Ngũ Xã là khu phố bên hồ Trúc Bạch, Hà Nội, nơi từ nhiều thế kỷ trước thợ đúc đồng của năm làng nghề vùng Kinh Bắc kéo về lập phường, nên mới có tên "Ngũ Xã" nghĩa là năm làng. Ngôi chùa của phường, thường gọi là chùa Ngũ Xã, tên chữ là Thần Quang, có một pho tượng A Di Đà bằng đồng rất lớn do chính thợ phường đúc vào giữa thế kỷ 20.
Bài này kể vì sao thợ đúc lại "di cư" vào kinh thành, một phường nghề trong đô thị khác gì một làng nghề ở quê, pho tượng đồng của chùa được nhìn nhận ra sao, và vì sao ngày nay đến Ngũ Xã bạn thấy cửa hàng đồ đồng nhiều hơn lò đúc. Những chi tiết về năm tháng cụ thể, bài chỉ nêu ở mức chắc chắn và dặn bạn đối chiếu tại di tích.
Từ năm làng quê lên một phường kinh thành
Thăng Long xưa là nơi tập trung nhu cầu đồ đồng lớn nhất nước: chuông, khánh, đỉnh, lư hương cho chùa quán, đồ dùng cho quan lại, đồ thờ cho các dòng họ, rồi cả tượng. Để gần khách hàng, thợ thủ công từ nhiều vùng quanh kinh thành kéo về lập phường, mỗi phường một nghề, để lại dấu vết trong tên phố Hà Nội ngày nay.
Theo truyền thống được kể lại, thợ đúc từ năm làng ở vùng Kinh Bắc, thuộc đất Thuận Thành ngày nay, cùng nhau lên kinh lập nghiệp ở khu đất ven hồ phía tây bắc thành, rồi đặt tên phường là Ngũ Xã để nhớ gốc. Thời điểm cụ thể được các nguồn nêu khác nhau, thường gắn với thời Lê. Điều chắc chắn là phường đã tồn tại và làm nghề đúc qua nhiều thế hệ, đủ để tên gọi đi vào bản đồ thành phố.
Thợ lên phố không cắt đứt với quê. Họ vẫn giữ quan hệ họ hàng, về quê dịp giỗ chạp, có khi đưa con em ở quê lên học nghề. Phường Ngũ Xã vì thế giống một nhánh của làng quê mọc trong đô thị: có chùa, có nơi thờ tổ nghề, có lệ làng riêng, chỉ khác là khách hàng ở ngay cạnh, và tiếng tăm lan nhanh hơn nhiều so với một làng ở xa.
Phường nghề trong phố khác làng nghề ở quê thế nào
Đất chật. Ở quê, lò đúc có thể đặt ngoài sân, ngoài bãi. Trong phố, mỗi nhà chỉ có một mặt bằng hẹp, lò, khuôn, kho đồng phải xếp gọn trong nhà ống. Điều đó giới hạn cỡ sản phẩm thường ngày, trừ những đợt làm đơn lớn có tổ chức riêng.
Khách tới tận nơi. Người mua đồ đồng ở kinh thành có thể đến tận phường xem hàng, đặt hàng, sửa đồ. Phường vừa sản xuất vừa bày bán, một mô hình mà ngày nay ta thấy rõ ở dãy cửa hàng đồ đồng trên phố.
Chịu tác động đô thị hoá sớm. Khi thành phố mở rộng, đất phố đắt lên, khói lò bị coi là phiền hà với dân cư, các lò đúc trong phố dần thu hẹp. Ở làng quê, quá trình này đến muộn hơn nhiều.
Gắn bó chặt với chùa của phường. Ngôi chùa không chỉ là nơi thờ Phật mà còn là nơi người trong phường gặp nhau, tưởng nhớ tổ nghề, và là nơi trưng ra tay nghề của phường qua những món đồ đồng cúng tiến.
Nghề nối với nhiều phường khác. Đồ đồng cần thợ chạm, thợ khảm, thợ làm đế gỗ, những người ở các phường nghề khác của kinh thành. Phường đúc vì thế nằm trong một mạng lưới thủ công đô thị dày đặc.
Pho tượng A Di Đà bằng đồng ở chùa Thần Quang
Điều làm Ngũ Xã được nhắc đến nhiều trong sách về tượng là pho tượng A Di Đà bằng đồng ở chùa Thần Quang. Tượng do thợ đúc của chính phường làm vào giữa thế kỷ 20, được giới thiệu là một trong những pho tượng Phật bằng đồng lớn của Hà Nội. Các con số về chiều cao và trọng lượng được nêu khác nhau tuỳ nguồn; bạn có thể đối chiếu bảng giới thiệu tại chùa khi đến.
Câu chuyện thường được kể là pho tượng là công sức và tấm lòng của cả phường: người góp đồng, người góp công, thợ giỏi trong phường cùng làm khuôn, cùng rót. Đúc một khối lớn như vậy ở giữa khu phố chật là việc khó, cần tính toán kỹ chỗ đặt khuôn và cách rót. Vì thế với người Ngũ Xã, pho tượng không chỉ là đối tượng thờ mà còn là bằng chứng tay nghề của phường.
Khi đến xem, bạn hãy nhớ đây là nơi thờ tự đang hoạt động. Ăn mặc kín đáo, đi nhẹ nói khẽ, không leo lên bệ, không chạm vào tượng, hỏi nhà chùa trước khi chụp ảnh và không dùng đèn flash. Muốn tìm hiểu ý nghĩa tượng A Di Đà theo giáo lý, bạn nên hỏi chư tăng; ở đây bài chỉ nói góc mỹ thuật và nghề.
Đọc pho tượng đồng của phường bằng con mắt nghề
Đứng trước một pho tượng đồng lớn do thợ phường làm, bạn có thể tập nhìn theo các điểm dưới đây. Bảng chỉ là gợi ý quan sát, không phải đánh giá pho tượng nào.
| Chỗ nhìn | Điều người thợ phải giải quyết | Bạn có thể để ý |
|---|---|---|
| Khuôn mặt | Mẫu nặn phải hiền, cân; khuôn phải giữ được nét | Đường mắt, khoé miệng có sắc không, có nhoè không |
| Bề mặt lớn | Đồng chảy đều khắp khuôn, không đọng bọt khí | Có vết rỗ, vết vá nhìn thấy được không |
| Bàn tay | Chi tiết nhỏ, ngón tách, dễ hỏng khi rót | Ngón tay có rõ, thế tay có tự nhiên không |
| Nếp áo | Giữ nhịp nếp gấp từ trên xuống, che mối ghép | Nếp áo có liền mạch không |
| Toà sen, bệ | Phần đỡ chịu toàn bộ trọng lượng | Bệ có cân với tượng, cánh sen có đều không |
| Màu bề mặt | Hợp kim và cách xử lý tạo màu | Màu tự nhiên của đồng hay lớp phủ sau này |
Tập nhìn như vậy giúp bạn thấy một pho tượng đồng là kết quả của rất nhiều quyết định kỹ thuật, không chỉ của một nhà điêu khắc. Đó cũng là cách tôn trọng những người thợ vô danh đã làm ra nó.
Rót đồng giữa phố: những cái khó riêng của thợ phường
Đúc ở làng quê, người thợ có sân rộng, có bãi đất để chôn khuôn, có khoảng trống quanh lò. Đúc giữa phố, mọi thứ phải co lại. Khuôn lớn đôi khi phải đặt ngay trong lòng nhà hoặc ở khoảng sân chung, lò phải đắp tạm, đường khiêng nồi đồng phải tính từng bước để không vướng vách, vướng cột. Một sơ suất nhỏ trong không gian chật có thể gây tai nạn cho cả người làm lẫn hàng xóm.
Thợ phường vì thế phát triển một lối làm việc rất kỷ luật: chia mảng nhỏ khi có thể, chuẩn bị kỹ từ nhiều ngày trước, chọn thời điểm rót ít người qua lại, phân công rõ ai giữ lò, ai khiêng, ai canh khuôn. Người già trong phường thường là người quyết định lúc nào đồng đủ nóng để rót, dựa vào màu lửa và kinh nghiệm cả đời.
Những pho tượng và đồ đồng lớn do phường làm được người dân quanh hồ nhắc đến như sự kiện chung, bởi cả khu phố cùng chứng kiến khói lò, tiếng búa đập khuôn. Ký ức ấy là một phần lý do vì sao người Ngũ Xã gắn bó với pho tượng ở chùa: nó không được mua về từ nơi khác mà ra đời ngay giữa khu phố mình sống.
Ngũ Xã hôm nay: cửa hàng đồ đồng và ký ức nghề
Đến Ngũ Xã hôm nay, bạn sẽ thấy dãy cửa hàng bày đồ đồng, đỉnh, lư, tượng nhỏ, chuông, cùng nhiều hàng quán ăn uống nổi tiếng của khu ven hồ. Lò đúc thì còn rất ít hoặc chỉ làm việc nhỏ như sửa, đánh bóng; phần lớn sản phẩm được làm ở các làng đúc ngoài thành phố rồi đem về bán. Đó là con đường chung của nhiều phường nghề trong lòng Hà Nội.
Dù vậy, ký ức nghề vẫn còn: trong tên phố, trong ngôi chùa có pho tượng đồng lớn, trong các gia đình còn giữ đồ nghề của ông cha, trong những người thợ già biết kể chuyện rót đồng giữa phố. Một số con cháu thợ cũ vẫn làm đồ đồng, tuy không đúc tại chỗ nữa mà làm việc với các xưởng ở làng quê.
Nếu bạn quan tâm, một buổi sáng ở Ngũ Xã có thể gồm: viếng chùa, ngắm tượng, đi dọc phố xem đồ đồng, rồi dạo quanh hồ Trúc Bạch. Khi xem đồ ở cửa hàng, hãy hỏi người bán đồ được làm ở đâu, bằng cách nào, để phân biệt đồ đúc thủ công với đồ đúc hàng loạt. Bài không giới thiệu cửa hàng cụ thể nào.
Ngũ Xã trong bức tranh các phường nghề Hà Nội
Ngũ Xã chỉ là một trong nhiều phường nghề của kinh thành xưa. Đặt nó cạnh những phường khác giúp bạn hiểu một làng nghề "lên phố" thường đi qua những gì.
- Nhiều tên phố Hà Nội còn giữ dấu nghề: phố bán đồ thiếc, phố làm đồ mã, phố làm đồ bạc, phố bán đồ sơn, mỗi phố có gốc từ một làng nghề ở vùng quanh kinh thành.
- Phần lớn các phường nghề có chung một quỹ đạo: thợ quê lên lập phường, làm và bán tại chỗ, rồi dần chỉ còn bán khi sản xuất chuyển về quê hoặc ra ngoại thành.
- Nhiều phường giữ được đình, chùa, hoặc nơi thờ tổ nghề, nơi ký ức nghề được lưu lại rõ nhất.
- Với nghề đúc, khói lò và nhu cầu mặt bằng lớn khiến sản xuất phải rời phố sớm hơn những nghề nhẹ như kim hoàn hay sơn.
- Những pho tượng, quả chuông, chiếc đỉnh do thợ phường làm vẫn còn ở các chùa đền trong thành phố, là dấu vết vật chất của nghề.
Vì vậy, đi tìm làng nghề tượng không nhất thiết phải về quê. Ngay giữa Hà Nội, một ngôi chùa phường như Thần Quang cũng kể được một chương của lịch sử nghề đúc đồng Việt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là Ngũ Xã?
Ngũ Xã nghĩa là năm làng. Tên gọi nhắc rằng thợ đúc đến từ năm làng nghề ở vùng Kinh Bắc xưa đã cùng lên kinh thành lập phường. Tên phường sau đó trở thành tên phố và tên chùa quen gọi, giữ lại ký ức về gốc gác của những người thợ.
Chùa Ngũ Xã và chùa Thần Quang có phải là một không?
Phải. Thần Quang là tên chữ của ngôi chùa, còn người dân quen gọi theo tên phường là chùa Ngũ Xã. Chùa nổi tiếng với pho tượng A Di Đà bằng đồng cỡ lớn do thợ đúc của phường làm vào giữa thế kỷ 20.
Hiện nay ở Ngũ Xã còn đúc đồng không?
Hoạt động đúc tại chỗ đã thu hẹp rất nhiều do đô thị hoá. Phố hiện chủ yếu là cửa hàng bày bán đồ đồng, nhiều sản phẩm được làm ở các làng đúc ngoài thành phố. Một số gia đình gốc thợ vẫn theo nghề nhưng làm việc với các xưởng ở nơi khác.
Đến chùa Thần Quang xem tượng cần lưu ý gì?
Đây là nơi thờ tự đang hoạt động. Bạn nên ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng, không leo bệ, không chạm vào tượng, hỏi nhà chùa trước khi chụp ảnh và không dùng đèn flash. Nếu muốn tìm hiểu giáo lý, hãy hỏi chư tăng tại chùa.
Có nên tin các con số về chiều cao, trọng lượng tượng trên mạng không?
Các con số về tượng lớn thường được nêu khác nhau giữa các nguồn. Bạn nên đối chiếu với bảng giới thiệu tại chùa hoặc tài liệu của cơ quan văn hoá. Khi viết lại, hãy ghi rõ nguồn để người đọc tự kiểm.
