của làng tạc tượng truyền thống là các nơi thờ tự: chùa cần bổ sung tượng khi xây thêm gian, đình cần làm lại ngai, kiệu sau nhiều năm hư hỏng, đền phủ cần bộ tượng theo hệ thống riêng. Các dòng họ đặt long ngai bài vị, hoành phi, câu đối cho nhà thờ họ. Gia đình đặt tượng nhỏ hoặc đồ thờ cho bàn thờ trong nhà.
Một mảng việc đáng chú ý là trùng tu. Khi một di tích được tu bổ, tượng và đồ thờ cũ thường cần được gia cố, xử lý mối mọt, làm lại lớp sơn bong. Việc này đòi hỏi thợ hiểu cách làm cũ và chịu làm theo nguyên tắc giữ gốc, không biến tượng cổ thành tượng mới. Ở các công trình có tư vấn của cơ quan văn hoá, thợ làng nghề làm theo hồ sơ và chỉ dẫn của người phụ trách chuyên môn.
Cũng cần nói thẳng: không phải mọi việc "làm mới" tượng cổ đều đúng nguyên tắc bảo tồn. Có nơi sơn lại toàn bộ bằng sơn công nghiệp, thay đầu, đắp thêm chi tiết, làm mất dấu vết lịch sử của pho tượng. Lỗi đó thường không nằm ở người thợ mà ở cách ra quyết định của nơi đặt hàng. Nếu bạn tham gia lo việc tu bổ ở đình chùa quê mình, hãy hỏi cơ quan văn hoá địa phương trước khi động vào tượng cũ.
Những mặt hàng thường thấy ở một làng tạc tượng như Sơn Đồng
Bảng dưới gom các nhóm sản phẩm người làng hay làm và điều cần để ý khi nhìn từng nhóm. Đây là cách chia để hiểu nghề, không phải danh mục bán hàng.
| Nhóm | Ví dụ | Tay nghề cần nhất | Điều nên để ý khi xem |
|---|---|---|---|
| Tượng Phật, Bồ Tát | Tam Thế, A Di Đà, Quan Âm, Thích Ca | Khuôn mặt hiền, tỉ lệ cân, nếp áo mềm | Mặt, bàn tay, độ đều hai bên khi tượng ngồi |
| Tượng thánh, thần | Đức Ông, Hộ Pháp, tượng ở đền phủ | Thần thái riêng từng vị, trang phục phức tạp | Mũ, áo, vật cầm tay đúng lệ nơi thờ |
| Ngai, kiệu | Long ngai, kiệu bát cống | Chạm lộng, kết cấu chịu lực khi rước | Mộng ghép chắc, hoa văn liền mạch |
| Hoành phi, câu đối | Bảng gỗ chạm chữ Hán hoặc chữ Việt | Chạm chữ, viền hoa văn | Chữ do người hiểu Hán Nôm duyệt nội dung |
| Đồ thờ nhỏ | Bài vị, ống hương gỗ, đài | Chạm tinh trên khối nhỏ | Sơn thếp đều, không rỗ |
| Việc trùng tu | Gia cố, xử lý mối, làm lại sơn bong | Hiểu cách làm cũ, làm theo hồ sơ | Có giữ được phần gốc hay không |
Hoành phi câu đối là chỗ người đặt hay bỏ sót: nội dung chữ cần người hiểu Hán Nôm kiểm, vì thợ chạm theo mẫu được giao. Một chữ sai nằm trên gian thờ hàng chục năm là điều đáng tránh.
Nghề hôm nay: máy móc, thị trường và người trẻ
Như nhiều làng nghề Bắc Bộ, Sơn Đồng đã đổi khác. Máy cưa, máy bào, máy đục cầm tay giúp khâu phá phôi nhanh hơn nhiều. Máy CNC xuất hiện ở các xưởng lớn trong vùng, làm phần thô theo mẫu quét sẵn, rồi thợ sửa tay phần mặt và chi tiết. Người trong nghề có cách nhìn khác nhau về chuyện này: có người coi máy là công cụ giải phóng sức, có người lo tượng làm theo mẫu sẽ giống nhau và mất cái riêng của từng tay thợ.
Thị trường cũng rộng ra. Ngoài đình chùa trong nước, nhiều xưởng nhận đơn từ các cộng đồng người Việt ở nước ngoài, và làm cả mặt hàng trang trí. Đi kèm là áp lực giá: tượng làm nhanh, rẻ, sơn công nghiệp cạnh tranh với tượng làm kỹ, sơn ta nhiều lớp. Người mua không phải ai cũng phân biệt được hai thứ, và chính điều đó khiến các xưởng làm kỹ khó giữ giá.
Chuyện người trẻ là chuyện lớn nhất. Học tạc tượng cần nhiều năm mới làm được mặt tượng, trong khi các công việc khác ở thành phố trả lương ổn định hơn. Nhiều gia đình vẫn có con cháu theo nghề, có bạn trẻ học thêm mỹ thuật ở trường rồi về làng áp dụng, nhưng cũng có xưởng không còn người kế. Nếu bạn quan tâm tới tượng Việt, cách ủng hộ thiết thực nhất là hiểu và trân trọng giá trị của một pho tượng làm bằng tay thật sự.
Đến Sơn Đồng nên xem gì và ứng xử ra sao
Làng nghề là nơi người ta làm ăn hằng ngày, không phải bảo tàng. Một chuyến thăm có ích khi bạn biết nhìn và biết tôn trọng nhịp làm việc của xưởng.
- Xem các chặng khác nhau ở các xưởng khác nhau: nhà đang đục thô, nhà đang tạc mặt, nhà đang sơn. Ghép lại bạn sẽ thấy trọn một vòng đời pho tượng.
- Để ý bàn tay thợ cả khi làm mặt tượng: nhịp đục rất ngắn, thường dừng lại ngắm rồi mới đục tiếp.
- Nhìn buồng hoặc góc ủ sơn: sơn ta cần ẩm để khô, đó là lý do các lớp sơn kéo dài.
- Hỏi trước khi chụp ảnh, nhất là chụp người. Có xưởng không muốn mẫu riêng bị chụp lại.
- Không sờ vào tượng đang sơn: lớp sơn ta còn ướt có thể gây dị ứng da, và vết tay làm hỏng bề mặt.
- Giữ khoảng cách với máy cưa, máy đục; bụi gỗ nhiều, người có bệnh hô hấp nên mang khẩu trang.
- Nếu muốn đặt hàng, hãy bàn rõ ràng bằng văn bản về kích thước, chất liệu, cách sơn, thời hạn; bài này không giới thiệu xưởng nào cụ thể.
Một chuyến đi kết hợp với đình, chùa trong vùng sẽ giúp bạn so tượng mới làm ở xưởng với tượng cũ trên ban thờ, từ đó thấy rõ vì sao người ta quý tượng cổ.
Câu hỏi thường gặp
Làng Sơn Đồng hiện nay thuộc đơn vị hành chính nào?
Sơn Đồng nằm ở vùng Hoài Đức cũ, ngoại thành phía tây Hà Nội. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tên gọi cấp xã có thay đổi, nên khi tìm đường bạn nên tra theo địa giới mới của Hà Nội và hỏi thêm người địa phương.
Sơn Đồng chỉ làm tượng Phật thôi phải không?
Không. Làng làm cả tượng thánh, tượng ở đền phủ, ngai, kiệu, hoành phi, câu đối và nhiều đồ thờ khác. Tượng Phật là mảng quen thuộc, nhưng nghề của làng rộng hơn, gắn với nhu cầu của đình, đền, nhà thờ họ và gia đình.
Vì sao tượng gỗ ở làng tạc tượng hay dùng gỗ mít?
Gỗ mít có thớ mịn, ít nứt, dễ đục chi tiết và bám sơn ta tốt, lại là loại cây trồng phổ biến ở đồng bằng. Thợ còn dùng các loại gỗ khác như vàng tâm, dổi, tuỳ đơn hàng và vùng đặt, nhưng gỗ mít vẫn là lựa chọn quen thuộc nhất.
Đến thăm xưởng ở làng có cần hẹn trước không?
Nên hẹn hoặc ít nhất hỏi trước khi bước vào xưởng. Thợ đang làm việc, có máy móc và sơn ướt, nên khách nên đứng ở nơi chủ xưởng chỉ, hỏi trước khi chụp và không chạm vào tượng đang làm.
Tượng làm bằng máy CNC có còn được coi là sản phẩm làng nghề không?
Nhiều xưởng dùng máy cho phần thô rồi sửa tay phần mặt và chi tiết. Đó vẫn là sản phẩm của xưởng, nhưng khác với tượng tạc tay hoàn toàn. Điều quan trọng là người bán nói rõ cách làm để người mua hiểu mình đang nhận thứ gì.
Có nên nhờ thợ làng nghề sơn lại tượng cổ ở đình quê không?
Tượng cổ trong di tích là di sản chung. Trước khi sơn lại hay sửa, ban quản lý nên hỏi cơ quan văn hoá địa phương để có hướng xử lý đúng nguyên tắc giữ gốc. Thợ giỏi làm theo chỉ dẫn chuyên môn sẽ tốt hơn tự ý làm mới.
