Phần lớn đình làng Bắc Bộ không tạc tượng Thành hoàng: trong hậu cung chỉ có long ngai, bài vị, mũ áo và hòm đựng sắc phong, đặt trong khám thờ thường đóng kín. Nhiều người lần đầu vào đình, quen với cảnh chùa đầy tượng, thấy hậu cung trống trải thì ngạc nhiên. Thật ra sự vắng mặt của tượng ở đây có lý do riêng, gắn với cách người làng hình dung vị thần của mình và với lễ chế thờ thần mà triều đình từng ban hành.
Bài này đi từ ngôi đình: ai được thờ, hậu cung bày gì, vì sao thường không có tượng, khi nào thì có, và những hình người, hình thú bạn vẫn gặp trên kiến trúc đình. Phần thần tích, tức câu chuyện về từng vị Thành hoàng, mỗi làng một khác và thường được giữ trong văn bản riêng của làng, nên ở đây chỉ nhắc khi cần để hiểu hình tượng.
Thành hoàng trong đình làng là ai
Thành hoàng là vị thần bảo trợ của một làng. Theo các nhà nghiên cứu văn hoá, các vị được thờ làm Thành hoàng ở Bắc Bộ có thể chia làm mấy nhóm: nhiên thần gắn với núi, sông, đất đai; nhân thần là người có công thật hoặc được kể lại trong truyền thuyết, như tướng lĩnh, người lập làng, tổ nghề; và một số vị chỉ còn lại tên hiệu mà dân làng không biết rõ lai lịch. Có làng thờ một vị, có làng thờ vài vị cùng lúc.
Từ thời Lê đến thời Nguyễn, triều đình ban sắc phong cho thần các làng, xếp hạng thượng đẳng, trung đẳng, hạ đẳng. Tờ sắc là văn bản của nhà vua công nhận vị thần và cho phép làng thờ. Vì thế ngôi đình vừa là nơi thờ thần vừa là nơi giữ giấy tờ quan trọng nhất của làng, đồng thời là chỗ hội họp, xử việc làng, mở hội. Một công trình đa năng như vậy có cách bày khác hẳn ngôi chùa, nơi chỉ phục vụ việc thờ Phật và tu hành.
Muốn biết làng mình thờ ai, cách chắc nhất là hỏi các cụ trong ban khánh tiết hoặc ban quản lý di tích. Nhiều đình có bản thần tích chép tay hoặc bản dịch đã in; câu chuyện trong đó là tài liệu của làng, nên đọc như truyền thống địa phương chứ không đối chiếu như sử chính thống.
Hậu cung đình bày những gì thay cho tượng
Hậu cung là gian sâu nhất, đặt ở chính giữa hoặc phía sau toà đại đình. Cách bày mỗi làng mỗi khác, nhưng ở nhiều đình Bắc Bộ bạn có thể gặp những thứ sau:
- Khám thờ: một tủ gỗ chạm, thường sơn son thếp vàng, có cửa đóng. Bên trong là chỗ ngự của thần. Ngày thường khám đóng, chỉ mở trong dịp lễ.
- Long ngai: chiếc ghế có tay vịn chạm rồng, tượng trưng cho chỗ ngồi của thần. Ngai trống, không có người ngồi, chính là cách người xưa "thể hiện" vị thần mà không tạc hình.
- Bài vị: tấm gỗ đứng ghi tên hiệu của thần, đặt trên hoặc trước ngai. Chữ trên bài vị là chữ Hán, theo đúng mỹ tự trong sắc phong.
- Mũ áo: bộ mũ, áo, hia gấp đặt trên ngai hoặc trong hộp, có làng thay áo cho thần vào dịp lễ lớn.
- Hòm sắc: hộp gỗ đựng các đạo sắc phong, nhiều khi được cất kỹ ở nhà thủ từ hoặc trong tủ khoá.
- Kiệu và bộ bát bửu: kiệu bát cống, kiệu long đình dùng để rước bài vị, sắc phong ra khỏi đình trong ngày hội; bát bửu, lỗ bộ cắm hai bên.
Nhìn tổng thể, hậu cung đình là một không gian kín, tối, ít đồ nhưng đồ nào cũng có chức năng nghi lễ. Cái "trống" ở đây là có chủ ý: thần hiện diện qua ngai, qua tên hiệu và qua tờ sắc, không qua khuôn mặt.
Vì sao phần lớn đình không tạc tượng Thành hoàng
Thần được hình dung qua tên hiệu và sắc phong. Với nhiều làng, vị thần tồn tại trước hết như một danh hiệu được vua công nhận. Bài vị ghi đúng danh hiệu ấy, tờ sắc xác nhận nó. Một pho tượng có mặt mũi cụ thể lại là thứ không có trong giấy tờ, nên người xưa không thấy cần thiết.
Nhiều vị không có dung mạo để tạc. Thần núi, thần sông, hay những vị chỉ còn tên mà không rõ lai lịch, không có một hình người để làm mẫu. Tạc tượng cho các vị ấy là tự đặt ra một khuôn mặt, điều mà nhiều cộng đồng làng cho là không phải phép.
Ảnh hưởng của lễ chế Nho giáo. Lễ thờ thần ở đình chịu ảnh hưởng của cách tế tự theo Nho giáo, vốn thờ bằng bài vị, giống như văn miếu và nhà thờ họ. Các buổi tế đình do các cụ, các chức sắc làng làm chủ tế, theo nghi thức có văn tế, xướng lễ, chứ không theo nghi thức nhà chùa.
Sự kín đáo là một phần của tôn kính. Khám thờ đóng cửa, hậu cung ít người được vào, ngai trống: tất cả tạo ra khoảng cách giữa người và thần. Các nhà nghiên cứu thường nhấn mạnh rằng với tín ngưỡng làng, cái thiêng nằm ở sự kín, không nằm ở hình ảnh phô bày.
Khi nào Thành hoàng và các vị thần làng có tượng
Không phải không có ngoại lệ. Những trường hợp dưới đây hay được nhắc trong sách về di tích; bảng chỉ để định hướng, mỗi nơi cần hỏi lại người trông coi.
| Trường hợp | Thường gặp ở đâu | Hình thức | Điều nên biết |
|---|---|---|---|
| Vị thần là nhân thần nổi tiếng | Đền, nghè thờ riêng một nhân vật | Tượng ngồi trên ngai, mặc triều phục hoặc võ phục | Đền thờ người có công thường tạc tượng hơn đình làng thờ chung |
| Nghè, miếu vệ tinh của đình | Nghè đầu làng, miếu thờ thần ở gò, bến | Đôi khi có tượng gỗ nhỏ | Nghè là nơi thờ phụ, nhiều làng rước thần từ nghè ra đình trong ngày hội |
| Tượng do làng tạc thêm về sau | Một số đình được tôn tạo gần đây | Tượng gỗ, tượng đồng, đôi khi composite | Có khi làm thay đổi cách bày cũ; giới bảo tồn thường khuyên giữ nguyên hiện trạng di tích |
| Tượng các vị phối thờ | Ban thờ phụ trong đình | Tượng nhỏ, tượng hầu | Không phải tượng chủ thần |
| Đình có cả tượng lẫn ngai | Rải rác ở một số vùng | Tượng đặt trong khám, ngai phía trước | Mỗi làng có lý do riêng, thường gắn với thần tích |
Nếu thấy một pho tượng trong hậu cung đình, đừng vội cho là sai lệ. Hãy hỏi cụ thủ từ tượng có từ bao giờ và tượng vị nào; câu trả lời thường cho biết nhiều điều về lịch sử làng.
Hình người và hình thú bạn vẫn gặp trên kiến trúc đình
Đình không có tượng chủ thần, nhưng lại là kho điêu khắc lớn của mỹ thuật làng. Các bộ phận gỗ như đầu dư, cốn, xà nách, ván nong, kẻ, bẩy được chạm kín hình rồng, nghê, phượng, sóng nước, mây lửa. Nhiều đình thế kỷ 16 và 17 ở đồng bằng Bắc Bộ còn có cảnh sinh hoạt: người chèo thuyền, đấu vật, săn thú, uống rượu, gảy đàn, nam nữ vui đùa, tiên nữ cưỡi rồng.
Các nhà nghiên cứu mỹ thuật thường nhắc những ngôi đình như Tây Đằng ở Hà Nội hay Lỗ Hạnh thuộc vùng Bắc Giang cũ như ví dụ của chạm khắc đình giai đoạn sớm, khi đường nét còn khoẻ, hình người mập mạp, cử chỉ hồn nhiên. Sang cuối thế kỷ 17, chạm khắc ở nhiều đình trở nên dày đặc, nhiều lớp, có chỗ chạm lộng thủng cả tấm ván.
Những hình người trên đình không phải tượng thờ. Chúng là trang trí, là thợ làng kể chuyện cuộc sống quanh mình lên thân gỗ. Chính vì đình không bày tượng thần, phần mỹ thuật dồn cả vào kiến trúc. Khi đi xem, bạn nên mang theo ống nhòm nhỏ hoặc dùng chế độ phóng của máy ảnh, đứng ở giữa lòng đình nhìn lên các vì kèo, vì những mảng đẹp nhất thường nằm cao và khuất.
Đình Nam Bộ: thần không có tượng, sắc thần là trung tâm
Ở Nam Bộ, đình làng thờ vị thần thường gọi chung là Thần Hoàng Bổn Cảnh, phần lớn không có tên riêng hay thần tích cụ thể như các làng Bắc Bộ. Trung tâm của việc thờ là tờ sắc thần do triều Nguyễn ban, được cất kỹ và chỉ thỉnh ra trong lễ Kỳ Yên. Trên chính điện thường là bàn thờ với chữ "Thần" lớn hoặc bài vị, không có tượng chủ thần.
Quanh chính điện, đình Nam Bộ có thêm các bàn thờ Tiền hiền, Hậu hiền (những người khai khẩn và người có công với làng), bàn thờ Tả ban, Hữu ban, bàn thờ Bạch Mã, Thổ thần, Sơn quân tuỳ đình. Có đình đặt tượng hổ nhỏ ở ban Sơn quân, tượng ngựa ở ban Bạch Mã, nhưng vị thần chính thì vẫn được thờ không hình.
Nét mỹ thuật của đình Nam Bộ nằm ở bộ khung gỗ, hoành phi, liễn đối chạm khảm, các mảng gốm, tượng gốm trên mái và trên cổng ở một số đình vùng Sài Gòn – Chợ Lớn cũ. Khi đi xem, hãy chú ý mái đình, nơi đôi khi còn những tượng gốm màu men xanh, vàng, nâu kể tích truyện, là dấu vết của các lò gốm vùng Nam Bộ thời trước.
Đi xem đình làng cho đúng mực và có ích
Đình là tài sản chung của cả làng, nhiều nơi là di tích được xếp hạng. Một vài việc giúp chuyến đi vừa có ích cho bạn, vừa không làm phiền người trông coi:
- Đến vào giờ đình mở cửa, chào hỏi cụ thủ từ hoặc người trông đình trước khi vào sâu bên trong.
- Không tự ý vào hậu cung, không mở khám thờ. Nếu muốn xem, hãy hỏi và chấp nhận câu trả lời "không" nếu làng có lệ kiêng.
- Không leo lên bệ, không trèo lên sập thờ để chụp ảnh các mảng chạm cao; dùng ống kính phóng thay vì trèo.
- Hỏi trước khi chụp ảnh bên trong, tắt đèn flash ở những nơi được yêu cầu, vì ánh sáng mạnh lặp lại làm phai lớp sơn son thếp vàng.
- Không dán tiền, nhét tiền vào đồ thờ, ngai hay khám; nếu muốn công đức, bỏ vào hòm công đức hoặc gửi ban quản lý.
- Ghi lại những gì bạn được kể kèm tên người kể và ngày đến, vì thần tích và tục lệ làng là thông tin địa phương, nên ghi nguồn rõ ràng.
- Nếu thấy đồ thờ cổ bị hư hại hoặc có dấu hiệu bị lấy cắp, báo ban quản lý di tích hoặc cơ quan văn hoá địa phương thay vì tự xử lý.
Bạn đi càng chậm, càng hỏi nhiều, ngôi đình càng mở ra nhiều tầng. Một chiếc ngai trống, nếu hiểu vì sao nó trống, có khi nói nhiều hơn cả một pho tượng.
Câu hỏi thường gặp
Đình làng thờ Thành hoàng có bao giờ có tượng không?
Có, nhưng không phổ biến ở Bắc Bộ. Tượng thường gặp hơn ở đền, nghè thờ riêng một nhân thần nổi tiếng, hoặc ở những đình được làng tạc thêm tượng về sau. Mỗi trường hợp nên hỏi người trông coi để biết tượng có từ bao giờ và vì sao làng chọn tạc.
Ngai thờ trống trong đình có ý nghĩa gì?
Theo cách hiểu phổ biến, ngai trống tượng trưng cho chỗ ngự của vị thần. Người làng không tạc hình mà thể hiện sự hiện diện của thần bằng ngai, bài vị, mũ áo và sắc phong. Đó là một cách thờ có chủ ý, không phải do thiếu tượng.
Khách tham quan có được vào hậu cung đình không?
Tuỳ lệ từng làng. Nhiều nơi chỉ cho người trong ban khánh tiết hoặc thủ từ vào hậu cung, nhất là vào ngày thường. Nếu muốn xem, bạn nên hỏi trước và tôn trọng câu trả lời của người trông coi, không tự ý mở khám thờ.
Sắc phong trong đình là gì và có giá trị thế nào?
Sắc phong là văn bản của triều đình công nhận vị thần làng, ghi mỹ tự và đẳng thần. Với giới nghiên cứu, sắc phong là tư liệu lịch sử quý; với làng, đó là vật thiêng. Sắc phong cổ là di sản, việc mua bán, mang đi nơi khác cần hỏi cơ quan văn hoá.
Vì sao đình Bắc Bộ lại có những hình chạm cảnh vui chơi, tình tự?
Đình là nơi sinh hoạt cộng đồng, thợ làng chạm lên gỗ cảnh sống quen thuộc quanh mình như chèo thuyền, đấu vật, uống rượu, gảy đàn. Các nhà nghiên cứu mỹ thuật coi đây là nét đặc sắc của điêu khắc đình thế kỷ 16 và 17, hồn nhiên và gần đời thường hơn điêu khắc chùa.
Đình Nam Bộ khác đình Bắc Bộ ở điểm nào khi xem tượng?
Đình Nam Bộ thường thờ Thần Hoàng Bổn Cảnh bằng sắc thần và bài vị, cũng không có tượng chủ thần. Điểm khác là có thêm nhiều ban thờ phụ như Tiền hiền, Hậu hiền, Bạch Mã, Sơn quân, nơi đôi khi có tượng hổ, tượng ngựa nhỏ, và mái đình có thể có tượng gốm.
