Màu trên tượng Việt là một bảng quy ước: tượng Phật thường thếp vàng toàn thân hoặc mặt vàng áo son; tượng hậu và tượng Mẫu có mặt trắng hồng như người thật; tượng võ tướng mặt đỏ hoặc đen; áo Tam toà Thánh Mẫu theo màu từng toà là đỏ, xanh và trắng. Phần lớn những màu này đến từ bảng màu hạn chế của sơn ta truyền thống, kết hợp với quy ước của mỹ thuật tôn giáo và sân khấu.
Bài giải thích các nhóm màu hay gặp, chúng nói gì theo cách hiểu phổ biến, và vì sao một pho tượng cổ lại thường ngả nâu sẫm thay vì rực rỡ như ảnh tượng mới. Bài không đi vào quy trình sơn thếp, và cũng không gán cho màu sắc trên tượng bất kỳ tác dụng phong thuỷ nào.
Bảng màu của sơn ta: vì sao tượng xưa chủ yếu đỏ, đen, vàng
Tượng gỗ truyền thống của người Việt được phủ bằng sơn ta, tức nhựa cây sơn đã qua xử lý, pha với các chất tạo màu. Bảng màu của sơn ta xưa khá hẹp. Màu chủ đạo là son, một màu đỏ đậm, và then, màu đen bóng. Thêm vào đó là vàng và bạc dát mỏng, gọi là vàng quỳ, bạc quỳ, để thếp lên bề mặt. Các màu khác như xanh, trắng, hồng được dùng hạn chế hơn và thường bền kém hơn.
Chính sự hạn chế đó tạo nên vẻ đặc trưng của tượng Việt: đỏ son, đen then và vàng thếp. Khi đứng trong một gian thờ xưa, bạn sẽ thấy ba màu này lặp đi lặp lại trên tượng, trên khám, trên cửa võng, tạo thành một tổng thể hài hoà. Đó không phải vì người xưa thiếu sáng tạo, mà vì họ làm việc với những vật liệu bền nhất mình có.
Ngày nay, sơn công nghiệp cho phép dùng hầu như mọi màu, và nhiều tượng mới được sơn rất nhiều màu tươi. Đây là một dòng thẩm mỹ khác. Khi so sánh tượng cổ với tượng mới, nên nhớ rằng sự khác biệt về màu sắc phần lớn đến từ chất liệu, không chỉ từ gu thẩm mỹ.
Thếp vàng: thân tượng và khuôn mặt
Thếp vàng toàn thân. Nhiều tượng Phật được thếp vàng từ đầu đến chân. Cách hiểu phổ biến gắn màu vàng với hình ảnh thân Phật sáng rỡ trong kinh văn, đồng thời thể hiện sự trân trọng của người cúng tượng. Trong ánh nến, lớp vàng bắt sáng làm pho tượng như toả ra từ bóng tối.
Mặt vàng, áo son. Một kiểu phổ biến khác là thếp vàng phần mặt, tay, chân, còn áo để màu son. Sự tương phản giữa da vàng và áo đỏ làm nổi khuôn mặt, nơi người xem tập trung nhìn.
Mặt trắng hồng. Tượng Bồ Tát Quan Âm ở một số nơi, tượng hậu, tượng Mẫu và tượng các ông Hoàng, các Cô trong phủ thường được sơn mặt trắng hồng, môi đỏ, mày đen như người thật. Đây là cách làm tượng trông gần gũi, đời thường hơn, phù hợp với vai trò của các vị ấy trong đời sống tín ngưỡng.
Mắt, mày, môi được vẽ riêng. Dù thân tượng thếp vàng hay sơn son, các nét mắt, mày, ria và môi thường được vẽ thêm bằng sơn đen và son đỏ sau cùng. Vài nét vẽ này quyết định rất nhiều tới thần thái; cùng một khuôn mặt tạc, người vẽ khác nhau có thể làm pho tượng hiền hơn hay nghiêm hơn.
Thếp bạc rồi phủ màu. Có khi người thợ thếp bạc rồi phủ một lớp sơn trong màu vàng để tạo hiệu ứng như vàng, tiết kiệm chi phí. Theo thời gian, lớp phủ ngả màu và bạc bên dưới có thể xỉn đen, tạo nên những mảng tối trên tượng cũ.
Màu mặt theo quy ước trên tượng thần và võ tướng
Nhiều tượng thần và võ tướng mang màu mặt theo quy ước đã thành nếp, gần với lối vẽ mặt trong tuồng. Bảng dưới gom các trường hợp hay gặp nhất.
| Vị | Màu mặt thường gặp | Cách hiểu phổ biến |
|---|---|---|
| Quan Công | Đỏ | Trung nghĩa, ngay thẳng |
| Châu Xương (hầu Quan Công) | Đen | Cương trực, dũng mãnh |
| Quan Bình (hầu Quan Công) | Trắng | Tuổi trẻ, văn nhã |
| Hộ Pháp Trừng Ác | Thường sẫm, có nơi đỏ hoặc xanh | Nghiêm khắc, răn điều ác |
| Hộ Pháp Khuyến Thiện | Thường sáng hơn vị bên cạnh | Hiền hoà, khuyên điều thiện |
| Tượng quan văn, tượng hậu | Trắng hồng như người thật | Gần gũi, đời thường |
Quy ước màu mặt không đồng nhất giữa các vùng và các phường thợ. Hai pho Hộ Pháp ở hai chùa có thể sơn hoàn toàn khác nhau. Bảng chỉ cho biết xu hướng chung để bạn có chỗ bám khi quan sát.
Một điều nên để tâm: màu mặt trên tượng thường được sơn lại nhiều lần qua các đợt tu sửa, mỗi lần một người thợ, một loại sơn. Vì thế màu bạn thấy hôm nay có thể không phải màu gốc. Với tượng di tích, các nhà nghiên cứu đôi khi phải soi từng lớp sơn ở chỗ bong tróc mới biết pho tượng ban đầu được sơn màu gì.
Màu áo trên tượng các Mẫu
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Trong các phủ, điện thờ Mẫu, tượng Tam toà Thánh Mẫu ngồi ở hàng trên cùng, mỗi vị mặc áo một màu theo quy ước phổ biến: Mẫu Thượng Thiên áo đỏ, Mẫu Thượng Ngàn áo xanh, Mẫu Thoải áo trắng. Ở những nơi thờ Tứ phủ, có thêm Mẫu Địa phủ thường gắn với màu vàng.
Màu áo ở đây là ngôn ngữ nhận diện, giống như vật cầm tay trên tượng Bồ Tát. Mẫu Thượng Thiên gắn với miền trời, Thượng Ngàn với rừng núi, Thoải với sông nước, nên màu áo gợi lên những miền ấy. Các tượng ông Hoàng, các Cô, các Cậu ở hàng dưới cũng mặc áo theo màu của từng vị, khá phong phú.
Bài chỉ nói đến màu áo trên tượng như một phần mỹ thuật của di sản. Các nghi lễ trong phủ, nhất là hầu đồng, là thực hành văn hoá phức tạp, cần được tìm hiểu qua người trong cộng đồng tín ngưỡng và các nhà nghiên cứu. Bài không cổ suý những lời quảng bá gắn nghi lễ với việc chữa bệnh hay đổi vận.
Vì sao tượng cũ ngả nâu, ngả đen
Khói hương và bụi. Hàng chục, hàng trăm năm khói hương bám lên tượng tạo thành một lớp màng nâu sẫm. Lớp này phủ lên cả vàng thếp lẫn son đỏ, làm cả pho tượng trầm hẳn xuống. Nhiều người quen gọi đó là "màu thời gian".
Lớp sơn phủ ngả màu. Lớp sơn trong phủ ngoài cùng để bảo vệ vàng và son có xu hướng sẫm dần theo năm tháng. Màu đỏ son dưới lớp phủ ấy chuyển sang nâu đỏ, màu vàng chuyển sang vàng đồng.
Vàng bong, lộ lớp dưới. Ở những chỗ hay bị chạm như mũi, đầu gối, ngón tay, lớp vàng mỏng bị mòn đi, lộ ra lớp son hoặc lớp then bên dưới. Đó là lý do nhiều tượng cổ có những mảng đỏ, đen loang trên nền vàng.
Tượng đồng lên màu. Tượng đồng để lâu sẽ hình thành lớp gỉ trên bề mặt, có màu nâu, đen hoặc xanh tuỳ môi trường. Với tượng cổ, lớp này là một phần của lịch sử pho tượng, giới bảo tồn thường không khuyến khích đánh bóng cho sáng lại.
Màu tượng ở Nam Bộ, chùa Khmer và điêu khắc Chăm
Ở chùa Khmer Nam Bộ, tượng Phật thường được thếp vàng hoặc sơn màu vàng rực, áo có khi để màu vàng nghệ gần với màu y của các nhà sư Nam tông. Tượng ngoài trời ở nhiều chùa Nam Bộ được sơn trắng toàn thân, nhất là tượng Quan Âm đứng và tượng Phật lớn. Màu trắng hợp với ánh nắng mạnh và dễ sơn lại khi bạc màu.
Điêu khắc Chăm bằng sa thạch, mà nay bạn thấy trong bảo tàng hay ở các khu tháp, hầu hết mang màu của chính viên đá: xám, nâu, vàng đất. Người xem quen nghĩ tượng Chăm vốn không màu, nhưng câu hỏi tượng xưa có từng được phủ màu hay không vẫn là đề tài các nhà nghiên cứu bàn luận, nên bài không khẳng định.
Những khác biệt ấy nhắc ta rằng không có một bảng màu "đúng" cho mọi pho tượng Việt. Mỗi vùng, mỗi dòng tượng, mỗi chất liệu có quy ước riêng. Đánh giá màu trên một pho tượng nên đặt trong đúng bối cảnh của nó. Một pho tượng sơn trắng ngoài trời ở Nam Bộ và một pho thếp vàng trong điện chùa Bắc Bộ đều đúng với nơi chốn của mình, dù trông khác nhau đến đâu. Điều cần hỏi không phải màu nào đẹp hơn, mà màu ấy có hợp với chất liệu, ánh sáng và truyền thống của nơi đặt tượng hay không.
Sơn lại tượng cho mới: điều nên cân nhắc
Nhiều nơi, trước dịp lễ lớn, tượng cũ được sơn lại cho sáng đẹp. Với tượng thờ trong nhà mới làm vài chục năm, đó là lựa chọn của gia đình. Với tượng cổ ở đình, chùa, giới bảo tồn thường lo ngại: lớp sơn mới phủ lên có thể che mất dấu vết tay nghề xưa, xoá các lớp màu gốc là tư liệu quý, và nếu dùng sơn công nghiệp thì có thể làm hỏng lớp sơn ta bên dưới.
Nguyên tắc chung của trùng tu là giữ tối đa phần gốc, chỉ can thiệp khi thật cần thiết, và mọi can thiệp phải có người chuyên môn. Nếu làng bạn có tượng cổ đã xuống màu, cách làm phù hợp là báo cho ban quản lý di tích hoặc cơ quan văn hoá địa phương, thay vì tự thuê thợ sơn lại. Chi tiết về bảo quản và trùng tu được nói kỹ ở các bài riêng.
Nếu bạn tìm hiểu tượng mới cho gia đình, nên hỏi rõ người bán tượng được sơn bằng sơn ta hay sơn công nghiệp, thếp vàng thật hay nhũ vàng. Những mô tả chất liệu rõ ràng như vậy có trên một số trang vật phẩm, trong đó có Vật Phẩm Phong Thủy, giúp bạn đối chiếu trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tượng Phật thường được thếp vàng?
Cách hiểu phổ biến gắn màu vàng với hình ảnh thân Phật sáng rỡ được mô tả trong kinh văn, đồng thời thể hiện sự trân trọng của người cúng tượng. Về mặt nghề, vàng quỳ là vật liệu bền và quý nhất mà thợ sơn xưa có, nên được dành cho tượng thờ quan trọng.
Vì sao Quan Công luôn mặt đỏ?
Màu mặt đỏ của Quan Công là quy ước lâu đời trong mỹ thuật và sân khấu, gắn với hình ảnh trung nghĩa, ngay thẳng. Quy ước này có mặt trên tượng, tranh và trong lối vẽ mặt sân khấu. Đi cùng là Châu Xương mặt đen và Quan Bình mặt trắng.
Màu áo Tam toà Thánh Mẫu là gì?
Theo quy ước phổ biến, Mẫu Thượng Thiên mặc áo đỏ, Mẫu Thượng Ngàn mặc áo xanh, Mẫu Thoải mặc áo trắng. Ở nơi thờ Tứ phủ có thêm Mẫu Địa phủ thường gắn với màu vàng. Màu áo giúp nhận diện từng vị trên tượng và trong trang phục nghi lễ.
Tượng cũ ngả nâu có nên lau cho sáng lại không?
Với tượng cổ, không nên tự lau bằng hoá chất hay chà mạnh, vì có thể làm bong lớp vàng và lớp sơn gốc. Nên phủi bụi nhẹ bằng chổi mềm khô. Nếu tượng có giá trị lịch sử, hãy hỏi người làm bảo tồn trước khi làm bất cứ điều gì.
Màu sắc trên tượng có ảnh hưởng đến may rủi không?
Không có cơ sở trong truyền thống mỹ thuật để gán cho màu sắc trên tượng tác dụng may rủi. Màu trên tượng là ngôn ngữ nhận diện và là kết quả của vật liệu sơn truyền thống. Nên chọn tượng theo nếp nhà, tay nghề và chất liệu thay vì theo lời quảng cáo về màu.
Tượng Chăm ngày xưa có được tô màu không?
Đây là câu hỏi các nhà nghiên cứu vẫn còn bàn luận. Tượng Chăm bằng sa thạch mà ta thấy ngày nay hầu hết mang màu tự nhiên của đá. Bạn có thể tìm hiểu thêm qua tài liệu của các bảo tàng điêu khắc Chăm và các công trình nghiên cứu chuyên ngành.
