Hàng thú đá chùa Phật Tích là một bộ mười con thú tạc bằng đá, chia thành hai hàng, gồm năm cặp: sư tử, voi, tê giác, ngựa và trâu. Theo nhiều tài liệu nghiên cứu, bộ thú này có từ thời Lý, cùng giai đoạn với pho tượng A Di Đà nổi tiếng của chùa, và là một trong những bộ linh vật đá hiếm hoi còn lại từ thời đó ở Việt Nam.
Người đến chùa thường đi lướt qua hàng thú để vào điện. Thật ra đây là chỗ đáng dừng lâu: mỗi con một dáng, mỗi loài mang một ý nghĩa biểu tượng trong văn hoá Phật giáo và văn hoá Việt, và cách thợ thời Lý tạc thú rất khác cách các đời sau làm. Bài này giúp bạn đọc từng con, hiểu vì sao chúng đứng ở đó, và nhìn chúng mà không làm hại di vật.
Bộ thú đá nằm ở đâu và vì sao được chú ý
Mười con thú đặt ở khu vực trước điện chính, trên nền dốc của núi Phật Tích, chia thành hai hàng hai bên lối lên, như một hàng vật hầu dẫn vào nơi thờ Phật. Theo các mô tả phổ biến, mỗi con ở tư thế quỳ phục trên một bệ đá, kích thước vừa phải, không to lớn kiểu tượng thú trước lăng tẩm thời sau.
Giới nghiên cứu chú ý tới bộ thú vì ba lẽ. Thứ nhất là sự hiếm: bộ linh vật đá có niên đại sớm như vậy, còn đủ cả bộ, không nhiều. Thứ hai là sự lạ về chủng loại: ngoài sư tử và voi vốn quen gặp trong nghệ thuật Phật giáo, ở đây có cả tê giác, trâu, ngựa — những con vật gần với đời sống và trí tưởng tượng của cư dân nông nghiệp. Thứ ba là phong cách: các con thú được tạc theo khối lớn, đường nét giản lược, không chạm vằn vện, giống hệt tinh thần giản dị mà bạn thấy trên tượng A Di Đà trong điện.
Một chi tiết thường được nhắc: các con thú đều ở dáng quỳ, phục, không có con nào đứng chồm hay nhe nanh. Đó không phải là đội quân hù doạ, mà là một hàng vật hầu lặng lẽ.
Nhận từng cặp: năm loài, năm cách hiểu
Bảng dưới gom cách nhận diện và ý nghĩa biểu tượng thường được nêu cho từng loài. Phần ý nghĩa là cách hiểu phổ biến trong văn hoá Phật giáo và dân gian, không phải lời khẳng định duy nhất.
| Loài | Nhận ra bằng | Ý nghĩa thường được nêu |
|---|---|---|
| Sư tử | Bờm cuộn thành khối, mặt tròn, mắt lồi, đuôi cuộn sát thân | Trong nghệ thuật Phật giáo, sư tử gắn với uy lực của Phật pháp; "tiếng rống sư tử" là hình ảnh quen chỉ lời thuyết pháp |
| Voi | Vòi buông dài xuống đất, tai to áp sát, thân khối nặng | Voi gắn với truyền thuyết Phật đản sinh và với sự vững chãi, nhẫn nại |
| Tê giác | Một sừng ngắn trên mũi, thân chắc, da tạc thành mảng lớn | Hình ảnh độc hành, kiên định; trong một số kinh văn có ví người tu hành như sừng tê giác |
| Ngựa | Đầu dài, bờm vuốt dọc cổ, chân thu gọn | Ngựa gắn với câu chuyện thái tử rời cung đi tìm đạo |
| Trâu | Sừng cong vòng ra sau, mũi rộng, dáng hiền | Con vật thân thuộc của nhà nông; trong Thiền tông có hình ảnh chăn trâu chỉ việc điều phục tâm |
Đừng cố ép mỗi con một ý nghĩa cứng nhắc. Các nhà nghiên cứu vẫn còn bàn về dụng ý ban đầu khi chọn đúng năm loài này; có ý kiến nghiêng về biểu tượng Phật giáo, có ý kiến nhấn mạnh yếu tố bản địa và nông nghiệp. Cách đọc hợp lý là nhìn cả hai lớp nghĩa cùng lúc.
Cách thợ thời Lý tạc thú: nhìn vào bốn điểm
Khối trước, chi tiết sau. Mỗi con thú trước hết là một khối đá tròn trịa, gọn, đặt chắc trên bệ. Chi tiết như bờm, tai, sừng chỉ khắc nông lên bề mặt khối. Đứng xa nhìn, bạn nhận ra loài nhờ đường viền chứ không nhờ hoa văn. Đây là cách nghĩ của điêu khắc cổ điển: hình khối quyết định.
Dáng nằm phủ phục. Các con đều ở dáng quỳ, phục, chân thu gọn, đầu hơi ngẩng. Dáng này tạo cảm giác hiền lành, kính cẩn, rất khác những con nghê, con sư tử nhe nanh đứng gác cổng đình chùa ở các thế kỷ sau.
Mặt thú có nét người. Nhìn kỹ mắt và miệng, nhiều người xem cảm thấy các con thú có vẻ mặt hiền, trầm hơn là dữ. Cảm nhận này tuỳ từng người và từng góc nhìn, nhưng điều dễ thấy là con vật không bị tả theo kiểu sinh học chính xác, mà được giản lược và làm mềm đi theo tinh thần của chốn thờ tự.
Bệ và thân liền khối. Thú và bệ gắn với nhau rất chắc, nên đứng vững qua nhiều thế kỷ ngoài trời. Đường tiếp giáp giữa thân thú và mặt bệ là chỗ bạn có thể quan sát dấu đục cổ, nếu ánh sáng xiên đủ.
Thời gian, mưa nắng và những vết tích trên đá
Khác pho tượng trong điện, bộ thú đá đứng ngoài trời hàng trăm năm. Bề mặt đá đã mòn, nhiều chỗ bong vảy, có rêu, có vết nứt. Một số con bị sứt tai, sứt sừng hoặc mất một phần mặt. Những vết tích đó không làm giảm giá trị mà ngược lại, chúng là một phần câu chuyện của di vật: đá thời Lý đã đi qua chiến tranh, qua những lần chùa đổ nát và dựng lại, mà vẫn còn đó.
Bạn có thể thấy ở vài nơi dấu vết của những lần gia cố, chẳng hạn mạch vữa nối mảnh vỡ hoặc phần bệ được kê lại. Đây là việc của ngành bảo tồn, làm theo nguyên tắc giữ tối đa phần gốc. Một số di tích trên cả nước từng bị "làm mới" thú đá bằng cách mài nhẵn hoặc trát xi măng phủ lên, làm mất hẳn dấu đục cổ; giới bảo tồn coi đó là điều đáng tiếc và luôn khuyến cáo tránh.
Với người xem, bài học là đừng đánh giá một con thú đá cổ bằng độ nhẵn bóng. Những con thú trông mới tinh, sắc nét, không rêu, ở một di tích lâu đời thường là đồ thay thế hoặc đã bị can thiệp, chứ không phải đồ được giữ tốt hơn. Vẻ cũ có kiểm soát mới là dấu hiệu của một di vật được trông nom đúng cách.
Đặt bộ thú vào bức tranh nghệ thuật thời Lý
Bộ thú không đứng riêng lẻ. Mỹ thuật thời Lý, theo nhận định chung của giới nghiên cứu, là sự gặp gỡ của nhiều dòng: truyền thống Phật giáo đến từ Ấn Độ qua nhiều ngả, ảnh hưởng từ phương Bắc, và giao lưu với nghệ thuật Champa ở phương Nam. Sư tử và voi là hai con vật rất quen trong nghệ thuật Phật giáo Ấn Độ và Đông Nam Á; ở Việt Nam thời đó gần như không ai nhìn thấy sư tử thật, nên con sư tử đá là con vật của trí tưởng tượng, được thợ hình dung qua mẫu vẽ, qua lời kể và qua đồ vật du nhập.
Ngược lại, trâu, ngựa và cả tê giác, vốn từng có mặt trong rừng núi phương Nam, là những con vật người Việt biết tận mắt. Đặt chúng chung một hàng với sư tử và voi, người thợ vô tình — hoặc cố ý — cho thấy cách một nền nghệ thuật bản địa tiếp nhận biểu tượng ngoại lai: giữ những con vật mang nghĩa Phật giáo, nhưng thêm vào các loài gần gũi với đời sống ruộng đồng.
Khi xem các di vật thời Lý khác trong bảo tàng, như chân tảng chạm hoa sen, mảnh trang trí hình tiên nữ, chim thần hay rồng, bạn sẽ gặp lại cùng một tinh thần: tôn trọng quy ước tôn giáo, nhưng làm mềm đi, làm hiền đi, và đưa vào chút hơi thở của làng quê. Bộ thú Phật Tích là ví dụ dễ cảm nhận nhất cho tinh thần ấy, vì nó đứng ngoài trời, ai đi qua cũng thấy.
Thú đá thời Lý và thú đá các đời sau khác nhau ra sao
Đặt cạnh nhau, bạn sẽ thấy bộ thú Phật Tích nói lên một quan niệm thẩm mỹ khác hẳn. Bảng so sánh dưới đây mang tính khái quát; mỗi di tích cụ thể có thể có ngoại lệ.
| Tiêu chí | Thú đá chùa Phật Tích (thời Lý) | Thú đá ở nhiều di tích các đời sau |
|---|---|---|
| Tư thế | Quỳ phục trên bệ, dáng tĩnh | Thường ngồi chồm, đứng, há miệng |
| Vẻ mặt | Hiền, trầm, ít phô sức mạnh | Dữ, trợn mắt, nhe nanh để trấn giữ |
| Hoa văn trên thân | Rất ít, khắc nông | Nhiều vằn, xoắn, vảy, đao lửa |
| Chủng loại | Sư tử, voi, tê giác, ngựa, trâu | Nghê, sư tử, voi, ngựa, kỳ lân là chính |
| Vị trí | Hai hàng dẫn lối vào điện Phật | Cổng đình chùa, sân lăng, hai bên đường thần đạo |
Sự khác biệt này không có nghĩa thời nào hay hơn thời nào. Nó cho thấy cách người xưa hình dung về chốn thiêng: thời Lý thiên về sự an nhiên, các đời sau đề cao vai trò trấn giữ, phô diễn uy lực. Ai học mỹ thuật cổ sẽ thấy bộ thú Phật Tích là điểm khởi đầu tốt để luyện mắt nhìn hình khối.
Xem hàng thú đá theo một lộ trình gọn
Bộ thú nằm ngoài trời nên dễ xem, nhưng cũng dễ bị đối xử thiếu cẩn trọng. Một lộ trình gợi ý:
- Đứng ở đầu hàng, nhìn toàn cảnh hai dãy để thấy nhịp đối xứng trước khi đi vào từng con.
- Đi dọc một bên, nhận từng loài theo bảng ở trên; đoán trước rồi mới đọc biển giới thiệu nếu có.
- Hạ thấp người ngang tầm mắt thú để thấy vẻ mặt; nhiều chi tiết chỉ hiện ra ở góc thấp.
- Quan sát chỗ thân thú tiếp bệ và các vết mòn, vết nứt; đó là phần "kể chuyện" của đá.
- Không ngồi lên lưng thú, không cho trẻ trèo, không thắp hương hay gắn đồ lễ lên thân đá, không cạo rêu. Rêu và địa y nên để người làm bảo tồn xử lý đúng cách.
- Kết thúc bằng việc vào điện xem tượng A Di Đà, để thấy cùng một tinh thần tạc đá ở hai loại đề tài khác nhau.
Nếu dẫn học sinh hoặc khách đi tham quan, bạn có thể biến lộ trình này thành một bài tập nhỏ: mỗi người chọn một con, tả lại bằng lời ba đặc điểm hình khối, rồi so với bạn bên cạnh. Cách này giúp người trẻ nhớ di vật lâu hơn nhiều so với đọc số liệu.
Câu hỏi thường gặp
Hàng thú đá chùa Phật Tích có bao nhiêu con?
Bộ thú gồm mười con, chia thành năm cặp: sư tử, voi, tê giác, ngựa và trâu. Mỗi loài hai con, đặt thành hai hàng hai bên lối lên khu điện chính của chùa.
Thú đá có cùng thời với tượng A Di Đà không?
Theo nhiều tài liệu nghiên cứu, bộ thú được xếp vào thời Lý, cùng giai đoạn với pho A Di Đà, dựa trên phong cách tạc và bối cảnh ngôi chùa. Như với mọi di vật cổ, niên đại là kết luận của giới chuyên môn dựa trên so sánh phong cách và tư liệu.
Vì sao lại có tê giác và trâu trong chùa?
Có nhiều cách giải thích. Một hướng nhìn từ biểu tượng Phật giáo, nơi tê giác và trâu đều xuất hiện trong kinh văn và tranh Thiền. Hướng khác nhấn mạnh đời sống nông nghiệp của cư dân bản địa. Hai cách hiểu không loại trừ nhau.
Có nên cạo rêu, lau chùi thú đá cho sạch không?
Không nên tự làm. Cạo hay chà mạnh có thể bóc lớp bề mặt đá cổ, chất tẩy có thể làm đá bị ăn mòn. Việc làm sạch di vật ngoài trời thuộc về người làm bảo tồn, theo phương pháp phù hợp với từng loại đá.
Trẻ em có được chạm vào thú đá không?
Nên hướng dẫn trẻ nhìn mà không chạm, không trèo. Thú đá là di vật nghìn năm, một lần trèo nhẹ có thể làm sứt chỗ đá đã yếu. Biến buổi xem thành trò quan sát, đoán loài, đếm sừng sẽ giúp trẻ thích thú mà vẫn an toàn cho di vật.
Ngoài Phật Tích, ở đâu còn thú đá thời Lý?
Một số di vật đá thời Lý như chân tảng, mảnh trang trí, tượng thú được lưu giữ ở các bảo tàng lịch sử và một vài di tích khác ở Bắc Bộ. Tuy vậy, một bộ thú đá đủ năm cặp còn đứng ở vị trí gốc như chùa Phật Tích là trường hợp hiếm.
