Mỗi chất liệu tượng hỏng theo một kiểu riêng: tượng đất nung và gốm sợ muối kết tinh, va đập và men rạn bong; tượng đắp vữa vôi sợ nước thấm và những lần vá bằng xi măng; tượng khảm sành sứ sợ mảnh khảm rơi; còn tượng cốt giấy, cốt đất sơn phủ sợ ẩm, mốc, côn trùng và chuột. Biết pho tượng làm bằng gì là bước đầu tiên để giữ đúng cách.
Người ta thường nghĩ tượng Việt là tượng gỗ, tượng đồng, tượng đá. Thật ra trong đình, chùa, lăng tẩm, miếu xóm và trong nhà còn rất nhiều tượng bằng những chất liệu khác: tượng gốm men ở miếu Nam Bộ, tượng đắp vôi vữa trên mái đình, lăng mộ, cổng tam quan, tượng khảm mảnh sành sứ ở Huế, tượng cốt đất hoặc cốt giấy phủ sơn. Bài này đi qua từng nhóm.
Các chất liệu và kiểu hỏng thường gặp
Bảng tóm tắt dưới đây giúp bạn đối chiếu nhanh trước khi đọc chi tiết từng nhóm:
| Chất liệu | Thường gặp ở đâu | Kiểu hỏng điển hình |
|---|---|---|
| Đất nung không men | Tượng nhỏ trong miếu, tượng trang trí, hiện vật khảo cổ | Vỡ do va đập; bề mặt bở, bong lớp mỏng do muối kết tinh; rêu mốc khi ở ngoài trời |
| Gốm men | Tượng thờ ở miếu, hội quán, tượng trang trí mái | Men rạn, bong từng mảng; vỡ mẻ; muối đẩy men ở chỗ chân tượng chạm nền ẩm |
| Đắp vữa vôi | Tượng trên mái, cột đồng trụ, cổng, lăng mộ; tượng lớn trong chùa | Nứt, bong lớp trát ngoài, rêu và cây mọc; hỏng nhanh hơn ở chỗ từng vá xi măng |
| Khảm sành sứ trên nền vữa | Kiến trúc Huế, lăng tẩm, đình chùa miền Trung | Mảnh khảm rơi, nền vữa bên dưới lộ ra và bị nước thấm |
| Cốt đất, cốt giấy phủ sơn | Một số tượng trong chùa, tượng nhỏ trong nhà | Ẩm làm cốt mềm, mốc; côn trùng, chuột gặm; sơn bong khi cốt biến dạng |
Nhiều pho tượng là sự kết hợp: cốt gỗ đắp đất, cốt vữa khảm sứ, cốt tre đắp đất phủ sơn. Khi không chắc pho tượng làm bằng gì, hãy giữ theo chất liệu nhạy cảm nhất trong số các khả năng.
Tượng đất nung và gốm men: kẻ thù là muối và nước
Đất nung là đất sét đã qua lửa, cứng nhưng xốp, có vô số lỗ rỗng li ti. Nước thấm vào mang theo muối hoà tan từ nền đất, tường, nước mưa hay thậm chí từ chất tẩy rửa. Khi nước bay hơi, muối kết tinh lại trong lỗ rỗng gần bề mặt; tinh thể lớn dần và đẩy bung từng lớp mỏng của đất nung. Dấu hiệu là những đốm trắng như phấn, bề mặt bong vảy, bở vụn.
Với gốm men, muối kết tinh ngay dưới lớp men, đẩy men phồng lên rồi bong từng mảng, hay gặp ở phần chân tượng đặt trực tiếp trên nền gạch ẩm. Men rạn tự nhiên theo thời gian thì phần lớn không nguy hại, nhưng các đường rạn hút bụi và muội, làm tượng sẫm màu.
Cách giữ cơ bản: không đặt tượng đất nung, gốm trực tiếp lên nền đất, nền gạch tầng trệt; luôn có đế kê khô. Không rửa tượng bằng nước có chất tẩy, vì hoá chất mang muối vào đất nung. Với tượng ngoài trời, cố gắng có mái che hoặc ít nhất tránh chỗ nước mưa đọng.
Thấy muối trắng nổi lên, bạn có thể phẩy nhẹ bằng chổi khô, nhưng không cạo. Việc khử muối cho tượng đất nung cổ là kỹ thuật bảo tồn riêng, làm sai có thể khiến bề mặt bong thêm, nên cần người có chuyên môn.
Tượng đắp vữa vôi: vì sao vá xi măng làm hỏng nhanh hơn
Ở nhiều đình, chùa, lăng tẩm, tượng nghê, rồng, phượng, tượng hộ pháp ngoài trời hay các con giống trên mái được đắp bằng vữa vôi trên cốt gạch, cốt sắt hoặc cốt tre. Vữa vôi truyền thống mềm, xốp, "thở" được: nước thấm vào rồi bay hơi ra khá dễ.
Khi tượng nứt, vỡ, một cách vá phổ biến là trát xi măng cho nhanh và chắc. Vấn đề là xi măng cứng hơn và ít thoát ẩm hơn vữa vôi. Nước ngấm vào vữa vôi cũ bị lớp xi măng chặn, không thoát ra được, nên vữa vôi quanh chỗ vá ẩm lâu hơn, muối kết tinh nhiều hơn và bong nhanh hơn. Hai vật liệu co giãn khác nhau theo nhiệt độ cũng tạo ra vết nứt ở ranh giới. Kết quả thường thấy là phần cũ quanh miếng vá hỏng nhanh hơn trước khi vá.
Đây là lý do giới bảo tồn khuyến nghị dùng vữa vôi hoặc vật liệu tương thích để tu sửa công trình, tượng đắp truyền thống. Vật liệu sửa nên yếu hơn hoặc bằng vật liệu gốc, để nếu có hư hỏng thì phần sửa hỏng trước, phần gốc được bảo vệ.
Với tượng đắp ngoài trời, những việc thường xuyên có ích là dọn rêu, cây con mọc trong khe khi cây còn nhỏ; khơi thông chỗ nước đọng; báo ban quản lý khi thấy mảng vữa nứt, phồng.
Tượng khảm sành sứ: giữ từng mảnh nhỏ
Đây là lối trang trí đặc trưng của Huế và miền Trung. Thợ dùng mảnh chén bát, bình gốm sứ vỡ gắn lên nền vữa còn ướt để tạo hình rồng, phượng, hoa lá, các con giống trên mái và trên tượng. Nhiều công trình thời Nguyễn còn giữ lối trang trí này.
Mảnh khảm rơi là điểm bắt đầu của hỏng nặng hơn. Mỗi mảnh rơi để lộ nền vữa bên dưới cho nước mưa thấm vào. Vữa ẩm yếu đi, các mảnh bên cạnh tiếp tục bong. Hư hại lan ra theo kiểu vết dầu loang.
Nhặt và giữ mảnh rơi. Nếu bạn là người trông coi di tích hay thấy mảnh khảm rơi dưới chân công trình, hãy nhặt lại, cho vào túi, ghi vị trí rơi, chụp ảnh chỗ mất và chuyển cho ban quản lý. Mảnh gốc gắn lại có giá trị hơn nhiều so với mảnh mới thay vào.
Không thay bằng mảnh hiện đại tuỳ ý. Gắn những mảnh sứ mới màu sắc khác hẳn làm mất tính thống nhất của tác phẩm. Khi phải bổ sung, người làm bảo tồn thường tìm mảnh có màu, độ dày gần với gốc và ghi chép rõ chỗ bổ sung.
Tượng cốt giấy, cốt đất phủ sơn: những pho tượng mong manh nhất
Trong một số chùa và trong dân gian có những pho tượng được làm bằng cốt đất sét trộn rơm, cốt tre đắp đất, hoặc giấy bồi nhiều lớp rồi phủ sơn ta, sơn son thếp vàng. Ưu điểm của chúng là nhẹ, dễ tạo hình lớn, nhưng chúng mong manh hơn tượng gỗ nhiều lần trước ẩm và côn trùng.
Cốt đất không nung gặp ẩm sẽ mềm, có thể nứt, sụt ở chỗ chịu lực như cổ, tay. Cốt giấy gặp ẩm thì mốc, mất độ cứng; gián, mọt giấy, chuột có thể gặm từ mặt dưới hoặc từ chỗ sơn đã bong. Bên ngoài lớp sơn có thể vẫn đẹp trong khi bên trong đã yếu.
Cách giữ là ưu tiên chỗ khô nhất, thông thoáng nhất cho những pho tượng này; giữ sạch quanh bệ để không có chỗ cho chuột, gián làm tổ; kiểm tra mặt dưới, mặt sau định kỳ. Khi di chuyển, phải đỡ toàn bộ thân, không nhấc ở phần nhô ra.
Nếu không chắc một pho tượng sơn son là cốt gỗ hay cốt đất, cốt giấy, có thể ước lượng qua trọng lượng khi người có trách nhiệm nhấc thử, hoặc nhờ người có nghề xem chỗ sơn bong. Đừng gõ mạnh hay khoan thử để kiểm tra.
Tượng gốm, đất nung trong nhà: đặt, kê và di chuyển
Trong nhà, tượng gốm và đất nung ít gặp mưa nắng nhưng lại hay hỏng vì va đập. Gốm và đất nung cứng mà giòn: chịu nén tốt nhưng gặp lực va hay lực uốn thì vỡ. Những chi tiết mảnh như ngón tay, tai, vật cầm, tua mũ là chỗ mẻ đầu tiên khi có người lau dọn vội hay trẻ nhỏ chạm vào.
Khi đặt tượng, chọn mặt kê phẳng, vững, có miếng đệm mỏng chống trượt dưới đế. Không đặt tượng sát mép kệ, cạnh lối đi, dưới chỗ treo đồ có thể rơi. Ở những vùng hay có rung động như nhà sát đường lớn, một chút sáp chuyên dụng hoặc đế giữ dưới chân tượng giúp tượng không dịch dần theo thời gian.
Khi di chuyển, nhấc tượng bằng hai tay, một tay đỡ đế, một tay đỡ thân ở phần khối chắc nhất; không nhấc ở đầu, ở tay hay ở các chi tiết nhô ra. Nếu tượng có phần rời như nắp, mũ, vật cầm tay, tách riêng ra trước khi di chuyển. Mỗi lần chỉ mang một pho, đặt xuống mặt có lót vải mềm.
Với tượng gốm đã từng vỡ và được gắn lại, chỗ gắn là chỗ yếu nhất. Hãy ghi nhớ hoặc đánh dấu kín đáo vị trí ấy và tránh để lực đè lên đó. Nếu thấy đường gắn cũ ngả vàng, hở mép, đó là lúc nên nhờ người có nghề gỡ và gắn lại bằng vật liệu phù hợp hơn.
Những việc không nên làm với tượng gốm, vữa, đất
Một số việc thường được làm với ý tốt nhưng gây hại cho các chất liệu trong bài:
- Rửa tượng gốm, đất nung bằng xà phòng, nước tẩy hay nước có clo.
- Xịt nước áp lực cao lên tượng đắp vữa, khảm sứ để làm sạch rêu.
- Trát xi măng, keo dán gạch, keo silicon để vá chỗ nứt, chỗ mất.
- Sơn phủ một lớp sơn nước, sơn dầu hiện đại lên toàn bộ tượng đắp cho "đẹp đều".
- Dán lại mảnh vỡ bằng keo dán nhanh mà không ghi chép; keo này giòn, ngả vàng và rất khó gỡ khi cần xử lý lại.
- Để tượng đất, tượng cốt giấy trong kho ẩm, sát nền, lẫn với đồ đạc cũ.
Với tượng trong di tích, mọi can thiệp như vá, gắn, sơn đều nên qua ban quản lý và cơ quan văn hoá. Với tượng trong nhà, hãy tìm thợ có kinh nghiệm phục hồi đúng chất liệu, nói rõ mong muốn giữ lại phần gốc. Một pho tượng gốm có vết gắn cũ, khéo tay, vẫn giữ được giá trị hơn nhiều so với pho tượng bị phủ kín một lớp sơn mới che hết dấu vết.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đốm trắng trên tượng đất nung là muối hay nấm mốc?
Muối kết tinh thường trắng như phấn hoặc dạng sợi nhỏ, khô, hay xuất hiện sau khi tượng khô dần, ở gần chân và chỗ nước thấm. Nấm mốc thường có dạng bông, có viền, có thể xanh xám, kèm mùi ẩm. Với tượng có giá trị, nên nhờ người có chuyên môn xác định trước khi xử lý.
Tượng gốm men để ngoài sân có cần mang vào nhà không?
Tượng gốm sản xuất để đặt ngoài trời chịu được mưa nắng ở mức nhất định. Tuy vậy, chân tượng đặt trên nền đất ẩm vẫn dễ bị muối đẩy men. Kê tượng lên đế khô, tránh chỗ nước mưa đọng và kiểm tra định kỳ là đủ với tượng thông thường; tượng cổ nên được che chắn kỹ hơn.
Tượng đắp trên mái đình bị nứt, dân làng có nên tự vá không?
Không nên tự vá, nhất là bằng xi măng. Hãy báo ban quản lý di tích để mời người có chuyên môn khảo sát. Leo lên mái đình cũ cũng nguy hiểm cho người và có thể làm vỡ ngói, vỡ thêm các chi tiết trang trí khác.
Mảnh khảm sành sứ rơi ở di tích có được mang về làm kỷ niệm không?
Không nên. Mảnh khảm là một phần của di tích, có thể được gắn lại đúng chỗ. Nếu nhặt được, hãy giao cho người trông coi hoặc ban quản lý kèm thông tin về vị trí rơi. Mang hiện vật của di tích ra ngoài còn có thể vi phạm quy định về bảo vệ di sản.
Tượng cốt giấy có thể sống được bao lâu?
Không có con số chung. Tượng cốt giấy được làm kỹ, phủ sơn ta kín và giữ trong điều kiện khô ráo có thể bền rất lâu; còn để ở nơi ẩm, có chuột và côn trùng thì có thể hỏng chỉ sau vài chục năm. Điều kiện bảo quản quyết định nhiều hơn chất liệu.
