Tượng gỗ bị mọt khi có lỗ tròn nhỏ trên bề mặt và bột gỗ mịn rơi xuống dưới đế; bị mối khi có đường đất, mảng đất bám trên tượng hoặc tường gần đó và gỗ bên trong rỗng dần trong khi vỏ ngoài còn nguyên. Hai loại côn trùng này phá theo cách khác nhau, nên cách xử lý cũng khác nhau. Điểm chung: phát hiện càng sớm, phần gỗ và lớp sơn giữ được càng nhiều.
Bài này giúp bạn nhận dấu hiệu, kiểm tra mức độ, và hiểu các cách xử lý mà giới bảo quản thường dùng, từ đơn giản đến cần chuyên môn. Bài không hướng dẫn pha chế thuốc diệt côn trùng; hoá chất xử lý gỗ có thể độc với người và làm hỏng lớp sơn son thếp vàng, nên việc dùng hoá chất cần người có nghề.
Mọt và mối khác nhau thế nào trên tượng gỗ
Người ta hay gọi chung là "mối mọt", nhưng đây là hai nhóm côn trùng khác hẳn nhau. Phân biệt đúng giúp bạn biết phải tìm nguồn ở đâu.
| Đặc điểm | Mọt gỗ | Mối |
|---|---|---|
| Là con gì | Ấu trùng của một số loài bọ cánh cứng sống trong gỗ, con trưởng thành đục lỗ chui ra | Côn trùng sống thành tổ đông đúc, phần lớn loài gây hại ở nhà làm tổ trong đất, tường |
| Dấu hiệu dễ thấy | Lỗ tròn nhỏ như đầu kim đến cỡ hạt tiêu; bột gỗ mịn như bột mì rơi dưới đế | Đường mui bằng đất chạy trên tường, chân kệ; mảng đất bám trên tượng; cánh mối rụng vào mùa vũ hoá |
| Phá theo kiểu gì | Ăn rải rác, tạo đường hầm chằng chịt bên trong, mỗi lỗ là chỗ một con trưởng thành chui ra | Ăn rỗng từ trong ra, để lại lớp vỏ mỏng; gõ vào nghe bộp, ấn có thể lún |
| Nguồn lây | Từ đồ gỗ khác nhiễm mọt, gỗ chưa xử lý, có khi có sẵn từ lúc làm tượng | Từ tổ trong nền, tường, gầm cầu thang; theo đường ẩm vào bàn thờ, kệ gỗ |
| Việc cần làm trước | Cách ly tượng, xác định mọt còn hoạt động hay không | Tìm và xử lý tổ ở công trình, sau đó mới tính tới tượng |
Nói ngắn gọn: thấy bột gỗ mà không thấy đất thì nghĩ tới mọt; thấy đất, đường mui thì nghĩ tới mối. Với mối, xử lý riêng pho tượng mà bỏ qua tổ trong nhà thì tượng khác, bàn thờ, khung cửa sẽ bị tiếp.
Kiểm tra một pho tượng nghi bị mọt
Phát hiện lỗ trên tượng chưa có nghĩa là mọt đang phá. Có thể đó là lỗ cũ từ nhiều năm trước, đã hết côn trùng. Cách kiểm tra sau giúp bạn biết mọt còn hoạt động hay không:
- Đặt tượng lên một tờ giấy trắng hoặc tấm vải tối màu, ở chỗ không ai động tới, không có gió.
- Phẩy sạch bột gỗ cũ quanh đế và trên bề mặt bằng chổi lông mềm, nhẹ tay để không làm bong sơn.
- Chụp ảnh các lỗ hiện có từ gần, để sau này so sánh xem có lỗ mới không.
- Để yên một đến hai tuần, rồi xem lại tờ giấy bên dưới. Nếu có bột gỗ mới, màu sáng, mịn rơi xuống, mọt còn đang hoạt động.
- So ảnh để tìm lỗ mới: lỗ mới thường có mép sắc, màu gỗ tươi bên trong; lỗ cũ mép tối, có bụi bám.
- Gõ nhẹ bằng đốt ngón tay vào các vùng khác nhau: chỗ kêu bộp, nghe rỗng hơn hẳn là chỗ có thể đã bị ăn nhiều bên trong.
Nếu sau hai tuần không có bột mới, không có lỗ mới, nhiều khả năng đó là dấu vết cũ. Bạn vẫn nên theo dõi định kỳ, nhất là vào mùa ấm ẩm khi côn trùng hoạt động mạnh. Nếu có bột mới, hãy chuyển sang bước cách ly và tìm cách xử lý.
Cách ly và những việc nên làm ngay
Khi xác định mọt còn hoạt động, việc đầu tiên là tách pho tượng khỏi các đồ gỗ khác: bàn thờ, hoành phi, câu đối gỗ, tượng khác. Có thể đặt tạm tượng vào một hộp các tông hoặc bọc lỏng trong giấy, để ở góc riêng, nhưng không nhốt trong túi ni lông kín ở chỗ nóng vì dễ đọng ẩm.
Tiếp theo, kiểm tra quanh nơi tượng vừa đặt. Bàn thờ, kệ gỗ, khung tủ có lỗ tương tự không? Có bột gỗ ở chân bàn thờ không? Nhiều khi tượng chỉ là nạn nhân, còn nguồn mọt nằm trong một món đồ gỗ cũ khác ở gần đó.
Với mối, thứ cần tìm là đường mui: những đường đất nhỏ chạy dọc tường, chân cửa, khe sàn. Mối không thích ánh sáng và không khí khô nên luôn đi trong đường mui. Nếu thấy đường mui dẫn tới ban thờ, cần mời đơn vị xử lý mối cho cả công trình. Đây là việc của người có giấy phép và có nghề, không phải việc tự làm trong một buổi chiều.
Trong lúc chờ, đừng xịt các loại bình xịt côn trùng gia dụng lên tượng. Dung môi trong bình xịt có thể làm mờ, làm loang lớp sơn, và lượng thuốc đó không vào được sâu trong đường hầm mọt, nên gần như không giải quyết được gì.
Các cách xử lý mọt mà giới bảo quản hay dùng
Xử lý thiếu ôxy. Đây là cách nhiều bảo tàng dùng cho hiện vật có lớp sơn, thếp vàng. Hiện vật được đặt trong túi màng chuyên dụng kín khí, rút ôxy ra bằng khí trơ như nitơ hoặc bằng gói hấp thụ ôxy, giữ trong nhiều tuần cho côn trùng ở mọi giai đoạn chết. Cách này không dùng hoá chất độc, không làm đổi màu sơn, nhưng cần vật liệu và thiết bị theo dõi, thường do người làm bảo tồn thực hiện.
Xử lý lạnh sâu. Một số bảo tàng làm lạnh hiện vật gỗ ở nhiệt độ rất thấp trong thời gian đủ dài để diệt côn trùng. Với tượng sơn nhiều lớp, cách này có rủi ro vì gỗ, sơn và vàng thếp co ngót khác nhau khi nhiệt độ thay đổi mạnh, có thể gây nứt bong. Không nên tự cho tượng vào tủ đông gia đình.
Xử lý bằng thuốc bảo quản gỗ. Thợ mộc và thợ tượng có dùng các loại thuốc chống mối mọt cho gỗ, thường quét hoặc tiêm vào lỗ. Hiệu quả tốt với gỗ mộc chưa sơn, nhưng trên tượng đã sơn son thếp vàng, dung dịch có thể loang, làm ố hoặc làm mềm lớp sơn. Vì vậy chỉ nên để thợ có kinh nghiệm với tượng sơn làm, và hỏi rõ họ dùng chất gì, có thử ở chỗ khuất trước không.
Xông hơi. Xông hơi bằng khí độc là biện pháp mạnh, phải do đơn vị có giấy phép thực hiện trong điều kiện kiểm soát, vì nguy hiểm cho người và vật nuôi. Với một pho tượng trong gia đình, hiếm khi cần tới mức này.
Sau khi hết côn trùng: gia cố và phục hồi
Diệt được côn trùng mới là một nửa việc. Những đường hầm mọt để lại làm gỗ yếu đi, nhất là ở chân đế, cổ tay, những phần mảnh. Nếu gỗ đã bở, thợ hoặc người làm bảo tồn có thể thấm chất gia cố để làm gỗ chắc lại, rồi trám các lỗ lớn bằng vật liệu phù hợp.
Với lớp sơn, những chỗ bong do gỗ bên dưới bị ăn rỗng cần được gắn lại trước khi trám. Việc dặm màu, dặm vàng là bước cuối, và theo quan điểm bảo tồn, chỉ nên dặm ở những chỗ thật cần, màu dặm gần với màu cũ chứ không phủ lại toàn bộ.
Một điều nên tránh là "lấp liếm" bằng cách sơn đè một lớp mới dày lên toàn tượng để giấu lỗ mọt. Lớp sơn mới che dấu hiệu, khiến lần sau bạn không biết mọt có quay lại không, đồng thời phủ mất lớp sơn gốc. Với tượng có tuổi, đây còn là sự mất mát về giá trị lịch sử.
Khi tượng đã được xử lý, hãy chụp ảnh lưu lại tình trạng mới, ghi ngày và cách đã làm. Những ghi chép này giúp lần kiểm tra sau có mốc để so sánh.
Phòng mọt, mối quay lại
Phần lớn biện pháp phòng là những thói quen nhỏ trong nhà:
- Giữ chỗ đặt tượng khô ráo, thông thoáng; mọt và mối đều ưa nơi ẩm, tối, ít người động tới.
- Kiểm tra mọi đồ gỗ cũ trước khi mang vào gian thờ: tượng, hoành phi, đồ gỗ mua lại, đồ được biếu. Đặt riêng vài tuần trên giấy trắng để xem có bột gỗ rơi ra không.
- Kê bàn thờ, kệ tượng cách tường và nền ẩm; không để thùng giấy, gỗ vụn, sách cũ dồn dưới gầm bàn thờ.
- Mỗi lần dọn ban thờ, nhìn qua mặt dưới đế và chân bàn thờ bằng đèn pin.
- Với nhà từng có mối, định kỳ nhờ đơn vị chuyên môn kiểm tra công trình, đặc biệt là tầng trệt và chân tường.
- Không đặt tượng gỗ trực tiếp lên nền gạch ở tầng trệt; luôn có kệ, bàn hoặc đế kê.
Không có biện pháp nào bảo đảm tượng không bao giờ bị côn trùng; điều làm được là phát hiện sớm và xử lý khi hư hại còn nhỏ.
Tượng gỗ ở đình, chùa bị mọt: báo cho ai
Nếu bạn là người trông coi, thành viên ban quản lý hoặc chỉ là người đi lễ và để ý thấy bột gỗ dưới chân tượng ở đình, chùa, cách đúng là báo cho người trông coi di tích hoặc nhà chùa, kèm ảnh chụp và vị trí cụ thể. Với di tích đã được xếp hạng, việc xử lý hiện vật cần được cơ quan văn hoá địa phương biết và hướng dẫn.
Không nên tự ý mang thuốc tới phun, quét lên tượng di tích dù với ý tốt. Tượng cổ có lớp sơn và vàng thếp lâu đời, có khi là lớp gốc từ vài trăm năm trước; hoá chất không phù hợp có thể làm hỏng không thể phục hồi. Nhiều chương trình bảo quản tượng ở các di tích đã được thực hiện với sự tham gia của người làm bảo tồn chuyên nghiệp chính vì lý do này.
Điều cộng đồng có thể làm ngay là giữ khu vực đặt tượng thông thoáng, quét dọn bụi rác quanh chân bệ, báo sớm khi thấy dấu hiệu lạ. Những việc nhỏ ấy giúp người làm chuyên môn có thời gian xử lý trước khi hư hại lan rộng.
Câu hỏi thường gặp
Lỗ mọt trên tượng có cần trám lại ngay không?
Không nên trám ngay khi chưa biết mọt đã hết hay chưa. Trám lỗ khi bên trong còn ấu trùng chỉ khiến chúng đục lỗ khác chui ra, và bạn mất dấu hiệu để theo dõi. Chỉ trám sau khi đã xử lý và theo dõi một thời gian không thấy bột gỗ mới.
Gỗ mít làm tượng có dễ bị mọt không?
Gỗ mít được thợ tạc tượng ưa dùng vì thớ mịn, dễ đục, ít nứt, nhưng không phải gỗ miễn nhiễm côn trùng. Phần dác gần vỏ dễ bị mọt hơn phần lõi. Gỗ được hong khô và xử lý tốt trước khi tạc, sau đó được bó sơn kín, sẽ ít bị hơn gỗ để mộc.
Có nên dùng long não hoặc băng phiến để đuổi mọt quanh tượng không?
Các chất có mùi như long não, băng phiến chủ yếu dùng để xua côn trùng hại vải, không diệt được ấu trùng mọt đã ở sâu trong gỗ. Hơi của chúng trong không gian kín cũng không tốt cho người hít thở thường xuyên. Không nên coi đó là cách xử lý mọt cho tượng.
Tượng bị mối ăn rỗng bên trong có cứu được không?
Tuỳ mức độ. Nếu vỏ ngoài còn đủ dày và phần chịu lực chưa hỏng, người làm bảo tồn có thể gia cố từ bên trong và giữ lại hình dáng, lớp sơn. Nếu gỗ đã rỗng gần hết, việc giữ nguyên pho tượng rất khó. Cần người có nghề trực tiếp xem mới đánh giá được.
Bột gỗ dưới tượng có thể do nguyên nhân nào khác ngoài mọt không?
Có. Sơn và lớp bó cũ bong vụn, bụi từ trần nhà, mùn gỗ từ chỗ ghép lỏng cũng có thể rơi xuống. Bột mọt thường mịn, màu sáng như gỗ mới, xuất hiện lại sau khi đã quét sạch, và đi kèm lỗ tròn. Theo dõi một hai tuần trên giấy trắng giúp phân biệt.
Mùa nào mọt hoạt động mạnh nhất?
Côn trùng hại gỗ thường hoạt động mạnh khi trời ấm và ẩm, nên nhiều người thấy bột gỗ nhiều hơn vào cuối xuân sang hè. Tuy vậy, ấu trùng ăn gỗ quanh năm bên trong. Kiểm tra định kỳ cả năm, và kỹ hơn vào mùa ấm, là cách an toàn.
