Để giữ tượng ở đình, chùa khỏi mất trộm, cộng đồng cần làm ba việc cùng lúc: kiểm kê và lập hồ sơ ảnh nhận dạng cho từng pho tượng, gia cố chỗ đặt và lối ra vào, và tổ chức trông coi có người, có lịch. Khi không may bị mất, hồ sơ ảnh tốt là thứ quý nhất giúp cơ quan chức năng tìm lại; không có ảnh, một pho tượng bị đánh cắp gần như không thể chứng minh là của làng.
Tượng cổ ở đình, chùa nông thôn là di sản của cả cộng đồng nhưng thường được trông coi bởi một vài người lớn tuổi, cửa gỗ cũ, ít đèn đêm. Báo chí nhiều năm qua đã đưa tin không ít vụ mất trộm tượng, đồ thờ ở các di tích. Bài này gom những việc thiết thực, ít tốn kém mà ban quản lý, nhà chùa và người dân có thể làm.
Vì sao tượng cổ trở thành mục tiêu
Tượng cổ có giá trị trên thị trường đồ cổ, trong và ngoài nước, chính vì chúng hiếm, đẹp và mang dấu thời gian. Một pho tượng gỗ nhỏ, nhẹ, đặt ở ban thờ ít người qua lại vào ban đêm là mục tiêu dễ dàng. Đồ đồng như tượng, chuông, lư cũng bị nhắm tới. Ngay cả những pho tượng không đặc biệt quý về mỹ thuật cũng có thể bị lấy đi, vì kẻ trộm không phải lúc nào cũng phân biệt được, và vì đồ thờ cũ nói chung đều có người tìm mua.
Nhiều di tích ở làng quê có những điểm yếu chung: cửa khoá đơn giản, tường thấp, không có đèn chiếu sáng ban đêm, người trông coi tuổi cao và không ở lại qua đêm. Nhiều nơi chưa có danh sách hiện vật đầy đủ, càng không có ảnh chụp từng pho. Khi mất, người trong làng có khi chỉ biết là "mất một pho tượng ở hậu cung", mô tả bằng trí nhớ.
Sau khi bị đánh cắp, tượng có thể được sơn lại, cưa bỏ phần dễ nhận diện, làm giả cổ thêm hoặc chuyển qua nhiều tay. Nếu không có ảnh chụp chi tiết những đặc điểm riêng, việc nhận lại tượng khi tìm thấy rất khó khăn.
Kiểm kê và lập hồ sơ ảnh cho từng pho tượng
Đây là việc đầu tiên và quan trọng nhất, không tốn tiền, chỉ cần thời gian và sự cẩn thận. Có thể làm theo các bước:
- Lập danh sách toàn bộ tượng và hiện vật quan trọng theo từng gian, từng ban thờ; mỗi hiện vật một số thứ tự.
- Chụp ảnh mỗi pho tượng từ phía trước, sau, hai bên, nhìn từ trên xuống nếu được, với nền đơn giản và ánh sáng đều. Đặt một vật có kích thước biết trước hoặc thước đo bên cạnh để thấy tỷ lệ.
- Chụp cận các đặc điểm riêng: vết sứt, vết nứt, chỗ vá cũ, lỗ mọt, chữ hay dấu khắc nếu có, mặt dưới đế. Những đặc điểm này giúp phân biệt pho tượng với bất kỳ pho tượng tương tự nào.
- Ghi mô tả ngắn cho mỗi pho: tên gọi trong làng, chất liệu, kích thước đo được, màu sắc, tư thế, vật cầm tay, nơi đặt.
- Lưu hồ sơ thành nhiều bản: một bản giấy ở ban quản lý, một bản số trên máy của người tin cậy, một bản gửi cơ quan văn hoá địa phương nếu được.
- Cập nhật hồ sơ định kỳ, chẳng hạn mỗi năm một lần hoặc sau mỗi lần tu bổ, di chuyển.
Những người làm bảo tàng và chống buôn bán cổ vật trên thế giới có dùng một chuẩn mô tả tối thiểu tên là Object ID, gồm các mục như loại hiện vật, chất liệu và kỹ thuật, kích thước, chữ và dấu khắc, đặc điểm nhận dạng, đề tài, niên đại, kèm ảnh. Hồ sơ của làng không cần đầy đủ như vậy, nhưng đi theo các mục đó sẽ giúp mô tả dễ được cơ quan chức năng sử dụng.
Hồ sơ ảnh tốt trông thế nào: chụp bằng điện thoại cũng đủ
Nhiều ban quản lý ngại lập hồ sơ vì nghĩ cần máy ảnh chuyên nghiệp. Thực ra một chiếc điện thoại thông minh đời gần đây là đủ, miễn là chụp có phương pháp. Điều quan trọng là ảnh phải rõ, đủ góc và đủ chi tiết để người chưa từng thấy pho tượng vẫn nhận ra nó.
Chọn ánh sáng tự nhiên đều, như buổi sáng có mây hoặc chỗ gần cửa nhưng không có nắng chiếu thẳng. Không dùng đèn nháy ở nơi nhà chùa không cho phép, và đèn nháy cũng tạo ra mảng loá trên mặt vàng thếp làm mất chi tiết. Nếu có, đặt một tấm vải trơn màu xám hoặc trắng phía sau tượng để hình khối nổi rõ.
Giữ máy ngang tầm giữa pho tượng, chụp thẳng chứ không chụp chéo từ dưới lên để tránh méo tỷ lệ. Chụp toàn thân trước, rồi tiến lại gần chụp mặt, tay, đế và từng đặc điểm riêng. Mỗi tấm ảnh nên được đặt tên theo số thứ tự của hiện vật và góc chụp, để không lẫn khi lưu nhiều tượng.
Cuối cùng, kiểm tra ảnh ngay tại chỗ: phóng to xem có nét không, có thấy rõ vết sứt, vết vá không. Chụp lại ngay nếu cần, vì quay lại lần sau thường bị trì hoãn.
Gia cố chỗ đặt tượng và lối ra vào
Những biện pháp vật lý không cần đắt tiền, quan trọng là làm cho việc lấy trộm khó hơn, chậm hơn và dễ bị phát hiện hơn:
- Thay hoặc gia cố khoá cửa chính, cửa phụ, cửa sổ hậu cung; kiểm tra bản lề, then cài đã mục chưa.
- Lắp song sắt hoặc lưới ở cửa sổ thấp mà không làm hỏng kiến trúc gốc; với di tích đã xếp hạng, hỏi ý kiến cơ quan văn hoá trước.
- Gắn tượng nhỏ vào bệ bằng cách kín đáo, có thể tháo ra khi cần, do người có nghề thực hiện để không làm hỏng tượng.
- Đặt tượng nhỏ, tượng quý trong khám có khoá thay vì để trần trên ban thờ.
- Lắp đèn chiếu sáng ban đêm quanh khu vực di tích; ánh sáng là một biện pháp răn đe đơn giản.
- Cân nhắc lắp camera và chuông báo; nếu lắp, đặt màn hình theo dõi ở nơi có người, và đường dây điện đi gọn, an toàn, không gây nguy cơ cháy.
Mọi thay đổi trên kiến trúc di tích cần cân nhắc để không làm hỏng công trình. Biện pháp tốt là biện pháp vừa an toàn cho hiện vật vừa tôn trọng di tích.
Tổ chức trông coi: con người vẫn là chính
Không thiết bị nào thay được con mắt của cộng đồng. Ở nhiều làng, việc trông coi đình, chùa được giao cho một hai người lớn tuổi; công việc nặng và kéo dài. Chia lịch trực đêm cho các gia đình, các chi họ, đoàn thanh niên hoặc hội người cao tuổi giúp chia sẻ gánh nặng và tăng sự hiện diện.
Người trông coi nên có danh sách hiện vật và biết từng pho tượng ở đâu. Mỗi sáng mở cửa, nhìn qua các ban thờ là đủ để phát hiện sớm nếu có gì thay đổi. Những người xa lạ đến hỏi han kỹ về tượng, chụp ảnh chi tiết, đo đạc mà không rõ mục đích, nên được để ý một cách lịch sự.
Thông tin liên lạc nhanh cũng quan trọng: người trông coi biết gọi ai trong làng khi có chuyện, có số của công an xã, phường. Một nhóm liên lạc của ban quản lý giúp mọi người được báo ngay khi có dấu hiệu bất thường.
Ngày lễ hội đông người, tu sửa công trình hay khi nhà chùa vắng người là những lúc nguy cơ cao hơn; nên tăng người trông coi vào những thời điểm này.
Khi phát hiện mất: những việc cần làm ngay
Báo công an ngay. Gọi công an địa phương, giữ nguyên hiện trường, không dọn dẹp, không chạm vào cửa, khoá, bệ tượng để giữ dấu vết. Thời gian rất quan trọng, vì tượng bị mang đi càng xa càng khó tìm.
Cung cấp hồ sơ ảnh. Đưa cho cơ quan điều tra ảnh chụp và mô tả chi tiết của pho tượng bị mất. Đây là lúc hồ sơ kiểm kê phát huy giá trị.
Báo cơ quan văn hoá. Báo cho phòng hoặc sở phụ trách văn hoá, bảo tàng tỉnh. Với di tích đã xếp hạng, việc báo mất hiện vật còn là trách nhiệm theo quy định.
Thông báo rộng có kiểm soát. Theo hướng dẫn của cơ quan chức năng, có thể thông báo đến các di tích lân cận, những người làm nghề liên quan để cùng để ý. Không tự ý đăng tin kèm thông tin có thể gây cản trở việc điều tra.
Không tự giao dịch chuộc lại. Nếu có người liên hệ đòi tiền để trả lại tượng, hãy báo ngay cho công an, không tự gặp hay chuyển tiền. Việc chuộc lại có thể khuyến khích những vụ tiếp theo và khiến người làng gặp nguy hiểm.
Những việc nhỏ của người đi lễ, khách tham quan
Bạn không phải người trông coi vẫn có thể góp phần. Khi chụp ảnh tượng ở đình, chùa và chia sẻ lên mạng, hãy cân nhắc không kèm thông tin chi tiết về cách vào hậu cung, giờ vắng người hay điểm yếu của cửa nẻo. Nếu nơi đó yêu cầu không chụp ảnh, hãy tôn trọng.
Nếu thấy dấu hiệu bất thường — cửa bị cạy, ban thờ trống chỗ, người lạ khiêng đồ ra khỏi di tích vào giờ bất thường — hãy báo cho người trông coi hoặc công an. Nếu bạn có ảnh cũ chụp tượng ở một di tích, ảnh đó có thể có ích nếu chẳng may sau này hiện vật bị mất.
Và cuối cùng, không mua tượng, đồ thờ cổ không rõ nguồn gốc. Thị trường tiêu thụ là thứ nuôi nạn trộm cắp cổ vật. Một pho tượng cổ được rao bán mà không có giấy tờ, không rõ xuất xứ cần được nhìn với sự nghi ngờ.
Với người con xa quê, một cách góp sức khác là hỗ trợ làng mua khoá tốt, lắp đèn, làm khám có khoá cho những pho tượng nhỏ. Những khoản đóng góp ấy ít khi được nhắc tới như việc công đức sơn thếp, nhưng lại giúp pho tượng ở yên chỗ của nó qua nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh tượng trong chùa để lập hồ sơ có cần xin phép không?
Có. Hãy trao đổi với nhà chùa hoặc ban quản lý trước, giải thích mục đích lập hồ sơ. Thông thường việc này được hoan nghênh, nhưng có những nơi có quy định riêng về chụp ảnh trong điện thờ. Hồ sơ nên được ban quản lý giữ, không đăng công khai toàn bộ chi tiết.
Gắn chip hay đánh dấu bí mật lên tượng có nên không?
Một số bảo tàng có dùng các cách đánh dấu kín đáo để nhận dạng hiện vật. Với tượng cổ, mọi việc đánh dấu phải không làm hỏng bề mặt và có thể tháo bỏ, nên cần người có chuyên môn tư vấn. Không tự khắc, khoan hay dán lên tượng.
Tượng bị mất nhiều năm trước, giờ có cách nào tìm lại không?
Nếu có ảnh cũ và mô tả, vẫn nên báo với công an và cơ quan văn hoá để hồ sơ được lưu. Đôi khi hiện vật bị mất xuất hiện lại sau nhiều năm trong các bộ sưu tập hay cuộc bán đấu giá, và hồ sơ cũ là căn cứ để nhận lại.
Mua được tượng cổ rồi mới biết là đồ trộm từ đình làng thì phải làm sao?
Nên chủ động liên hệ cơ quan công an và cơ quan văn hoá để trình báo và giao lại hiện vật theo hướng dẫn. Giữ lại hoặc bán tiếp có thể vi phạm pháp luật. Pháp luật về cổ vật, di vật có nhiều quy định cụ thể; khi cần, hãy hỏi luật sư hoặc cơ quan chức năng.
Làng nhỏ, không có tiền lắp camera thì làm được gì?
Những biện pháp quan trọng nhất không tốn nhiều tiền: kiểm kê và chụp ảnh, khoá chắc, đèn chiếu sáng, chia lịch trực trong cộng đồng, cất tượng nhỏ vào khám có khoá. Sự hiện diện và quan tâm thường xuyên của người làng có tác dụng răn đe rất lớn.
