Ánh vàng trên tượng chùa Việt thường đến từ một trong ba cách: thếp vàng lá thật lên lớp sơn cầm, thếp bạc lá rồi phủ một lớp "hoàng" màu vàng trong cho bạc ngả sắc vàng, hoặc quét nhũ kim loại pha sẵn. Hai cách đầu là lối cổ truyền; cách thứ ba phổ biến từ thế kỷ 20. Mới làm, cả ba đều sáng; sau vài chục năm, chúng già đi rất khác nhau.
Bài tả vật liệu và công đoạn của từng cách, giải thích vì sao thợ phải canh đúng lúc sơn "se" mới thếp, và những dấu hiệu thời gian giúp bạn đoán lớp ánh kim trên một pho tượng cũ là gì. Phần ý nghĩa của sắc vàng, sắc đỏ trên tượng được nói ở chuyên mục ngôn ngữ hình tượng; ở đây chỉ bàn chuyện kỹ thuật.
Ba lối tạo ánh vàng trên tượng, đặt cạnh nhau
Bảng so sánh ở mức kỹ thuật. Thực tế nhiều pho tượng kết hợp nhiều cách: mặt và tay thếp vàng, áo thếp bạc phủ hoàng, chi tiết nhỏ dặm nhũ.
| Lối làm | Vật liệu | Sắc độ khi mới | Theo thời gian |
|---|---|---|---|
| Thếp vàng lá | Vàng dát mỏng thành lá, dán lên sơn cầm | Vàng ấm, sáng, không quá chói | Vàng không xỉn; mòn hoặc bong theo lớp sơn bên dưới, bám khói thì tối đi |
| Thếp bạc phủ hoàng | Bạc lá dán lên sơn cầm, phủ lớp hoàng màu vàng trong | Vàng sáng, có khi hơi ánh xanh lục hoặc cam | Lớp hoàng sẫm dần thành nâu; chỗ hoàng mòn thì bạc lộ ra, xỉn đen |
| Nhũ kim loại | Bột kim loại màu vàng pha với chất kết dính, quét như sơn | Rất sáng, đều, có khi chói | Thường xỉn, chuyển nâu xanh hoặc đen khá nhanh trong môi trường khói hương |
| Vàng lá trên sơn công nghiệp | Vàng lá dán lên keo hoặc sơn hiện đại | Giống thếp vàng truyền thống | Độ bền phụ thuộc lớp nền; dễ bong khi nền không ăn với gỗ |
Không lối nào là "giả" theo nghĩa xấu: thếp bạc phủ hoàng là kỹ thuật cổ truyền đàng hoàng, được dùng rộng rãi vì bạc rẻ hơn vàng nhiều. Điều quan trọng là người bán, người đặt tượng nói rõ đây là lối nào, để không ai nhầm.
Vàng quỳ: lá vàng mỏng như cánh ve
Lá vàng dùng để thếp ở Bắc Bộ gắn với nghề dát vàng quỳ, mà làng Kiêu Kỵ ở Hà Nội là nơi được nhắc đến nhiều nhất. Thợ đặt những mẩu vàng nhỏ giữa các lớp giấy quỳ, một loại giấy đặc biệt được xử lý để dai và trơn, rồi dùng búa đập liên tục cho vàng dàn mỏng ra. Qua nhiều lượt đập, chia, đập tiếp, vàng mỏng đến mức gần như trong suốt, nhẹ đến mức một hơi thở có thể làm nó bay.
Sau khi dát, lá vàng được cắt thành từng miếng vuông nhỏ, kẹp giữa các tờ giấy để giữ phẳng và mang đi bán cho thợ thếp. Bạc lá cũng được dát theo cách tương tự. Vì lá rất mỏng nên một lượng vàng nhỏ có thể phủ được diện tích khá lớn; đó là lý do thếp vàng, dù dùng vàng thật, vẫn khả thi với nhiều ngôi chùa làng.
Nghề dát vàng quỳ đòi hỏi sức khoẻ và độ chính xác cao, giấy quỳ làm công phu. Ngày nay lá vàng, lá bạc công nghiệp cũng có trên thị trường, độ dày và độ tinh khiết khác nhau. Nhìn bằng mắt rất khó phân biệt sau khi đã thếp, nên thông tin đáng tin nhất vẫn là thoả thuận rõ ràng với người làm.
Các bước thếp vàng lá lên tượng
Thếp vàng diễn ra sau khi tượng đã qua các lớp sơn lót và mài phẳng. Dưới đây là trình tự phổ biến, để hiểu công việc chứ không để tự làm:
- Kiểm tra nền: bề mặt phải phẳng, sạch bụi, không gợn. Mọi chỗ lồi lõm sẽ hiện rõ dưới lá vàng.
- Quét sơn cầm: thợ quét một lớp sơn mỏng, đều lên vùng cần thếp. Lớp này đóng vai trò chất kết dính giữ lá vàng.
- Chờ sơn se: sơn cầm phải khô đến độ chạm nhẹ thấy dính mà không dính vào tay. Thếp sớm thì vàng chìm vào sơn, mất ánh; thếp muộn thì vàng không bám. Canh thời điểm này là tay nghề.
- Đặt lá vàng: dùng kẹp tre mỏng hoặc bút lông nhấc từng lá, đặt nhẹ lên mặt sơn. Thợ làm trong phòng kín gió.
- Xoa cho lá bám: dùng bông mềm hay bút lông xoa nhẹ để lá vàng ôm sát bề mặt, đi theo từng nếp áo.
- Dặm chỗ hở: những khe sâu, nếp áo hẹp thường hở; thợ dặm thêm vụn vàng cho kín.
- Phủi vàng thừa và để khô: vàng thừa được phủi nhẹ, thu gom lại; tượng để yên cho sơn cầm khô hẳn.
Với những mảng không thếp như môi, mắt, nền áo đỏ, thợ phải che chắn hoặc sơn sau, rất cẩn thận để đường ranh giữa vàng và son sắc nét.
Chia mảng vàng và son trên một pho tượng
Ít khi cả pho tượng được thếp kín. Thợ thường chia bề mặt thành những mảng: da thịt như mặt, cổ, tay có thể thếp vàng; áo ngoài thếp vàng hoặc bạc phủ hoàng; lớp áo lót, viền áo, mặt trong vạt áo để sơn son đỏ; tóc để sơn then hoặc màu xanh sẫm; môi tô đỏ, mắt và lông mày vẽ nét đen. Cách chia này mỗi thời, mỗi vùng, mỗi loại tượng có khác, và là một phần của "lề lối" được truyền trong xưởng.
Về kỹ thuật, chia mảng đòi hỏi làm theo thứ tự hợp lý. Thường thợ sơn son các mảng đỏ trước, để khô, rồi mới quét sơn cầm và thếp các mảng vàng. Đường ranh giữa son và vàng phải sắc, không lem, nhất là ở viền áo chạy vòng quanh cổ tay, cổ chân. Có xưởng thếp trước rồi mới vẽ viền son đè lên; cách nào cũng cần tay vững và nét bút đều.
Sự tương phản giữa vàng và đỏ son giúp hình khối tượng nổi lên trong gian thờ vốn thiếu sáng. Nhìn từ xa, mảng vàng bắt ánh đèn, ánh nến; mảng đỏ lùi vào trong làm nền. Khi lớp hoàng hay muội khói làm mọi màu cùng sẫm lại, sự tương phản ấy giảm đi, và đó là lý do tượng cũ thường trông "chìm" hơn tượng mới.
Thếp bạc phủ hoàng: kỹ thuật tạo sắc vàng từ bạc
Thếp bạc phủ hoàng là cách làm cho tượng có sắc vàng mà dùng bạc lá thay vì vàng lá. Quy trình thếp bạc giống thếp vàng: quét sơn cầm, chờ se, đặt lá bạc, xoa cho bám. Khác ở chỗ, sau khi bạc đã khô, thợ phủ lên một lớp "hoàng", tức một lớp phủ trong màu vàng hổ phách, thường pha từ sơn cánh gián, dầu và nhựa theo bài riêng của từng xưởng.
Lớp hoàng có hai việc. Thứ nhất là đổi màu: ánh bạc trắng nhìn qua lớp phủ vàng trong trở thành ánh vàng ấm. Thứ hai là bảo vệ: bạc để trần trong không khí sẽ xỉn đen khá nhanh, lớp hoàng ngăn bạc tiếp xúc với không khí và khói. Độ đậm nhạt của lớp hoàng quyết định sắc vàng cuối cùng, có xưởng làm vàng chanh, có xưởng làm vàng cam.
Kỹ thuật này không phải lối làm "đối phó". Nó được dùng rộng rãi trên tượng, hoành phi, đồ thờ ở nhiều thời, vì cho hiệu quả thị giác tốt với chi phí vật liệu thấp hơn nhiều. Khi xem tượng cổ, các nhà nghiên cứu ghi nhận cả hai lối thường cùng có mặt, có khi trên cùng một pho.
Dấu vết thời gian trên lớp thếp
Mỗi lối thếp già đi theo một cách riêng, và đó là manh mối để đoán lớp ánh kim trên tượng cũ. Vàng lá không bị oxy hoá, nên chỗ còn vàng thì sau trăm năm vẫn có ánh vàng, chỉ tối đi vì muội khói hương bám lên. Khi hỏng, vàng lá thường mòn ở chỗ hay bị chạm như đầu gối, bàn tay, hoặc bong theo mảng cùng lớp sơn bên dưới.
Thếp bạc phủ hoàng thì khác. Lớp hoàng theo năm tháng sẫm dần sang màu nâu, khiến tượng trông như phủ một lớp mật ong cũ. Chỗ lớp hoàng mòn, bạc lộ ra và xỉn đen, tạo những mảng loang đen xám lẫn trong sắc nâu vàng. Nhũ kim loại thì thường xỉn nhanh nhất, có khi chỉ sau vài năm đã chuyển sang nâu xanh hoặc đen ở chỗ khói hương nhiều.
Những dấu vết này chỉ là gợi ý, không phải cách giám định. Một pho tượng có thể đã được thếp lại nhiều lần qua các đợt tu sửa, lớp này chồng lên lớp kia. Muốn biết chính xác cần chuyên gia bảo tồn xem xét, và với tượng di tích tuyệt đối không cạo thử lớp thếp để xem bên dưới.
Vì sao không nên tự thếp lại tượng cổ
Thấy tượng cũ xỉn màu, nhiều nơi muốn thếp lại cho "sáng như mới". Với tượng thờ thông thường trong gia đình, đó là lựa chọn của gia đình, nên nhờ thợ có nghề làm đúng lối. Nhưng với tượng ở đình, chùa, di tích, việc thếp phủ lên lớp cũ có thể che mất dấu vết lịch sử, làm sai lệch màu sắc gốc, thậm chí làm hỏng lớp sơn cổ bên dưới nếu chất liệu mới không hợp.
Giới bảo tồn thường nhấn mạnh nguyên tắc can thiệp tối thiểu: làm sạch, gia cố chỗ bong, chỉ bổ sung khi thật cần và phải phân biệt được phần bổ sung với phần gốc. Những quyết định đó cần ban quản lý di tích và cơ quan văn hoá xem xét, không phải việc người dân hay một xưởng thợ tự quyết. Chuyện này được nói kỹ hơn ở chuyên mục bảo quản và trùng tu của trang.
Với tượng mới, nếu bạn quan tâm, hãy hỏi người làm ba điều: thếp vàng hay bạc, nền sơn ta hay sơn công nghiệp, và có phủ bảo vệ gì. Ba câu trả lời đó nói nhiều về độ bền của tượng hơn là vẻ sáng lúc mới giao. Tượng có mô tả chất liệu rõ ràng cũng có thể xem thêm trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tượng thếp vàng thật hay thếp bạc phủ hoàng?
Khi mới làm rất khó phân biệt bằng mắt. Theo thời gian, thếp bạc phủ hoàng sẫm nâu và chỗ mòn lộ vệt đen, còn vàng lá giữ ánh vàng. Muốn chắc chắn cần chuyên gia kiểm tra bằng thiết bị, không tự cạo thử.
Thếp vàng có tốn nhiều vàng không?
Lá vàng dát rất mỏng nên lượng vàng thực tế không nhiều so với diện tích phủ, nhưng chi phí còn gồm công dát, công thếp và hao hụt. Lượng cụ thể tuỳ kích thước tượng, độ dày lá và số lớp, không có con số chung.
Vì sao tượng thếp vàng lâu năm bị tối màu?
Chủ yếu do muội khói hương, bụi và dầu bám lên bề mặt, cộng với lớp phủ bảo vệ ngả màu. Vàng không bị oxy hoá nên phần vàng còn nguyên thường vẫn sáng khi được làm sạch đúng cách bởi người có chuyên môn.
Nhũ vàng có phải là vàng không?
Nhũ vàng là bột kim loại có màu vàng, thường là hợp kim đồng, pha với chất kết dính rồi quét lên. Nó không phải vàng thật, rẻ và dễ làm, nhưng thường xỉn màu nhanh hơn thếp vàng lá trong môi trường nhiều khói hương.
Sơn cầm là gì?
Sơn cầm là lớp sơn mỏng quét lên vùng cần thếp, đóng vai trò chất kết dính giữ lá vàng hoặc lá bạc. Thợ phải chờ lớp này se đúng độ mới đặt lá; thời điểm thếp quyết định lá vàng bám chắc và giữ được ánh.
Có nên lau tượng thếp vàng bằng nước hay cồn?
Không nên. Nước, cồn và chất tẩy có thể làm hỏng lớp phủ, làm bong lá vàng mỏng. Với tượng trong nhà, dùng chổi lông mềm phủi bụi nhẹ là đủ; vết bẩn bám lâu nên hỏi thợ có nghề trước khi xử lý.
