Ở các làng tạc tượng truyền thống, không ai được cầm đục làm mặt tượng ngay. Người học thường đi qua nhiều nấc: quét xưởng, mài đục, bả, mài tượng, đục thô, làm áo, làm bệ, rồi mới tới bàn tay và sau cùng là khuôn mặt, một con đường có thể kéo dài nhiều năm. Người được giao mặt tượng là người làng gọi là thợ cả.
Bài này kể con đường ấy ở mức khái quát, dựa trên cách các làng nghề tạc gỗ ở Bắc Bộ thường làm: học trong gia đình hay học ở xưởng người khác, những điều thầy dặn trò, vì sao khuôn mặt luôn là phần sau cùng, và việc truyền nghề đang đổi ra sao khi có trường mỹ thuật, có máy móc, có mạng xã hội. Mỗi xưởng mỗi khác; bài không phải quy chế đào tạo.
Cha truyền con nối và học ở xưởng người
Con đường quen thuộc nhất là học trong nhà. Trẻ con lớn lên giữa phoi gỗ, nghe tiếng đục từ bé, được giao những việc nhỏ như nhặt phoi, mài giấy ráp, giữ khúc gỗ cho cha đục. Đến tuổi thiếu niên, nhiều em đã làm được những phần đơn giản. Cách học này không có giáo trình, nhưng người học hấp thụ nghề một cách tự nhiên qua nhiều năm.
Con đường thứ hai là học ở xưởng người khác, thường là xưởng của họ hàng hoặc của một thợ có tiếng trong làng. Người học vừa làm vừa học, đổi công lấy nghề, được bao ăn ở hoặc trả công ít trong những năm đầu. Ở một số làng, người từ nơi khác đến học cũng được nhận, nhưng thường phải có người giới thiệu và phải chứng tỏ sự kiên nhẫn.
Ngày xưa, ở nhiều làng nghề có lệ giữ bí quyết trong làng, thậm chí trong dòng họ: không dạy cho người ngoài, có nơi còn kiêng truyền nghề cho con gái vì sợ con gái lấy chồng làng khác mang nghề đi. Những lệ ấy nay đã lỏng hơn nhiều; con gái học tạc, học sơn không còn hiếm, và nhiều xưởng sẵn lòng nhận người học từ nơi khác.
Các nấc của một người học tạc tượng
Trình tự dưới đây là khái quát thường gặp. Có người tiến nhanh, có người dừng lâu ở một nấc; thầy là người quyết định khi nào trò được làm việc khó hơn.
- Việc vặt và quan sát: dọn xưởng, sắp đồ nghề, mài đục. Mài đục tưởng đơn giản nhưng là bài học đầu tiên về sự tỉ mỉ: đục cùn thì đục xấu, đục sắc quá mà mài sai góc thì mẻ lưỡi.
- Mài, bả bề mặt: làm nhẵn tượng đã tạc, bả những chỗ nứt, chỗ nối. Người học bắt đầu cảm được hình khối qua bàn tay.
- Đục thô, phá phôi: theo các mốc thầy vạch sẵn, bỏ đi phần gỗ thừa. Ở nấc này người học hiểu gỗ: thớ chạy chiều nào, chỗ nào dễ vỡ.
- Làm phần phụ: bệ, toà sen, nếp áo, tóc. Đây là nấc học lâu nhất, vì cần làm đều tay qua rất nhiều sản phẩm.
- Làm bàn tay: chi tiết nhỏ, ngón tách, thế tay phải đúng theo quy ước của từng loại tượng. Thầy thường xem rất kỹ phần này.
- Làm khuôn mặt: nấc cuối, nơi quyết định pho tượng có thần hay không. Người được làm mặt tượng một cách thường xuyên là người đã thành thợ cả.
Không có thời gian chuẩn cho cả chặng. Người làng thường nói phải nhiều năm mới làm được một khuôn mặt tạm ổn, và cả đời để làm được khuôn mặt đẹp. Câu nói ấy có phần khiêm tốn, nhưng phản ánh đúng việc nghề này cần thời gian.
Những điều thầy hay dặn trò
Nhìn nhiều hơn đục. Thợ già thường bắt trò ngắm tượng cổ trong đình chùa, ngắm tượng của thầy, ngắm tượng của nhà khác, rồi mới tập đục. Mắt có đúng thì tay mới đúng.
Đục ít, ngắm nhiều. Ở những chỗ quan trọng, mỗi nhát đục đều phải được tính. Gỗ đã bỏ đi thì không gắn lại được, nhất là trên mặt tượng.
Giữ đồ nghề như giữ tay. Đục phải luôn sắc, cất đúng chỗ, không để rơi, không cho người khác mượn bừa. Người ta nhìn đồ nghề là biết người thợ cẩn thận đến đâu.
Làm đúng lệ của nơi thờ. Tượng thờ có quy ước về tư thế, thế tay, y phục, vật cầm. Thầy dặn trò không được tự ý sáng tạo trên tượng thờ khi chưa hỏi nơi đặt, vì đó là đối tượng thờ của người khác.
Không làm ẩu cho kịp. Đây là lời dặn quen thuộc nhất, gắn với chữ tín của xưởng và của làng. Một pho tượng làm vội có thể đặt trên ban thờ hàng chục năm, làm xấu tên người thợ suốt chừng ấy thời gian.
Học ở làng và học ở trường mỹ thuật: bổ sung cho nhau
Ngày càng nhiều người trẻ ở làng nghề học thêm ở trường mỹ thuật, và ngược lại có sinh viên điêu khắc tìm về làng học tay nghề. Bảng dưới so hai con đường ở mức khái quát.
| Khía cạnh | Học ở làng nghề | Học ở trường mỹ thuật |
|---|---|---|
| Cách học | Kèm cặp, làm thật trên sản phẩm | Bài bản, có giáo trình, bài tập |
| Thế mạnh | Tay nghề, hiểu gỗ, hiểu lệ tượng thờ | Giải phẫu, tỉ lệ, hình hoạ, lịch sử mỹ thuật |
| Khoảng trống | Ít lý thuyết, khó tự sáng tác mẫu mới | Ít thực hành với tượng thờ và vật liệu truyền thống |
| Thời gian | Nhiều năm, không có điểm kết thúc rõ | Theo khoá học, có văn bằng |
| Đầu ra | Làm ở xưởng gia đình hoặc xưởng trong làng | Nghệ sĩ, giảng viên, làm cho xưởng, công trình |
Những người trẻ đi được cả hai con đường thường có lợi thế rõ: họ vừa có tay nghề của làng, vừa có con mắt của người học mỹ thuật. Nhiều thợ cả lớn tuổi cũng ghi nhận điều đó, dù có người lo rằng kiến thức trường lớp làm tượng thờ bị "tây" hoá.
Máy móc, mạng xã hội và người học thời nay
Máy móc đã đổi cách học. Khi khâu phá phôi được máy làm, người học ít có dịp luyện tay ở nấc đục thô như trước. Có thầy cho rằng điều đó làm người trẻ thiếu "cảm gỗ"; có thầy thấy đó là cơ hội để trò dành thời gian cho phần khó hơn. Nhiều xưởng chọn cách giữa: máy làm hàng loạt, nhưng người học vẫn phải tập đục tay trên những sản phẩm nhỏ.
Mạng xã hội cũng là một lớp học mới. Người trẻ xem video thợ ở các làng khác, ở các nước khác, học cách mài đục, cách tạo nếp áo. Họ cũng dùng mạng để đăng sản phẩm, nhận đơn, tự giới thiệu mà không cần qua người buôn. Điều đó giúp một số thợ trẻ có thu nhập tốt sớm hơn, nhưng cũng tạo áp lực làm nhanh để kịp đăng.
Thách thức lớn nhất vẫn là thời gian. Nghề tạc tượng cần nhiều năm trước khi người học làm được những phần có giá trị cao. Trong khi đó, nhiều công việc khác cho thu nhập ổn định ngay. Những làng giữ được lớp kế cận thường là nơi có xưởng làm ăn tốt, có thợ cả sẵn lòng dạy, và có chương trình hỗ trợ học nghề của địa phương. Ở chiều ngược lại, nơi nào thợ cả giữ nghề quá kín, chỉ cho trò làm việc vặt mà không chịu chỉ dần những phần khó, nơi đó người trẻ dễ bỏ đi giữa chừng. Cách dạy cởi mở hơn, kèm lời giải thích vì sao phải làm thế này mà không làm thế kia, đang giúp nhiều xưởng giữ được học trò.
Phụ nữ trong xưởng tượng: từ khâu sơn thếp đến tay đục
Ở nhiều làng tạc tượng, phụ nữ từ lâu đã có mặt trong xưởng, chỉ là ở những khâu ít được nhắc tên: bả, mài, sơn lót, dán vàng quỳ, vẽ màu áo. Những khâu này đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn rất cao, một lớp vàng dán lệch hay một vết sơn chảy có thể làm hỏng cả pho tượng đã tạc đẹp. Người trong nghề biết rõ giá trị ấy, dù người ngoài thường chỉ nhắc tới người cầm đục.
Ngày nay ranh giới đã mờ đi. Có những người phụ nữ tự tạc tượng, làm cả phần mặt, có xưởng do phụ nữ đứng đầu, nhận đơn và điều hành thợ. Một số người học mỹ thuật ở trường rồi về làm việc với xưởng gia đình, mang tới con mắt mới về màu sắc và trang trí. Sự có mặt của họ cũng thay đổi cách truyền nghề, cởi mở hơn với người học từ bên ngoài.
Với người học là nữ, các lời khuyên về sức khoẻ càng cần chú ý: bụi gỗ, sơn ta, tư thế ngồi lâu. Nhiều xưởng đã có bàn làm việc cao, quạt hút bụi, găng tay, nhưng không phải nơi nào cũng vậy. Hỏi kỹ điều kiện làm việc trước khi nhận học là quyền chính đáng của bất kỳ ai.
Nếu bạn muốn theo nghề: vài lời thẳng thắn
Nếu bạn là người trẻ muốn học tạc tượng, hãy chuẩn bị tinh thần cho một quá trình dài và nhiều việc lặp lại. Những tháng đầu, có thể bạn chỉ mài đục, bả tượng, đục thô. Đó không phải là bị coi thường mà là cách thầy kiểm tra sự kiên nhẫn và xây nền tay nghề cho bạn.
Hãy tìm hiểu kỹ trước khi chọn nơi học: xem sản phẩm của xưởng, nói chuyện với người đã học ở đó, thoả thuận rõ về thời gian, công việc, chỗ ở, thu nhập nếu có. Tránh những lời hứa "học vài tháng là ra nghề" từ bất cứ ai, vì với tượng thờ, điều đó gần như không thể. Bài không giới thiệu xưởng cụ thể nào.
Cuối cùng, hãy chú ý sức khoẻ. Bụi gỗ cần khẩu trang tốt, máy móc cần cẩn trọng, sơn ta có thể gây dị ứng, ngồi lâu dễ đau lưng. Một người thợ giỏi phải làm được nghề nhiều chục năm, nên giữ thân thể cũng là một phần của học nghề, không kém gì luyện tay.
Câu hỏi thường gặp
Học tạc tượng mất bao lâu thì làm được?
Không có thời gian chuẩn. Người học thường mất vài năm để làm vững các phần phụ như bệ, áo, tóc, và lâu hơn nữa mới được giao bàn tay, khuôn mặt. Tốc độ phụ thuộc năng khiếu, sự kiên nhẫn và cách dạy của từng xưởng.
Con gái có học tạc tượng được không?
Được. Lệ kiêng truyền nghề cho con gái từng có ở một số làng xưa, nay đã lỏng nhiều. Hiện có không ít phụ nữ làm tạc, sơn, thếp ở các làng nghề. Điều quan trọng là sức khoẻ, sự kiên nhẫn và một xưởng sẵn lòng nhận dạy.
Học ở trường mỹ thuật có thay được học ở làng không?
Hai con đường bổ sung cho nhau. Trường cho nền giải phẫu, tỉ lệ, lịch sử mỹ thuật; làng cho tay nghề với gỗ, sơn và hiểu biết về lệ tượng thờ. Nhiều thợ trẻ giỏi hiện nay học cả hai.
Vì sao khuôn mặt tượng luôn là phần làm sau cùng?
Khuôn mặt quyết định thần thái pho tượng và không cho phép sửa sai nhiều. Thợ cả thường để mặt tượng lại sau khi phần thân, tay, áo đã xong, để cân chỉnh tỉ lệ toàn thể và tập trung cao nhất cho phần quan trọng ấy.
Có nên học nghề qua video trên mạng không?
Video giúp làm quen dụng cụ và các công đoạn, nhưng khó thay được người thầy sửa tay trực tiếp. Nếu thật sự muốn theo nghề, bạn nên tìm một xưởng để học kèm, dùng video như tài liệu bổ sung.
