Một chuyến thăm làng tạc tượng hay làng đúc đồng có ích nhất khi bạn biết trước mình muốn xem gì, đi vào lúc nào, mang theo gì, nên hỏi thợ điều gì và cần tránh những gì để không làm phiền người đang làm việc. Làng nghề không phải khu du lịch dựng sẵn; đó là nơi người ta kiếm sống mỗi ngày.
Bài này dành cho người đi một mình, gia đình có con nhỏ, giáo viên đưa học sinh đi thực tế, hay người viết nội dung văn hoá cần tư liệu. Bài gom các gợi ý chung cho nhiều làng, không đi vào riêng làng nào và không giới thiệu xưởng cụ thể. Các làng cụ thể như Sơn Đồng, Bảo Hà, La Xuyên, Tống Xá, Ngũ Xã, Phước Kiều được kể trong các bài riêng cùng chuyên mục.
Chọn làng và chọn thời điểm
Trước hết, hãy xác định bạn muốn xem gì. Nếu muốn thấy tượng gỗ ra đời, hãy chọn làng tạc gỗ; nếu muốn xem lửa lò và kim loại, hãy chọn làng đúc. Muốn hiểu cả chuỗi, bạn có thể ghép một làng tạc với một làng dát vàng hoặc một vùng trồng sơn trong cùng chuyến đi. Đi ít làng mà xem kỹ thường đáng hơn đi nhiều làng mà chỉ lướt qua.
Thời điểm cũng quan trọng. Những tháng cuối năm âm lịch, nhiều xưởng bận rộn giao hàng cho đình chùa và gia đình trước Tết, thợ ít thời gian tiếp khách. Mùa nồm ẩm đầu năm lại là lúc sơn ta khô tốt, nhiều xưởng tập trung sơn thếp. Ngày giỗ tổ nghề hay hội làng là dịp xem được không khí cộng đồng, nhưng không phải lúc xem thợ làm việc.
Với làng đúc, ngày rót đồng không cố định, phụ thuộc vào tiến độ khuôn. Nếu bạn muốn xem cảnh rót, cần hẹn trước và chấp nhận có thể lịch thay đổi. Dù đi lúc nào, gọi điện hỏi trước chính quyền xã, ban quản lý di tích hoặc người quen ở làng luôn tốt hơn đến bất ngờ.
Về thời lượng, nửa ngày cho một làng là vừa đủ để đi vài xưởng, ghé đình chùa và trò chuyện với một hai người thợ mà không vội. Nếu ghép hai làng trong một ngày, hãy tính thêm thời gian di chuyển trên đường làng nhỏ, nhiều đoạn xe lớn không vào được. Đi sớm buổi sáng thường dễ gặp thợ đang làm việc hơn đi vào giữa trưa, khi nhiều xưởng nghỉ.
Mang theo gì
Đồ đạc cho một chuyến thăm làng nghề không nhiều, nhưng vài thứ dưới đây giúp bạn đi thoải mái và an toàn hơn.
- Giày kín mũi, đế bám: sàn xưởng có phoi gỗ, mảnh kim loại, đất khuôn, có chỗ trơn.
- Áo dài tay, quần dài: tránh chạm phải sơn ướt, bụi, tia lửa; cũng là cách ăn mặc lịch sự khi vào đình chùa trong làng.
- Khẩu trang tốt: bụi gỗ ở làng tạc và khói ở làng đúc có thể làm khó chịu, nhất là với người có bệnh hô hấp.
- Sổ ghi chép và bút: thợ nói nhiều từ nghề hay, ghi lại ngay sẽ không quên.
- Máy ảnh hoặc điện thoại, nhưng tắt đèn flash từ trước.
- Nước uống, mũ, áo mưa nhẹ: nhiều làng không có hàng quán ngay gần xưởng.
- Một ít tiền mặt nếu bạn định mua đồ nhỏ ủng hộ xưởng; không nên mặc cả quá gắt với sản phẩm thủ công.
Với trẻ nhỏ, hãy chuẩn bị thêm đồ chơi hoặc sách để các em không chạy nhảy trong xưởng, và dặn trước về những chỗ không được lại gần.
Xem gì để hiểu nghề
Xem các chặng khác nhau. Đừng chỉ đứng ở một xưởng. Mỗi nhà có thể đang ở một chặng: nhà đục thô, nhà làm mặt, nhà sơn, nhà thếp. Ghép lại, bạn thấy trọn hành trình của một sản phẩm.
Xem đồ nghề. Bộ đục của thợ tạc, các loại búa, kìm, khuôn ở làng đúc nói rất nhiều về nghề. Hỏi tên từng thứ là cách mở chuyện dễ nhất. Nhiều dụng cụ do chính thợ tự chế hoặc đặt rèn riêng, mỗi chiếc gắn với một thói quen tay của người dùng.
Xem sản phẩm dở dang. Tượng chưa sơn cho thấy rõ đường đục, mối ghép, cách thợ xử lý gỗ. Khuôn đúc đã phá cho thấy cấu tạo bên trong. Những thứ này thường lý thú hơn sản phẩm hoàn thiện bày ở cửa hàng, vì chúng cho thấy những gì lớp sơn và lớp vàng sau này sẽ che đi.
Xem tượng cũ trong đình chùa làng. Hầu hết làng nghề có đình, chùa với tượng và đồ thờ cũ. So tượng cũ với tượng mới ở xưởng giúp bạn thấy nghề thay đổi ra sao qua các thế hệ.
Xem nơi thờ tổ nghề. Nếu được phép, hãy ghé nơi thờ tổ. Đó là chỗ ký ức nghề được giữ rõ nhất, và người trông coi thường biết nhiều chuyện.
Nên hỏi thợ gì, và nên tránh hỏi gì
Câu hỏi đúng mở ra cuộc trò chuyện; câu hỏi sai làm người thợ khép lại. Bảng dưới gợi ý một số cặp câu hỏi.
| Nên hỏi | Vì sao | Nên tránh | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Anh chị học nghề từ ai, từ bao giờ? | Mở chuyện về gia đình, thầy, truyền thống | Cái này bán bao nhiêu? (ngay câu đầu) | Dễ biến cuộc gặp thành mặc cả |
| Công đoạn nào khó nhất? | Thợ thích kể phần mình tự hào | Sao không dùng máy cho nhanh? | Nghe như chê cách làm của họ |
| Gỗ, sơn, đồng lấy ở đâu? | Hiểu mạng lưới nguyên liệu | Bí quyết pha hợp kim là gì? | Đó là tài sản riêng của gia đình |
| Tượng này làm cho nơi nào? | Hiểu mục đích, bối cảnh của tượng | Xưởng bên cạnh làm có tốt không? | Đặt thợ vào thế phải chê đồng nghiệp |
| Con cháu có theo nghề không? | Hiểu chuyện giữ nghề | Tượng này có linh không? | Thợ không phải người phán chuyện tâm linh |
Nếu thợ đang bận, hãy hỏi ngắn hoặc hẹn lúc khác. Một lời cảm ơn khi ra về, một món đồ nhỏ mua ủng hộ nếu bạn thích, là cách đáp lại thời gian họ đã dành cho bạn.
An toàn trong xưởng: những điều không thoả hiệp
Xưởng tạc có máy cưa, máy bào, máy đục chạy bằng điện, lưỡi rất sắc, và phoi gỗ bắn ra. Xưởng đúc có lò nhiệt độ cao, kim loại nóng chảy, khuôn nặng, cầu trục treo vật nặng. Xưởng sơn có sơn ta có thể gây dị ứng. Vì vậy bạn chỉ vào nơi chủ xưởng cho phép, đứng đúng chỗ được chỉ, không tự ý cầm dụng cụ hay bật máy.
Với trẻ em, người lớn phải nắm tay hoặc giữ sát. Đừng để trẻ chạm vào tượng đang sơn, nhặt mảnh kim loại hay lại gần khu lò. Giáo viên đưa học sinh đi nên chia nhóm nhỏ, mỗi nhóm có người lớn đi kèm, và thống nhất trước với xưởng về số người vào cùng lúc.
Khi chụp ảnh, tuyệt đối không dùng đèn flash trong lúc thợ đang thao tác với máy hay rót đồng; một ánh chớp có thể làm người thợ giật mình. Không đứng chắn lối đi, nhất là đường khiêng vật nặng. Nếu thấy mình bắt đầu khó thở vì bụi hay khói, hãy ra ngoài ngay. An toàn của bạn và của người thợ quan trọng hơn mọi bức ảnh.
Mua đồ ở làng nghề và mang về cái gì
Nhiều người muốn mua một món đồ làm kỷ niệm. Điều nên nhớ là sản phẩm thủ công thật có giá tương xứng với công làm; mặc cả quá gắt vừa làm thợ buồn vừa khuyến khích hàng làm vội. Nếu ngân sách hạn chế, một món nhỏ làm kỹ thường đáng hơn một món to làm ẩu. Bạn có thể xem thêm tượng và vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy để biết trước nên hỏi những gì.
Hãy hỏi rõ món đồ làm bằng gì, làm bằng tay hay có dùng máy, sơn gì, bảo quản thế nào. Người bán đàng hoàng sẽ trả lời thẳng. Với tượng thờ, nếu định mang về đặt lên ban thờ, bạn nên hỏi thêm người trong gia đình hoặc nhà chùa quen về lệ an vị theo nếp nhà mình; bài này không bàn phần nghi lễ.
Món quà giá trị nhất mang về từ làng nghề nhiều khi không phải đồ vật mà là hiểu biết: tên một loại đục, câu chuyện về tổ nghề, cách người thợ nhìn một khuôn mặt tượng. Ghi lại những điều ấy, chia sẻ với con cháu, với học trò, là cách bạn góp phần giữ nghề mà không tốn đồng nào. Nếu có thể, hãy quay lại làng vào một dịp khác, ở một mùa khác: lần thứ hai bao giờ cũng thấy được nhiều hơn lần đầu, và người thợ cũng cởi mở hơn với người khách đã quen mặt.
Gợi ý cho giáo viên và người viết nội dung
Với giáo viên, chuyến thăm làng nghề là bài học sống động về lịch sử, mỹ thuật và lao động. Trước chuyến đi, hãy cho học sinh xem ảnh tượng cổ trong đình chùa và đặt câu hỏi để các em tìm câu trả lời tại làng: gỗ gì, mất bao lâu, ai làm phần mặt. Sau chuyến đi, cho các em vẽ lại hoặc viết về một người thợ đã gặp, sẽ giúp bài học ở lại lâu hơn.
Với người viết nội dung văn hoá, làng nghề là nguồn tư liệu quý nhưng cần xử lý cẩn thận. Hãy ghi rõ lời kể là của ai, phân biệt truyền thuyết với sự kiện có tư liệu, không đẩy những con số chưa kiểm chứng như "nghìn năm tuổi", "duy nhất cả nước". Xin phép trước khi đăng ảnh có mặt người, và tránh quảng cáo một xưởng mà chê xưởng khác.
Với cả hai, thái độ quan trọng nhất là tôn trọng. Người thợ chia sẻ nghề với bạn vì muốn nghề được hiểu đúng. Kể lại chính xác, tôn trọng những điều họ không muốn công khai, và gửi lại họ ảnh hay bài viết sau chuyến đi, là cách để lần sau làng còn mở cửa cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Có cần xin phép trước khi vào xưởng ở làng nghề không?
Nên xin phép. Xưởng là nơi làm việc và cũng thường là nhà ở. Bạn có thể hỏi trực tiếp chủ xưởng khi đến cửa, hoặc liên hệ trước qua chính quyền xã, ban quản lý di tích. Đoàn đông người thì càng nên hẹn trước.
Đưa trẻ nhỏ đi thăm làng đúc đồng có an toàn không?
Có thể, nếu người lớn giữ trẻ sát bên và chỉ đứng ở khu vực chủ xưởng cho phép. Không để trẻ lại gần lò, khuôn đang rót, máy mài hay sơn ướt. Với trẻ rất nhỏ, nên xem từ xa hoặc chọn xưởng có khu trưng bày riêng.
Chụp ảnh thợ đang làm việc có được không?
Hãy hỏi trước. Nhiều thợ vui lòng, nhưng có người không muốn bị chụp hoặc không muốn mẫu riêng bị chụp lại. Khi được phép, tắt đèn flash và không đứng chắn lối. Nếu định đăng lên mạng, nên hỏi thêm về việc công khai.
Nên mua gì ở làng tạc tượng làm kỷ niệm?
Một món nhỏ làm kỹ thường đáng hơn một món lớn làm vội. Hỏi rõ chất liệu, cách làm, cách bảo quản. Tượng thờ thì nên bàn với gia đình hoặc nhà chùa quen về nếp an vị trước khi đặt lên ban thờ.
Đi thăm làng nghề vào mùa nào là đẹp nhất?
Không có mùa tốt nhất cho mọi làng. Cuối năm âm lịch xưởng bận giao hàng; mùa ẩm đầu năm là lúc sơn thếp nhiều; dịp hội làng hay giỗ tổ có không khí cộng đồng. Hãy chọn theo điều bạn muốn xem và hỏi trước địa phương.
Có thể tự tay thử đục gỗ ở làng nghề không?
Một số xưởng có hoạt động trải nghiệm cho khách, thường với gỗ và dụng cụ đã chuẩn bị an toàn. Nếu xưởng không tổ chức, bạn không nên đề nghị cầm dụng cụ của thợ, vì đục rất sắc và đồ nghề là vật riêng của họ.
