Một pho tượng gỗ sơn son thếp vàng trong chùa làng không phải là sản phẩm của riêng một xưởng: gỗ đến từ vùng trồng cây, nhựa sơn ta đến từ vùng trung du, lá vàng quỳ mỏng như cánh ve đến từ làng dát vàng, bộ đục đến từ làng rèn, và nhiều thứ khác nữa. Làng tạc tượng chỉ là mắt xích cuối, nơi mọi thứ gặp nhau.
Bài này vẽ lại mạng lưới đó ở mức dễ hiểu, để bạn thấy vì sao khi một làng nghề phụ trợ suy giảm, nghề tượng cũng lung lay theo. Những địa danh được nhắc là những vùng nổi tiếng lâu đời; bài không đi vào cách làm chi tiết của từng nguyên liệu, và không giới thiệu cơ sở cụ thể nào.
Vì sao nghề tượng sống dựa vào nhiều làng
Ở đồng bằng Bắc Bộ, mỗi làng nghề thường chuyên một việc rất hẹp và làm việc đó giỏi qua nhiều đời. Làng này chỉ dát vàng, làng kia chỉ rèn, làng khác chỉ làm giấy, làm sơn. Sự chuyên môn hoá ấy tạo ra chất lượng cao nhưng cũng tạo ra sự phụ thuộc lẫn nhau: không có làng dát vàng, làng tạc tượng không có lá vàng để thếp; không có làng rèn, thợ tạc không có đục tốt.
Mạng lưới này hình thành dần qua chợ, qua người buôn, qua quan hệ họ hàng giữa các làng. Người thợ tạc lâu năm biết lá vàng của nhà nào mỏng đều, sơn của vùng nào tốt, đục của lò nào bền. Đó là kiến thức không có trong sách, nhưng quyết định chất lượng của pho tượng không kém gì đôi tay người tạc.
Hiểu mạng lưới cũng giúp bạn hiểu giá trị một pho tượng làm kỹ. Khi người thợ nói tượng của họ dùng sơn ta và vàng quỳ thật, điều đó có nghĩa là họ đang trả công cho cả một chuỗi người làm nghề ở nhiều làng khác. Một pho tượng phủ sơn công nghiệp và nhũ vàng thì cắt bớt các mắt xích ấy, rẻ hơn nhưng cũng làm yếu dần các làng phụ trợ.
Bản đồ nguyên liệu của một pho tượng sơn son thếp vàng
Bảng dưới gom những thứ chính một pho tượng gỗ truyền thống cần, nguồn thường gặp và điều người trong nghề hay để ý. Địa danh chỉ là ví dụ nổi tiếng, không phải nguồn duy nhất.
| Thứ cần | Nguồn quen thuộc | Người trong nghề để ý điều gì |
|---|---|---|
| Gỗ mít, gỗ vàng tâm, gỗ dổi | Cây trồng ở vườn quê, vùng trung du; gỗ có nguồn gốc hợp pháp | Gỗ đã ổn định, ít mắt, thớ đều, không mục lõi |
| Nhựa sơn ta | Vùng trồng cây sơn ở trung du phía Bắc, nổi tiếng là Phú Thọ | Độ trong, độ dẻo, có pha tạp hay không |
| Vàng quỳ, bạc quỳ | Làng dát vàng bạc quỳ, nổi tiếng là Kiêu Kỵ ở Gia Lâm, Hà Nội | Độ mỏng đều, màu vàng, không thủng |
| Son, màu khoáng | Mua qua các phố, chợ chuyên vật liệu | Màu bền, lên đẹp trên nền sơn ta |
| Đục, chàng, dao trổ | Các làng rèn ở đồng bằng Bắc Bộ | Thép tốt, giữ lưỡi lâu, cán vừa tay |
| Giấy, vải bồi | Mua từ các làng hoặc cơ sở chuyên | Dùng để bồi những chỗ nối, chỗ nứt trước khi sơn |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy một pho tượng tưởng như của một làng thật ra là điểm gặp của nhiều vùng. Đó là điều đáng nhớ mỗi khi chiêm ngưỡng tượng cũ trong đình chùa: sau nó là cả một hệ sinh thái nghề.
Kiêu Kỵ và lá vàng quỳ
Kiêu Kỵ là làng ở vùng Gia Lâm, Hà Nội, nổi tiếng nhiều đời với nghề dát vàng bạc quỳ: từ một mẩu vàng nhỏ, người thợ đập thành những lá mỏng tới mức gió thổi là bay, kẹp trong các tờ giấy đặc biệt. Lá vàng này được dùng để thếp lên tượng, hoành phi, câu đối, ngai, kiệu, những thứ có màu vàng óng ta thấy trong đình chùa.
Theo truyền thống của làng, tổ nghề dát vàng được thờ phụng là một vị quan thời Lê, người được kể là đã học nghề trong chuyến đi sứ rồi về truyền lại. Làng giữ lệ tưởng nhớ tổ nghề hằng năm. Như mọi tích tổ nghề, đó là ký ức cộng đồng được lưu trong thần tích và lời kể, bạn nên nghe tại di tích của làng để biết chi tiết theo cách người Kiêu Kỵ kể.
Với nghề tượng, vàng quỳ là thứ không thay được nếu muốn giữ đúng cách làm truyền thống. Nhũ vàng, sơn kim loại rẻ hơn và dễ dùng hơn, nhưng màu và độ bền khác hẳn. Khi nghề dát vàng thu hẹp vì máy móc và vật liệu thay thế, các xưởng tượng làm kỹ cũng gặp khó. Đó là một ví dụ rõ về sự phụ thuộc giữa các làng nghề.
Sơn ta: từ vườn cây trung du đến lớp áo của tượng
Sơn ta là nhựa của cây sơn, được trồng nhiều ở vùng trung du phía Bắc, trong đó Phú Thọ là nơi nổi tiếng lâu đời. Người lấy sơn rạch vỏ cây, hứng nhựa, rồi nhựa được để lắng, lọc, chế biến thành các loại sơn dùng trong nghề sơn mài, sơn thếp. Mùa lấy sơn, cách lấy, cách bảo quản nhựa đều là kinh nghiệm riêng của người vùng trồng.
Với tượng, sơn ta không chỉ để làm đẹp. Nó là lớp bảo vệ gỗ khỏi ẩm, mối mọt, là nền để thếp vàng bám chắc. Một pho tượng được sơn ta nhiều lớp đúng cách có thể giữ màu hàng trăm năm, điều mà nhiều tượng cổ trong chùa Việt chứng minh. Đó là lý do người giữ nghề tượng truyền thống coi trọng sơn ta đến vậy.
Cần nhắc rằng nhựa sơn ta tươi có thể gây dị ứng da nặng ở nhiều người, dân gian gọi là "sơn ăn". Thợ quen nghề có cách phòng tránh, nhưng người lạ đến xưởng không nên chạm vào sơn ướt hay tượng mới sơn. Bài không hướng dẫn cách tự pha hay tự dùng sơn ta; đó là việc của người có kinh nghiệm và đồ bảo hộ.
Phía lò đúc: đất khuôn, sáp, than và kim loại
Tượng đồng cũng sống nhờ một mạng lưới riêng, khác với tượng gỗ. Làng đúc cần đất sét có độ dẻo và độ chịu nhiệt phù hợp để làm khuôn; nhiều làng lấy đất ở bãi sông hoặc ruộng quen, trộn thêm các vật liệu như trấu, cát theo kinh nghiệm để khuôn không nứt khi gặp kim loại nóng. Người thợ già nhìn, bóp, ngửi đất là biết đất có dùng được hay không.
Với kiểu đúc khuôn sáp, sáp để nặn mẫu là một nguyên liệu quan trọng, xưa thường dùng sáp ong pha với các chất khác để mẫu đủ cứng mà vẫn dễ nặn. Than, củi cho lò, sau này là điện và các loại nhiên liệu khác, cũng là chi phí lớn. Còn kim loại thì đến từ nhiều nguồn: đồng mới, đồng tái chế, các kim loại pha để chỉnh màu và độ chảy.
Mỗi nguồn đều có rủi ro. Đất khuôn không đều thì mẻ đúc dễ hỏng; kim loại tái chế lẫn tạp chất thì tượng rỗ, màu loang. Vì thế các lò lâu năm thường gắn với những nguồn quen, những người buôn đồng, buôn đất đã làm việc với họ nhiều năm. Mạng lưới ấy ít khi được nhắc tới, nhưng thiếu nó thì không lò nào giữ được chất lượng đều qua các mẻ.
Những mắt xích ít ai để ý
Người buôn nguyên liệu. Giữa vùng trồng sơn, làng dát vàng và làng tạc tượng là những người buôn biết hàng, biết chỗ, biết thợ. Họ không làm ra sản phẩm nhưng giữ cho chuỗi vận hành, và nhiều khi là người đầu tiên báo cho thợ biết chất lượng nguyên liệu đang thay đổi.
Làng rèn đồ nghề. Một bộ đục cho thợ tạc có thể gồm hàng chục chiếc, mỗi chiếc một hình lưỡi. Thợ rèn giỏi biết làm thép cứng vừa đủ để giữ lưỡi mà không giòn gãy. Thợ tạc lâu năm thường gắn bó với một lò rèn quen.
Thợ mài, thợ bả. Trước khi sơn, tượng phải được bả, mài nhiều lần. Ở một số làng có người chuyên làm việc này, nhận tượng mộc từ thợ tạc rồi giao lại cho thợ sơn.
Người hiểu chữ, hiểu lệ. Với hoành phi, câu đối, bài vị đi kèm tượng, cần người hiểu Hán Nôm và hiểu nghi lệ. Đó thường là các cụ trong làng, người làm việc ở di tích, hoặc nhà nghiên cứu.
Người vận chuyển và lắp đặt. Tượng lớn, khám lớn cần người biết cách chằng buộc, khiêng, lắp mà không làm trầy sơn thếp. Đó cũng là một kỹ năng riêng.
Khi một mắt xích yếu đi
Mạng lưới làng nghề mạnh khi mọi mắt xích cùng sống. Nhưng mỗi mắt xích lại chịu những áp lực riêng: vùng trồng sơn có thể chuyển sang cây khác cho thu nhập cao hơn, làng dát vàng có thể thu hẹp vì máy móc, làng rèn có thể chuyển sang làm đồ gia dụng hàng loạt. Khi một mắt xích yếu đi, các làng còn lại phải tìm nguồn thay thế, thường là vật liệu công nghiệp.
Hệ quả nhìn thấy được là nhiều tượng mới phủ sơn công nghiệp, thếp nhũ thay vàng quỳ, đục bằng máy thay đục tay. Không phải mọi thay đổi đều xấu; vật liệu mới có ưu điểm của nó, nhất là về giá và tốc độ. Điều cần là người làm và người mua nói rõ với nhau đang dùng gì, để giá trị của cách làm truyền thống không bị lẫn lộn.
Với người quan tâm tới di sản, cách giữ mạng lưới là trân trọng sản phẩm làm đúng cách, sẵn lòng trả đúng giá cho nó, và ủng hộ các chương trình bảo tồn nghề phụ trợ, không chỉ nghề chính. Một chuyến đi thăm vùng trồng sơn hay làng dát vàng cũng giúp bạn hiểu pho tượng trong chùa quê mình sâu hơn rất nhiều. Ở một số nơi, chính quyền và các nhà nghiên cứu đã bắt đầu ghi chép lại kinh nghiệm của những người làm nghề phụ trợ cao tuổi, một việc rất đáng làm trước khi những hiểu biết ấy mất theo người giữ nó.
Câu hỏi thường gặp
Vàng quỳ là gì?
Vàng quỳ là lá vàng được dát mỏng tới mức rất nhẹ, kẹp giữa các tờ giấy chuyên dụng. Nó được dùng để thếp lên bề mặt tượng, hoành phi, câu đối, ngai, kiệu đã sơn ta, tạo màu vàng óng bền lâu. Kiêu Kỵ ở Gia Lâm, Hà Nội là làng nổi tiếng về nghề này.
Sơn ta khác sơn công nghiệp thế nào?
Sơn ta là nhựa cây sơn tự nhiên, khô chậm trong môi trường ẩm, tạo lớp màng bền, bám chắc và hợp để thếp vàng. Sơn công nghiệp khô nhanh, dễ dùng, rẻ hơn nhưng độ bền và cảm giác bề mặt khác. Tượng thờ làm theo lối truyền thống thường dùng sơn ta.
Vì sao tượng gỗ thường dùng gỗ mít?
Gỗ mít có thớ mịn, ít cong vênh khi đã ổn định, dễ đục chi tiết và bám sơn ta tốt. Cây mít lại trồng phổ biến ở vườn quê, nên nguồn gỗ sẵn. Thợ vẫn dùng các loại gỗ khác tuỳ đơn hàng, nhưng gỗ mít là lựa chọn quen thuộc nhất.
Đến xưởng sơn tượng có nguy hiểm không?
Nhựa sơn ta tươi có thể gây dị ứng da, dân gian gọi là sơn ăn. Nếu đến xưởng, bạn không nên chạm vào sơn ướt hay tượng mới sơn, nên mặc áo dài tay và đứng ở chỗ chủ xưởng chỉ. Trẻ nhỏ và người dễ dị ứng nên hạn chế vào gần.
Làm sao biết tượng thếp vàng quỳ hay phủ nhũ?
Nhìn bằng mắt thường khó chắc chắn, nhất là với tượng mới. Cách đáng tin nhất là hỏi rõ người làm và đề nghị ghi vật liệu trong thoả thuận. Thợ lâu năm có thể nhận ra qua màu, độ óng và cách lá vàng nằm trên bề mặt.
