Tượng Đức Thánh Trần ở phần lớn các đền được tạc ngồi trên ngai, mặc võ phục hoặc triều phục, đội mũ, gương mặt nghiêm, tay cầm hoặc đặt cạnh một thanh kiếm. Ông là Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, vị tướng thời Trần chỉ huy kháng chiến chống quân Nguyên Mông ở thế kỷ 13, về sau được dân gian tôn thờ với danh xưng Đức Thánh Trần. Câu ca "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ" cho thấy ông có chỗ đứng đặc biệt trong đời sống tín ngưỡng của người Việt.
Bài này nhìn vào pho tượng như một tác phẩm: dáng ngồi, mũ áo, đồ cầm, khuôn mặt, chất liệu, và những tượng thường bày quanh ông. Phần nghi lễ ở các đền, nếu có nhắc, chỉ để giúp người đọc hiểu vì sao tượng được bày như vậy. Mỗi đền có truyền thống riêng; điều mô tả dưới đây là những nét hay gặp, không phải khuôn mẫu bắt buộc.
Từ vị tướng lịch sử đến hình tượng được thờ
Trần Quốc Tuấn là tông thất nhà Trần, giữ vai trò tổng chỉ huy quân đội trong các cuộc kháng chiến năm 1285 và 1287 – 1288. Ông mất năm 1300. Sử sách ghi ông được lập đền thờ ở Vạn Kiếp, vùng đất gắn với cuộc đời ông, và từ đó việc thờ phụng lan ra khắp nơi.
Theo thời gian, hình ảnh vị tướng được dân gian khoác thêm nhiều lớp ý nghĩa. Ông được gọi là Đức Thánh Trần, được thờ ở đền riêng, ở các đền thờ nhà Trần, và có ban thờ riêng trong nhiều đền, phủ của tín ngưỡng thờ Mẫu, thường gọi là ban Trần triều. Một vị tướng có thật trở thành một hình tượng thờ phụng: đây là điều các nhà nghiên cứu văn hoá gọi là quá trình "thánh hoá" nhân vật lịch sử.
Vì có hai lớp như vậy, pho tượng ở mỗi đền mang dấu ấn của cả hai: chi tiết võ tướng như mũ trụ, giáp, kiếm, và chi tiết của bậc được thờ như ngai rồng, áo thêu, sơn son thếp vàng. Khi đứng trước tượng, bạn có thể thử tách hai lớp này ra để thấy người thợ đã kết hợp chúng ra sao.
Một số nơi thờ Đức Thánh Trần thường được nhắc
Bảng dưới gom vài nơi thờ thường được nhắc trong sách về di tích. Tên tỉnh ghi theo đơn vị hành chính sau tháng 7 năm 2025. Chi tiết về tượng ở từng nơi nên xem tại chỗ và hỏi ban quản lý, vì tượng có thể đã được thay, tôn tạo qua các thời.
| Nơi thờ | Thuộc tỉnh, thành hiện nay | Ghi chú khi xem |
|---|---|---|
| Đền Kiếp Bạc | Hải Phòng (vùng Chí Linh, trước thuộc Hải Dương) | Nơi thờ chính gắn với Vạn Kiếp; lễ hội lớn vào tháng Tám âm lịch, đông người |
| Đền Trần | Ninh Bình (thành phố Nam Định cũ) | Khu đền thờ các vua Trần và các quan tướng; phân biệt các toà để biết mình đang xem tượng ai |
| Đền Bảo Lộc | Ninh Bình (vùng Mỹ Lộc cũ) | Gắn với quê gốc họ Trần; nên hỏi người trông coi về các tượng thờ |
| Đền Trần Hưng Đạo | Thành phố Hồ Chí Minh | Ví dụ về đền thờ Đức Thánh Trần ở phía Nam, cách bày theo lối đô thị |
| Ban Trần triều trong đền, phủ | Rải rác khắp nơi | Tượng nhỏ hơn, thường bày cùng các vị trong gia quyến và tướng lĩnh |
Ở các đền lớn, ngày lễ chính rất đông. Nếu mục đích của bạn là xem tượng và kiến trúc, hãy đến vào ngày thường, sáng sớm, khi ánh sáng tự nhiên còn dịu và có thể hỏi chuyện người trông coi.
Đọc từng chi tiết trên pho tượng
Dáng ngồi. Phần lớn tượng Đức Thánh Trần ngồi thẳng trên ngai, hai chân buông xuống bệ, lưng thẳng, vai mở. Dáng ngồi này là dáng của bậc chủ trì, khác dáng thiền định của tượng Phật. Có nơi tượng hơi nghiêng về phía trước, tạo cảm giác đang nghe việc, sẵn sàng đứng dậy.
Mũ. Mũ có thể là mũ trụ của võ tướng hoặc mũ cánh chuồn, mũ bình thiên của bậc vương hầu, tuỳ cách hiểu của người thợ và của đền. Mũ thường thếp vàng, gắn hoa văn rồng, mây, có khi có tua.
Áo. Áo có thể là võ phục với giáp vai, đai ngực, hoặc áo bào thêu rồng. Ở tượng gỗ, nếp áo được tạc chồng lớp xuống tới chân; ở nhiều đền, tượng còn được khoác thêm áo vải thêu thật, thay theo mùa lễ.
Thanh kiếm. Kiếm là chi tiết dễ nhận nhất. Có tượng cầm kiếm dựng đứng trước ngực, có tượng đặt kiếm ngang trên đùi, có tượng để kiếm dựng bên cạnh. Trong cách hiểu phổ biến, kiếm gợi tới vai trò võ tướng; nó là biểu tượng nghề nghiệp của nhân vật, không phải vật để cầu xin.
Khuôn mặt. Mặt tượng thường vuông, mày rậm, mắt nhìn thẳng, có râu. Đỏ mặt hay trắng mặt, râu dài hay ngắn tuỳ từng thợ và từng thời. Không có chân dung đương thời nào của ông còn lại, nên mỗi pho tượng là một cách hình dung, không phải chân dung chính xác.
Ngai và bệ. Ngai chạm rồng, bệ có khi chạm sóng nước, hoa sen hoặc mây. Ngai và bệ nhiều khi có niên đại khác pho tượng, do được làm lại trong các lần tu sửa đền.
Chất liệu và tay nghề: gỗ, đồng, và những pho tượng mới
Tượng truyền thống phần nhiều bằng gỗ, thường là gỗ mít, tạc nguyên khối hoặc ghép, rồi phủ sơn ta, sơn son thếp vàng. Lớp sơn ta vừa bảo vệ gỗ vừa tạo màu đỏ sẫm, lớp vàng quỳ hoặc bạc quỳ dán lên các chỗ cần nổi như mũ, viền áo, ngai. Qua năm tháng, khói hương phủ lên làm tượng sẫm lại, vàng ngả nâu, đó là lớp thời gian chứ không phải hư hỏng.
Một số đền có tượng đồng, đúc theo khuôn đất hoặc khuôn sáp. Tượng đồng nặng, bền, bề mặt có lớp gỉ xanh hoặc nâu sẫm tuỳ hợp kim và môi trường. Gần đây, nhiều đền mới xây hoặc tôn tạo dùng tượng composite, bột đá, đúc từ khuôn, có ưu điểm nhẹ và rẻ nhưng chi tiết thường đều tay, thiếu những chỗ lệch nhỏ của đường đục.
Với người yêu mỹ thuật, điều thú vị là so sánh. Cùng một nhân vật, mỗi pho tượng ở mỗi đền là một cách diễn giải: có nơi nhấn vào uy nghi, có nơi nhấn vào hiền hậu, có nơi gần với tượng quan văn hơn là võ tướng. Ghi lại những khác biệt ấy, kèm ảnh chụp đúng phép, là cách học điêu khắc truyền thống rất tốt.
Những tượng thường bày quanh ban thờ Đức Thánh Trần
Tuỳ đền, quanh tượng chính có thể có các tượng phối thờ. Danh sách dưới chỉ là những nhóm hay được nhắc; việc ai được thờ, ngồi ở đâu, nên hỏi ban quản lý từng nơi.
- Phu nhân và gia quyến: nhiều đền thờ phu nhân của ông và các con, trong đó có các con gái thường được gọi là Đệ Nhất Vương Cô, Đệ Nhị Vương Cô.
- Các con trai: một số người con của ông cũng được thờ ở đền riêng; ví dụ đền Cửa Ông ở Quảng Ninh thờ Trần Quốc Tảng.
- Tướng lĩnh dưới quyền: các nhân vật như Phạm Ngũ Lão, Yết Kiêu, Dã Tượng thường được nhắc tới, có nơi có tượng đứng hầu.
- Tượng quan hầu, lính hầu: các tượng nhỏ đứng hai bên, cầm binh khí hoặc cờ, cho thấy không khí một "triều" nhỏ quanh vị chủ tướng.
- Tượng con vật: ngựa thờ, đôi khi voi, đặt ở gian ngoài hoặc sân, gợi tới phương tiện của võ tướng.
Đọc bố cục từ giữa ra hai bên, từ trong ra ngoài, bạn sẽ thấy một trật tự rõ: chủ thần ở trung tâm, gia quyến ở gần, tướng tá và quan hầu xa dần. Trật tự ấy phản ánh cách người xưa hình dung về một triều đình thu nhỏ.
Ban Trần triều trong đền, phủ thờ Mẫu
Trong nhiều đền, phủ của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, có một ban thờ riêng dành cho Đức Thánh Trần và gia quyến, thường đặt ở bên cạnh hoặc ở một gian riêng, gọi là ban Trần triều. Tượng ở đây nhỏ hơn tượng ở đền chính, thường sơn son thếp vàng, đặt trong khám có rèm.
Về mặt mỹ thuật, tượng ở ban Trần triều thường được làm cùng thời và cùng một nhóm thợ với các tượng khác trong phủ, nên mang chung phong cách: màu sắc tươi, nhiều kim nhũ, mũ áo cầu kỳ. So với tượng ở các đền cổ, tượng ở phủ thường mới hơn, khuôn mặt tròn hơn, ít nét khắc khổ.
Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Khi tìm hiểu ban Trần triều, nên đặt nó trong bối cảnh di sản ấy và hỏi người trông coi về cách bày ở chính nơi đó. Với những câu hỏi về nghi lễ, bạn nên tìm đến người am hiểu của từng đền, phủ, vì mỗi nơi có truyền thống riêng.
Xem tượng ở đền Đức Thánh Trần cho có ý thức
Những lưu ý nhỏ giúp chuyến đi trọn vẹn hơn, nhất là ở các đền đông người:
- Chọn ngày thường, sáng sớm nếu muốn ngắm tượng kỹ; ngày lễ chính rất đông, khó đứng lâu trước ban thờ.
- Không sờ tay lên tượng, không lau, không quấn vải hay dán tiền lên tượng, vì mồ hôi và keo làm hỏng lớp sơn.
- Hỏi trước khi chụp ảnh trong điện; nơi cấm chụp thì chỉ ngắm và ghi chép.
- Không chen lấn khi có nghi lễ, đứng sang bên để người đang làm lễ không bị cản.
- Đọc bảng giới thiệu di tích ở cổng, rồi đối chiếu với điều bạn thấy bên trong; chỗ nào chưa rõ thì hỏi người trông coi.
- Với tượng cổ có dấu hiệu nứt, bong sơn, hãy báo ban quản lý thay vì tự sửa hay tự lau chùi.
- Nếu đi cùng trẻ em, có thể biến chuyến đi thành bài học lịch sử nhỏ: đếm các tượng, đoán ai là ai, rồi hỏi lại người trông coi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tượng Đức Thánh Trần ở mỗi đền trông khác nhau?
Vì không có chân dung đương thời nào của ông còn lại. Mỗi pho tượng là cách hình dung của một nhóm thợ và một cộng đồng ở một thời nhất định, nên khác nhau về khuôn mặt, mũ áo, cách cầm kiếm. Sự khác nhau ấy là điều thú vị để so sánh, không phải chuyện đúng sai.
Thanh kiếm trên tượng Đức Thánh Trần có ý nghĩa gì?
Theo cách hiểu phổ biến, thanh kiếm gợi tới vai trò võ tướng chỉ huy kháng chiến của ông. Nó là chi tiết nhận diện nhân vật, giống như cây đao của tượng Quan Công hay cây bút của tượng quan văn, giúp người xem nhận ra ai đang được thờ.
Ban Trần triều là gì?
Đó là ban thờ Đức Thánh Trần và gia quyến, tướng lĩnh của ông, thường có trong nhiều đền, phủ thuộc tín ngưỡng thờ Mẫu. Tượng ở ban này thường nhỏ, sơn son thếp vàng, đặt trong khám có rèm. Cách bày cụ thể mỗi nơi một khác.
Tượng Đức Thánh Trần thường làm bằng chất liệu gì?
Tượng truyền thống phần nhiều bằng gỗ, thường là gỗ mít, phủ sơn ta và thếp vàng. Một số đền có tượng đồng. Ở những nơi mới xây hoặc tôn tạo gần đây, có thể gặp tượng composite hay bột đá đúc khuôn. Tuổi của tượng nên hỏi ban quản lý.
Có nên chạm vào tượng ở đền để cầu may không?
Không nên. Mồ hôi, dầu trên tay và sự cọ xát lâu ngày làm mòn, bong lớp sơn son thếp vàng của tượng cổ. Cách tôn trọng nhất là đứng ngắm từ xa, tuân theo hướng dẫn của ban quản lý di tích và không dán tiền lên tượng.
Đi xem tượng ở đền Kiếp Bạc nên chọn lúc nào?
Nếu mục đích là ngắm tượng và kiến trúc, bạn nên tránh mùa lễ hội tháng Tám âm lịch vì rất đông. Ngày thường, buổi sáng, ánh sáng dịu và có thể hỏi chuyện người trông coi về các toà, các tượng trong khu đền.
