La Xuyên là một làng ở vùng Ý Yên, trước thuộc Nam Định, nay thuộc tỉnh Ninh Bình sau đợt sắp xếp năm 2025, nổi tiếng với nghề chạm khắc gỗ: đồ thờ, ngai, khám, hoành phi, đồ nội thất chạm, và cả tượng gỗ. Người trong nghề thường nói La Xuyên mạnh về "chạm" hơn là "tạc", nhưng ranh giới giữa hai việc này mỏng hơn ta tưởng.
Bài này giúp bạn hiểu chạm và tạc khác nhau thế nào, vì sao một làng chạm gỗ lại làm được tượng, làng tổ chức sản xuất ra sao, và những thay đổi mà nghề đang đối mặt. Những thông tin về khởi nguồn nghề và vị tổ của làng, bài chỉ nhắc ở mức truyền ngôn, vì tư liệu viết không thống nhất.
Chạm và tạc: hai chữ của nghề gỗ
Trong tiếng nói của thợ, "tạc" thường dùng cho việc tạo một hình khối tròn, xem được từ nhiều phía, như một pho tượng đứng giữa gian thờ. "Chạm" thường dùng cho việc khắc hình lên một mặt gỗ, hình nổi lên hoặc thủng xuyên qua, xem chủ yếu từ phía trước, như một bức cửa võng, một tấm hoành phi hay mặt trước của khám thờ.
Chạm lại có nhiều mức. Chạm nông chỉ khắc đường nét trên mặt phẳng. Chạm nổi đẩy hình lên khỏi nền, tạo độ sâu. Chạm lộng khoét thủng nền, để hình rồng, mây, hoa lá như bay trong không gian. Chạm kênh bong là mức khó, các lớp hình chồng lên nhau, có lớp gần như tách khỏi nền. Một người thợ chạm giỏi ở mức kênh bong đã tiến rất gần với tư duy khối của thợ tạc tượng.
Vì vậy không lạ khi một làng nổi tiếng về chạm như La Xuyên cũng làm tượng. Phần nhiều tượng ở các làng chạm là tượng nhỏ và vừa, tượng gắn với khám, với ngai, hoặc tượng trang trí. Còn những pho tượng thờ lớn cho chùa, nhiều nơi vẫn tìm đến các xưởng chuyên tạc tượng. Hiểu điều này giúp bạn nhìn sản phẩm của từng làng đúng với thế mạnh của họ.
La Xuyên trong bức tranh làng nghề vùng Ý Yên
Một vùng nhiều nghề. Ý Yên là vùng đồng bằng có mật độ làng nghề cao: làng chạm gỗ, làng đúc đồng, làng rèn, làng làm đồ mây tre. Các làng gần nhau trao đổi thợ, nguyên liệu và đơn hàng, nên đồ thờ của vùng thường là sản phẩm phối hợp nhiều làng.
Thế mạnh về đồ thờ chạm. La Xuyên được biết đến qua cửa võng, hoành phi, câu đối, khám, ngai, những món đòi hỏi chạm lộng và chạm kênh bong. Đây cũng là lý do thợ La Xuyên hay được nhắc đến trong các công trình làm mới hoặc phục dựng nội thất đình chùa.
Đồ nội thất chạm. Bên cạnh đồ thờ, làng làm cả tủ, sập, bàn ghế chạm khắc. Thị trường đồ nội thất giúp làng có việc đều, nhưng cũng khiến một phần thợ trẻ chuyển hẳn sang đồ gỗ dân dụng.
Truyền ngôn về tổ nghề. Như nhiều làng nghề Bắc Bộ, La Xuyên có nơi thờ tổ nghề và giữ lệ tưởng nhớ hằng năm. Tên tuổi, thời đại của vị tổ và các chuyện gắn với công trình nổi tiếng được kể theo nhiều cách; bạn nên nghe trực tiếp ở làng và coi đó là truyền thuyết của cộng đồng.
Tượng trong sản phẩm của làng. Tượng gỗ La Xuyên thường gặp ở cỡ vừa và nhỏ, tượng gắn với đồ thờ chạm, tượng linh vật trên ngai kiệu. Tay chạm chi tiết giỏi giúp phần mũ áo, hoa văn trên tượng rất kỹ.
Một bộ đồ thờ chạm gồm những gì và khó ở đâu
Nhìn vào một gian thờ hoàn chỉnh của đình hay nhà thờ họ, bạn sẽ thấy nhiều món của nghề chạm. Bảng dưới gom các món chính và cái khó của từng món đối với người thợ.
| Món | Vị trí | Kỹ thuật chạm chính | Cái khó |
|---|---|---|---|
| Cửa võng | Treo ngang phía trước gian thờ | Chạm lộng, kênh bong | Mảng lớn, phải đối xứng và nhẹ để treo |
| Hoành phi | Treo trên cao, giữa gian | Chạm chữ, viền hoa văn | Nội dung chữ phải do người hiểu Hán Nôm duyệt |
| Câu đối | Hai bên cột | Chạm chữ nổi hoặc chìm | Hai vế cân nhau về nét và nhịp |
| Khám thờ | Che bao quanh tượng hoặc bài vị | Chạm lộng nhiều lớp | Kết cấu tháo lắp được để vận chuyển |
| Ngai thờ | Đặt bài vị hoặc tượng | Chạm nổi đầu rồng, tay ngai | Đầu rồng ở tay ngai gần như một tượng nhỏ |
| Kiệu rước | Dùng khi rước trong lễ hội | Chạm lộng, ghép mộng | Phải chịu lực khi khiêng mà vẫn thanh thoát |
Người ta hay chú ý tượng mà bỏ qua đồ thờ chạm, nhưng chính lớp chạm khắc này tạo nên không gian quanh pho tượng. Một pho tượng đẹp đặt trong khám chạm vụng sẽ mất đi nhiều phần vẻ trang nghiêm.
Hoa văn quen thuộc trên đồ thờ chạm và cách đọc
Rồng. Rồng là đề tài chạm phổ biến nhất trên đồ thờ ở đình, đền, chùa. Rồng mỗi thời mỗi khác: có thời thân mảnh uốn khúc mềm, có thời đầu to, bờm lửa dữ. Thợ hôm nay thường chạm rồng theo kiểu thời Nguyễn hoặc phỏng theo mẫu cũ của chính di tích được làm lại, nên khi đặt đồ cho một đình cổ, người ta hay đưa ảnh đồ cũ cho thợ xem.
Mây và lửa. Mây cuộn, mây tản, ngọn lửa lượn là những mảng nền lấp đầy khoảng trống quanh rồng, phượng. Đây là phần thợ mới hay được giao, nhưng mây đều tay hay không lại quyết định mảng chạm nhìn có sống hay không.
Tứ linh. Long, lân, quy, phượng là bộ bốn linh vật quen thuộc trên cửa võng, hoành phi, bức cốn. Mỗi con có quy ước tạo dáng riêng trong nghề, và bộ tứ linh thường được bố cục đối xứng theo trục giữa gian thờ.
Tứ quý. Tùng, cúc, trúc, mai hoặc các bộ cây hoa bốn mùa khác hay xuất hiện trên câu đối, cánh khám, diềm ngai. Đề tài này nhẹ nhàng, hợp với nhà thờ họ và không gian gia đình.
Hoa sen và hoa lá dây. Sen hay gặp ở đồ thờ trong chùa; hoa lá dây chạy dài làm viền. Viền chạy được đều suốt chiều dài một tấm hoành phi là thước đo tay nghề kiên nhẫn của người thợ.
Một ngày ở xưởng chạm: nhịp làm và cách chia việc
Xưởng chạm ở làng thường là nhà ở mở rộng: gian trước làm bàn chạm, sân sau chất gỗ. Thợ ngồi ghế thấp, tấm gỗ đặt trên bàn hoặc kê nghiêng, xung quanh là cả chục loại đục với lưỡi bằng, lưỡi vũm, lưỡi móc, mỗi loại cho một kiểu nét. Âm thanh quen thuộc là tiếng vồ gỗ gõ nhẹ đều đều lên cán đục.
Việc chia theo tay nghề. Thợ mới làm phần nền, khoét những chỗ thủng lớn, đánh giấy ráp. Thợ vững làm hoa lá, mây. Thợ cả làm đầu rồng, mặt người, những chỗ cần "thần". Bản vẽ mẫu thường được dán hoặc vẽ trực tiếp lên gỗ; với đơn quen, thợ lâu năm chạm theo trí nhớ, chỉ cần vài nét phác.
Khâu hoàn thiện có thể làm tại xưởng hoặc gửi đi: sơn ta, sơn son thếp vàng, hoặc để mộc rồi đánh dầu tuỳ yêu cầu. Món lớn như cửa võng, khám được chạm thành từng mảng rời, đánh số, rồi lắp ráp tại nơi đặt. Đó là lý do khi đình chùa làm mới gian thờ, người ta thường thấy thợ làng nghề ở lại nhiều ngày để lắp, chỉnh, sơn dặm.
Đổi thay của nghề: máy, gỗ và người
Máy chạm vi tính đã vào nhiều làng chạm gỗ Bắc Bộ. Với hoa văn lặp lại như mây, lá, viền, máy làm nhanh và đều; thợ tay chỉ còn sửa và làm những chỗ máy không tới được. Điều này giúp giảm giá thành, nhưng cũng làm cho nhiều bộ đồ thờ trông giống nhau, mất đi sự khác biệt nhỏ giữa hai bên đối xứng mà tay thợ vẫn để lại.
Gỗ là bài toán lớn. Gỗ quý ngày càng khó mua và phải có nguồn gốc hợp pháp; nhiều xưởng chuyển sang gỗ trồng hoặc gỗ nhập khẩu. Với đồ thờ sơn son thếp vàng, gỗ mít vẫn được dùng nhiều vì dễ chạm, ăn sơn tốt. Người đặt hàng nên hỏi rõ loại gỗ, tránh chạy theo tên gọi gỗ quý mà không có giấy tờ.
Còn về người, cũng như Sơn Đồng hay Bảo Hà, La Xuyên có cả gia đình giữ nghề qua nhiều đời và những nhà đã bỏ nghề. Những thợ trẻ tiếp tục thường biết dùng cả máy lẫn tay, biết vẽ mẫu trên máy tính, biết bán hàng qua mạng. Câu hỏi còn lại là liệu tay nghề chạm kênh bong, thứ cần nhiều năm khổ luyện, có còn đủ người giữ hay không.
Đi xem làng chạm gỗ: những điều nên biết
Nếu bạn có dịp đi qua vùng Ý Yên, một vài gợi ý giúp chuyến thăm có ích mà không làm phiền người làm nghề.
- Để ý sự khác nhau giữa mảng chạm bằng tay và mảng chạm máy: nét tay thường không đều tuyệt đối, đáy nét có vết đục, chỗ chuyển tiếp mềm hơn.
- Xem một tấm chạm lộng từ phía sau: bạn sẽ hiểu thợ phải tính trước độ dày, độ chịu lực ra sao.
- Hỏi thợ về tên các loại đục; nhiều người sẵn lòng kể khi thấy khách thật sự quan tâm.
- Không tự ý chạm tay lên đồ đã sơn thếp, không đứng sát chỗ thợ đang dùng máy cưa, máy chạm.
- Đeo khẩu trang nếu ở lâu trong xưởng có nhiều bụi gỗ, nhất là với trẻ nhỏ và người có bệnh hô hấp.
- Kết hợp xem đình, chùa trong vùng để so đồ thờ mới với đồ cũ, từ đó thấy được vì sao đồ chạm xưa được quý.
Bài không giới thiệu xưởng cụ thể nào. Nếu cần đặt đồ thờ, bạn nên xem nhiều nơi, đòi xem sản phẩm đã làm, và thoả thuận rõ bằng văn bản. Bạn cũng có thể xem thêm tượng và vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy để có hình dung trước khi bàn với thợ.
Câu hỏi thường gặp
La Xuyên bây giờ thuộc tỉnh nào?
La Xuyên nằm ở vùng Ý Yên, trước đây thuộc tỉnh Nam Định. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, Nam Định được hợp nhất vào tỉnh Ninh Bình, nên làng nay thuộc Ninh Bình. Khi tra đường, bạn nên dùng địa giới mới và hỏi thêm người địa phương.
Chạm lộng và chạm kênh bong khác nhau thế nào?
Chạm lộng là khoét thủng nền để hình nổi bật trên khoảng trống. Chạm kênh bong khó hơn, các lớp hình chồng lên nhau ở nhiều độ sâu, có lớp gần như tách khỏi nền. Kênh bong cần tư duy khối rất tốt, gần với cách nghĩ của thợ tạc tượng.
Làng chạm gỗ có tạc được tượng Phật lớn cho chùa không?
Nhiều thợ chạm giỏi làm được tượng, nhất là cỡ vừa và nhỏ. Với tượng thờ lớn, nơi đặt thường tìm xưởng chuyên tạc tượng hoặc thợ có kinh nghiệm riêng về tượng. Điều quan trọng là xem sản phẩm thợ đã làm trước khi giao việc.
Đồ thờ chạm bằng máy có kém hơn đồ chạm tay không?
Máy cho nét đều và nhanh, phù hợp với hoa văn lặp lại. Đồ chạm tay có độ sâu, độ mềm và nét riêng mà máy khó có. Hai loại khác nhau về giá trị thủ công, người bán nên nói rõ để người mua chọn theo nhu cầu và khả năng của mình.
Có nên đặt hoành phi câu đối mà không nhờ người xem chữ?
Không nên. Thợ chạm theo mẫu được giao, nhiều người không đọc Hán Nôm. Nội dung chữ trên hoành phi câu đối nên do người hiểu Hán Nôm soạn hoặc duyệt, để tránh sai chữ, sai nghĩa, rồi treo trên gian thờ hàng chục năm.
