Hạ ban là ban thờ đặt ở tầng thấp nhất, thường ngay dưới gầm ban thờ chính của đền, phủ; ở nhiều nơi, đây là chỗ thờ Quan Ngũ Hổ với năm tượng hổ năm màu và Ông Lốt với đôi tượng rắn quấn khoanh. Nhiều người đi đền nhiều lần mà không để ý, vì phải cúi thấp mới thấy. Thế nhưng những pho tượng con vật nhỏ ở đây lại là một mảng điêu khắc dân gian đáng xem, với những con hổ mắt tròn, nhe nanh mà hiền, những con rắn cuộn mình đầu ngẩng.
Bài này giải thích vị trí của hạ ban, cách nhận ra năm ông hổ qua màu sắc, dáng tạc hổ và rắn trong mỹ thuật dân gian, và ban Sơn Quân ở đình miếu Nam Bộ. Tục thờ hổ, thờ rắn có nhiều lớp tích truyện khác nhau giữa các vùng; ở đây chỉ nhắc ở mức đủ để hiểu hình tượng, không bàn chuyện linh ứng.
Hạ ban là gì và vì sao đặt ở dưới thấp
Trong không gian thờ của nhiều đền, phủ Bắc Bộ, các ban được xếp theo chiều cao: cung cấm ở trên cao nhất, các hàng tượng xếp bậc xuống dần, rồi tới các ban ngoài. Hạ ban là tầng dưới cùng, có khi là một ngăn dưới gầm ban Công đồng, có khi là một khám nhỏ đặt sát nền, hai bên hoặc chính giữa.
Vị trí thấp không có nghĩa là bị coi nhẹ. Theo cách hình dung phổ biến, hổ là chúa sơn lâm, gắn với núi rừng và đất, rắn gắn với nước và các miền dưới thấp. Đặt hai loài vật này ở tầng thấp nhất của không gian thờ là đặt chúng đúng với miền mà người xưa gán cho chúng, đồng thời coi chúng như những vị canh giữ cho cả điện.
Không phải nơi nào cũng có hạ ban. Đình làng thờ Thành hoàng thường không có; chùa thuần Phật cũng không. Hạ ban gặp nhiều nhất ở đền, phủ thuộc tín ngưỡng thờ Mẫu, ở một số đền thờ nhân thần và ở các điện thờ Mẫu nằm trong khuôn viên chùa. Vì vậy, thấy hạ ban cũng là một dấu hiệu giúp bạn đoán loại công trình mình đang đứng.
Hạ ban thường có lễ riêng, nhiều nơi bày thêm trứng, thịt sống hay các lễ vật đặc thù theo tục lệ địa phương. Những tục này khác nhau giữa các vùng, và cũng thay đổi theo thời gian. Khi đến một nơi cụ thể, nếu muốn hiểu cách làm ở đó, bạn nên hỏi người trông coi thay vì làm theo hướng dẫn chung trên mạng.
Quan Ngũ Hổ: năm ông hổ, năm màu, năm phương
Quan Ngũ Hổ là năm tượng hổ đặt cạnh nhau, mỗi con một màu. Cách phối màu thường theo năm phương và năm hành trong quan niệm cổ phương Đông. Bảng dưới là cách gán phổ biến; một số nơi có thể khác.
| Tên gọi thường gặp | Màu | Phương theo quan niệm cổ | Vị trí hay gặp trong hàng |
|---|---|---|---|
| Hoàng Hổ | Vàng | Trung tâm | Ở giữa, có khi lớn hơn bốn con kia |
| Thanh Hổ | Xanh | Phương Đông | Một bên con vàng |
| Xích Hổ | Đỏ | Phương Nam | Một bên con vàng |
| Bạch Hổ | Trắng | Phương Tây | Phía ngoài |
| Hắc Hổ | Đen | Phương Bắc | Phía ngoài |
Ngũ Hổ cũng là đề tài quen của tranh dân gian, nổi tiếng nhất là bức Ngũ Hổ của dòng tranh Hàng Trống, với năm con hổ đủ màu xếp quanh một con ở giữa. Ở nhiều hạ ban, thay vì tượng, người ta treo hoặc dựng bức tranh này; có nơi vừa có tranh vừa có tượng.
Khi cúi nhìn hạ ban, bạn hãy đếm và đọc màu trước. Nếu thấy đủ năm con năm màu, đó gần như chắc chắn là Quan Ngũ Hổ. Nếu chỉ thấy một con, đó có thể là tượng Ông Hổ thờ chung, hoặc tượng hổ của ban Sơn Quân.
Dáng hổ trong điêu khắc dân gian Việt
Hổ hiền hơn hổ thật. Hổ trên hạ ban hiếm khi được tạc dữ tợn như hổ thật. Thợ dân gian thường cho hổ đầu to, mắt tròn lồi, miệng cười nhe nanh, thân tròn, chân ngắn. Kết quả là những con hổ vừa oai vừa ngộ, gần với hổ trong tranh Đông Hồ, Hàng Trống hơn là hổ ngoài tự nhiên.
Tư thế ngồi chồm. Dáng thường gặp là ngồi trên hai chân sau, hai chân trước chống thẳng, đầu ngẩng nhìn ra. Đây là tư thế canh giữ. Một số tượng tạc hổ nằm phục, đầu gối lên chân trước.
Vằn và màu. Vằn hổ được vẽ hoặc khắc thành các vạch cong lặp lại, có khi cách điệu thành hình xoáy. Màu sơn theo màu của từng con trong bộ năm, nên con hổ trắng hay con hổ xanh không phải lạ mà là theo quy ước.
Đuôi và chi tiết. Đuôi hổ cong lên lưng hoặc vắt sang bên, đầu đuôi có khi tạc thành túm lông như ngọn lửa. Râu, lông mày thường vẽ thêm bằng nét mảnh. Những chi tiết nhỏ này cho thấy tay nghề: thợ giỏi làm đuôi và râu sống động, thợ vội thì làm qua loa.
Ông Lốt: đôi rắn cuộn mình
Bên cạnh Ngũ Hổ, nhiều hạ ban có tượng rắn, thường gọi là Ông Lốt hay Quan Lốt. Hình thức hay gặp là hai con rắn, một xanh một trắng, cuộn khoanh nhiều vòng, đầu ngẩng cao, có khi quấn quanh một trụ nhỏ. Theo cách hiểu phổ biến, đôi rắn này gắn với miền sông nước, nhiều nơi gắn với tích truyện về các vị thuộc Thoải phủ, và tích truyện ấy có nhiều dị bản giữa các vùng.
Tượng rắn đòi hỏi tay nghề riêng: thân rắn phải tròn đều, các vòng khoanh phải xếp sao cho nhìn từ trước vẫn thấy rõ đầu. Thợ gỗ thường tạc từ một khúc nguyên, đục thủng những khoảng giữa các vòng. Vảy rắn được khắc nông hoặc chỉ vẽ màu. Ở tượng cũ, phần đầu rắn thường mòn bóng nhiều nhất.
Một số nơi không có tượng mà chỉ có tranh vẽ đôi rắn, hoặc bài vị. Cũng có nơi đặt tượng rắn ở chân ban Mẫu Thoải thay vì ở hạ ban chung. Sự đa dạng này cho thấy tục thờ rắn là lớp tín ngưỡng dân gian cổ, đã hoà vào điện thần thờ Mẫu theo những con đường khác nhau ở mỗi vùng, như các nhà nghiên cứu văn hoá thường nhận xét.
Ban Sơn Quân ở đình miếu Nam Bộ
Ở Nam Bộ, tượng hổ thường gặp nhất không phải ở hạ ban phủ Mẫu mà ở ban Sơn Quân trong đình làng, hoặc ở những miếu nhỏ thờ Ông Hổ ven rừng, ven kênh. Sơn Quân nghĩa là vua núi, cách gọi tôn kính dành cho hổ. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tục này gắn với ký ức thời khai hoang, khi người đi mở đất phải sống gần rừng rậm và hổ là mối nguy thường trực.
Ban Sơn Quân trong đình Nam Bộ thường đặt ở một bên, có thể có tượng hổ bằng gỗ, gốm, xi măng sơn màu, hoặc chỉ có bức tranh hổ. Hổ ở đây thường đơn lẻ, không theo bộ năm màu. Dáng tạc nhiều khi mộc mạc hơn ở phủ Bắc Bộ, có tượng hổ do chính người trong làng nặn, mang nét vụng mà dễ mến.
Bên cạnh Sơn Quân, đình Nam Bộ còn có ban Bạch Mã với tượng hoặc tranh ngựa trắng, ban Thổ thần, ban Tiền hiền, Hậu hiền. Đi một vòng các ban phụ này, bạn sẽ thấy một bức tranh thu nhỏ về những gì người làng xưa kính sợ và biết ơn: đất, rừng, con vật, và những người đi trước.
Chất liệu và tay nghề của tượng con vật ở hạ ban
Tượng ở hạ ban phần lớn là tượng nhỏ, cao chừng một hai gang tay, nên thường được làm bằng những chất liệu dễ kiếm và dễ tạc. Phổ biến nhất là gỗ, tạc từ một khúc nguyên rồi sơn màu. Ở những nơi gần làng gốm, có tượng hổ bằng đất nung hoặc gốm men, dáng tròn trịa vì phải nặn và nung. Tượng đồng nhỏ cũng có, nhưng ít hơn. Gần đây xuất hiện nhiều tượng composite, nhựa đúc khuôn, màu sơn bóng, chi tiết đều.
Với tượng gỗ, chỗ phân biệt tay nghề nằm ở đầu và chân. Thợ có tay nghề tạo được khối đầu hổ chắc, hàm và nanh rõ, móng chân tách bạch; tượng làm vội thì đầu dẹt, chân dính khối. Với tượng gốm, bạn xem lớp men có chảy đều không, chỗ tiếp giáp giữa các phần nặn rời có khéo không. Với tượng đúc khuôn, đường ráp khuôn thường còn lại dọc thân, nhìn nghiêng sẽ thấy.
Vì đặt sát nền, tượng hạ ban dễ bị ẩm, mối mọt, bụi và khói hương bám. Nhiều tượng cổ ở hạ ban đã bị thay bằng tượng mới mà không ai ghi lại, nên một pho tượng hổ gỗ cũ còn nguyên ở chỗ thấp này đôi khi là hiện vật quý của di tích. Nếu bạn là người trong làng, ghi chép và chụp ảnh lưu lại hiện trạng là việc nhỏ mà có ích cho về sau.
Xem hạ ban cho đúng mực và nhìn ra cái đẹp
Vì nằm thấp và tối, hạ ban là chỗ dễ bị bỏ qua và cũng dễ bị đụng chạm vô ý. Vài lưu ý khi xem:
- Hỏi người trông coi trước khi cúi sát hay rọi đèn vào gầm ban thờ; có nơi coi đây là chỗ cần giữ kín.
- Dùng đèn pin nhỏ, ánh dịu, chiếu xiên thay vì chiếu thẳng để thấy rõ đường đục mà không làm loá.
- Không chạm tay vào tượng, không xếp lại tượng cho đẹp hàng, không lau bụi trên tượng cổ.
- Không đặt chân lên bệ hay bậc của ban thờ chính để cúi xuống; hãy ngồi xuống sàn nếu được phép.
- Không tự ý đặt lễ vật vào hạ ban theo hướng dẫn ở nơi khác; mỗi nơi có lệ riêng.
- Nếu thấy tượng nứt, mối mọt, báo cho người trông coi; tượng gỗ ở sát nền dễ bị ẩm và mối hơn tượng trên cao.
- Chụp ảnh khi được phép, ghi lại số lượng, màu sắc, chất liệu để so sánh giữa các nơi bạn đi qua.
Câu hỏi thường gặp
Hạ ban trong đền, phủ là gì?
Hạ ban là ban thờ đặt ở tầng thấp nhất, thường dưới gầm ban thờ chính hoặc ban Công đồng. Ở nhiều đền, phủ Bắc Bộ, đây là chỗ thờ Quan Ngũ Hổ và Ông Lốt. Cách bày cụ thể mỗi nơi một khác, nên hỏi người trông coi khi muốn tìm hiểu.
Năm ông hổ ở hạ ban có ý nghĩa gì?
Theo cách hiểu phổ biến, năm con hổ năm màu ứng với năm phương: vàng ở trung tâm, xanh phương Đông, đỏ phương Nam, trắng phương Tây, đen phương Bắc. Đây là cách phối theo quan niệm cổ phương Đông, giúp người xem nhận ra bộ Ngũ Hổ.
Ông Lốt là gì?
Ông Lốt, hay Quan Lốt, là cách gọi đôi rắn được thờ ở hạ ban nhiều đền, phủ, thường một xanh một trắng, cuộn khoanh, đầu ngẩng. Tích truyện về đôi rắn này có nhiều dị bản giữa các vùng, thường gắn với miền sông nước.
Vì sao tượng hổ ở đền trông hiền chứ không dữ?
Thợ dân gian Việt thường cách điệu hổ với đầu to, mắt tròn, miệng cười nhe nanh, thân tròn. Lối tạo hình này gần với hổ trong tranh Đông Hồ, Hàng Trống, vừa oai vừa ngộ, phản ánh cách người làng nhìn con hổ như vị canh giữ quen thuộc hơn là con thú đáng sợ.
Ban Sơn Quân ở đình Nam Bộ thờ gì?
Sơn Quân là cách gọi tôn kính dành cho hổ. Ban Sơn Quân trong đình Nam Bộ thường có tượng hoặc tranh hổ, thường đơn lẻ, không theo bộ năm màu. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tục này gắn với ký ức thời khai hoang, khi người đi mở đất sống gần rừng.
Tượng ở hạ ban thường làm bằng chất liệu gì?
Phổ biến là gỗ sơn màu, ngoài ra có tượng đất nung, gốm, xi măng sơn, ở nơi mới có thể là composite. Vì đặt sát nền, tượng gỗ ở hạ ban dễ bị ẩm và mối, nên cần được người trông coi kiểm tra thường xuyên hơn tượng trên cao.
