Một pho tượng gỗ sơn son thếp vàng theo lối cổ truyền mang trên mình nhiều lớp sơn ta chồng lên nhau: bó hom để vá mộng và vết nứt, lớp hom để làm phẳng bề mặt, nhiều lượt sơn lót xen kẽ với mài, rồi đến lớp sơn son màu đỏ hoặc lớp sơn cầm để thếp vàng. Mỗi lớp phải khô hẳn, được mài phẳng rồi mới đến lớp sau, và sơn ta chỉ khô khi được ủ trong không khí ẩm.
Bài tả từng lớp theo thứ tự, giải thích vật liệu và lý do kỹ thuật đằng sau. Tên gọi các lớp mỗi làng nói hơi khác, số lượt sơn cũng tuỳ yêu cầu từng pho tượng; ở đây là khung chung để bạn hiểu. Bài không hướng dẫn tự sơn tượng: nhựa sơn sống gây dị ứng da mạnh, và tượng thờ, tượng di tích cần thợ có nghề.
Sơn ta là gì và khác sơn công nghiệp ở đâu
Sơn ta là nhựa của cây sơn, loài cây được trồng nhiều ở vùng trung du phía bắc, nổi tiếng nhất là vùng Phú Thọ. Người ta rạch vỏ cây, hứng lấy dòng nhựa trắng đục chảy ra, nhựa gặp không khí chuyển dần sang nâu rồi đen. Nhựa này để lắng trong thùng sẽ tách thành nhiều tầng: tầng trên trong và quý nhất, tầng dưới đục hơn, lẫn nhiều nước và tạp chất. Thợ dùng mỗi tầng cho một việc.
Khác với sơn công nghiệp khô do dung môi bay hơi, sơn ta khô nhờ một phản ứng hoá học trong chính nhựa sơn, cần độ ẩm cao và nhiệt độ vừa phải. Khi đã khô, màng sơn ta rất cứng, chịu ẩm, chịu nhiệt khá tốt và bám chắc vào gỗ. Đó là lý do tượng chùa, hoành phi, câu đối sơn ta có thể bền hàng trăm năm nếu được giữ ở nơi khô ráo, thoáng mát.
Nhược điểm của sơn ta là khó làm, khô chậm, cần nhiều công mài và gây dị ứng cho người tiếp xúc. Vì vậy từ thế kỷ 20, sơn công nghiệp và sơn điều được dùng nhiều cho đồ thờ giá rẻ. Hai loại nhìn mới làm thì khá giống nhau, khác nhau rõ dần theo thời gian: sơn công nghiệp dễ phồng, bong mảng, ngả màu nhanh hơn trong môi trường khói hương.
Từ nhựa sống đến các loại sơn chín
Trước khi lên tượng, nhựa sơn sống phải qua chế biến. Thứ tự dưới đây là khung chung theo cách nghề sơn ta vẫn làm:
- Lọc và để lắng: nhựa sống lọc qua vải để bỏ vỏ cây, côn trùng, rồi để lắng thành tầng. Phần sơn ở đáy, nhiều nước và cặn, thường dùng cho lớp bó, lớp hom.
- Đánh sơn: sơn ở tầng tốt được khuấy liên tục nhiều giờ trong chậu, có nơi phơi dưới nắng nhẹ hay hơ lửa, để nước bay bớt và sơn đồng nhất. Sơn sau khi đánh gọi là sơn chín.
- Pha thành sơn cánh gián: sơn chín trộn với nhựa thông theo tỷ lệ riêng của từng thợ, cho màu nâu cánh gián trong, bóng. Đây là nền để pha nhiều loại sơn màu.
- Pha sơn son: sơn cánh gián trộn với bột son màu đỏ cho ra sơn son. Son cổ truyền là son thần sa, một khoáng chất chứa thuỷ ngân, nên ngày nay nhiều nơi chuyển sang chất màu khác an toàn hơn.
- Sơn then: sơn chín được xử lý để cho màu đen sâu, dùng cho những mảng tóc, mắt hoặc nền tối trên đồ thờ.
Mỗi thợ giữ "bài" pha sơn riêng, tỷ lệ nhựa thông, thời gian đánh, cách thử độ chín. Đó là phần kinh nghiệm khó truyền bằng chữ nhất của nghề, và cũng là lý do màu sơn son của mỗi xưởng có sắc độ khác nhau.
Bó hom: vá mộng, vết nứt và mắt gỗ
Khi nhận tượng từ thợ tạc, việc đầu tiên của thợ sơn là bó hom. Những chỗ ghép mộng giữa tay với thân, giữa thân với toà sen, những vết nứt chân chim và mắt gỗ đều là điểm yếu: gỗ co ngót theo mùa, vết nối hở ra, sơn bên trên nứt theo. Thợ quét sơn sống trộn với vật liệu độn mịn vào các chỗ đó, rồi dán phủ lên một lớp giấy bản hoặc vải mỏng.
Giấy bản và vải giống như lớp "băng" giữ cho mạch nối không tách ra, giúp lớp sơn bên trên liền một khối. Trên những pho tượng cổ bị bong sơn, bạn đôi khi thấy lớp vải mỏng màu nâu sẫm lộ ra ở cổ tay, nách, đường ghép toà sen. Đó là dấu vết của công đoạn bó hom, không phải vết vá về sau.
Với tượng lớn, thợ có thể bó cả những mảng rộng chứ không chỉ chỗ ghép, nhất là ở phần đầu và mặt, nơi cần bề mặt ổn định nhất. Sau khi bó, tượng được ủ cho sơn khô hẳn rồi mới sang lớp hom.
Lớp hom và công mài: phần việc chiếm nhiều thời gian nhất
Sau bó hom, thợ phủ lớp hom lên toàn bộ bề mặt tượng. Hom là sơn trộn với đất thật mịn hoặc bột độn đã giã, rây kỹ, đặc như hồ. Lớp này lấp kín những lỗ thớ gỗ li ti, những vết đục còn sót, biến bề mặt gỗ vốn có thớ thành một lớp da liền mịn. Ở những chi tiết nhỏ như búi tóc, ngón tay, thợ phải quét hom thật mỏng để không lấp mất nét đã tạc.
Khi hom khô, công việc mài bắt đầu. Thợ mài bằng đá mài, giấy ráp, có nơi dùng lá cây nhám hoặc than mịn tuỳ lớp, thường mài ướt để bụi không bay và bề mặt mịn hơn. Mài phẳng mặt ngực thì dễ; mài trong lòng bàn tay, giữa các ngón, theo đường nếp áo thì cần những miếng mài được gọt riêng cho vừa từng khe.
Mỗi lượt sơn lót sau đó lặp lại chu kỳ quét, ủ, mài. Người trong nghề nói tượng đẹp nhờ "công mài" chứ không nhờ "công quét": sơn quét vụng còn mài lại được, còn mài ẩu thì mọi lớp bên trên đều lộ khuyết điểm. Trên tượng cổ, độ phẳng mịn của lớp sơn dưới vàng là một trong những dấu hiệu giới nghiên cứu dùng để nhận ra bàn tay của xưởng giỏi.
Các lớp trên một pho tượng sơn son thếp vàng
Bảng dưới gom các lớp từ trong ra ngoài. Số lượt mỗi lớp thay đổi tuỳ xưởng và tuỳ yêu cầu; tượng làm kỹ có thể có hàng chục lượt sơn và mài.
| Lớp | Vật liệu chính | Mục đích | Sau lớp này làm gì |
|---|---|---|---|
| Bó hom | Sơn sống, vật liệu độn mịn, giấy bản hoặc vải | Giữ mộng, che vết nứt, mắt gỗ | Ủ khô, mài sơ |
| Hom | Sơn trộn đất mịn hoặc bột độn | Lấp lỗ thớ, làm phẳng toàn bề mặt | Ủ khô, mài kỹ |
| Sơn lót | Sơn chín pha loãng hoặc sơn thí | Tạo nền kín, đều, bám chắc | Mỗi lượt đều ủ rồi mài |
| Sơn son hoặc sơn then | Sơn cánh gián pha son, hoặc sơn đen | Tạo màu cho những mảng không thếp | Ủ khô, có thể đánh bóng |
| Sơn cầm | Sơn pha để làm chất kết dính | Giữ lá vàng, lá bạc | Thếp khi sơn vừa se |
| Thếp và phủ | Lá vàng, lá bạc, lớp phủ hoàng hoặc quang dầu | Ánh kim và bảo vệ bề mặt | Hoàn thiện, giao tượng |
Nhìn bảng sẽ thấy phần lớn thời gian của thợ sơn không nằm ở việc quét sơn mà ở việc chờ và mài. Mài là để bề mặt phẳng tuyệt đối trước lớp sau; một gợn nhỏ ở lớp lót sẽ hiện rõ khi thếp vàng, vì lá vàng phản chiếu ánh sáng và làm lộ mọi chỗ lồi lõm.
Ủ sơn: vì sao sơn ta cần ẩm mới khô
Người mới nghe thường thấy lạ khi biết sơn ta cần không khí ẩm để khô. Nhựa sơn chứa những chất phản ứng với oxy nhờ một loại men có sẵn trong nhựa, và men này chỉ hoạt động tốt khi độ ẩm cao. Không khí hanh khô thì sơn để mãi vẫn dính tay; trời ẩm vừa phải thì sơn se mặt rồi cứng dần.
Vì vậy thợ sơn có buồng ủ hoặc tủ ủ, là một không gian kín, có khi chỉ là gian nhà nhỏ hay chiếc tủ gỗ, trong đó đặt chậu nước hoặc vẩy nước lên vách để giữ ẩm. Tượng sau mỗi lượt sơn được đưa vào ủ, đến khi khô mới mang ra mài. Mùa xuân nồm ẩm ở miền Bắc được nhiều thợ coi là mùa sơn thuận; mùa hanh khô thợ phải chăm buồng ủ kỹ hơn.
Thời gian ủ mỗi lượt từ một đến vài ngày, tuỳ độ dày lớp sơn và thời tiết. Nhân với hàng chục lượt, bạn sẽ hiểu vì sao sơn một pho tượng theo lối cũ có thể kéo dài nhiều tuần, lâu hơn cả thời gian tạc. Làm vội, chưa khô đã sơn chồng, là nguyên nhân thường gặp khiến lớp sơn về sau phồng, nhăn hoặc bong.
Sơn ăn và những điều cần biết khi đến xưởng sơn
Nhựa sơn sống chứa chất gây viêm da dị ứng mạnh, dân gian gọi là "sơn ăn". Người tiếp xúc lần đầu có thể bị ngứa, nổi mẩn đỏ, sưng ở tay, mặt, kéo dài nhiều ngày; có người phản ứng nặng hơn. Thợ lâu năm thường quen dần, nhưng vẫn đeo găng, mặc áo dài tay và giữ sơn khỏi da. Người đến xem xưởng không nên chạm vào tượng đang sơn dở hay chậu sơn.
Nếu chẳng may bị sơn dính vào da, cách an toàn là rửa sạch sớm bằng xà phòng và nhiều nước, không dùng xăng dầu chà xát mạnh, và đi khám khi phản ứng lan rộng hay sưng nhiều. Mọi mẹo dân gian chỉ nên coi là chuyện kể; dị ứng nặng là việc của thầy thuốc.
Sơn ta khi đã khô hẳn thì không còn gây dị ứng như lúc sống, vì vậy tượng thờ hoàn thiện đặt trong nhà không có gì đáng lo. Riêng tượng cũ dùng son thần sa thì không nên mài, cạo lớp sơn để bụi bay vào không khí. Khi cần tu sửa, việc đó thuộc về thợ chuyên nghiệp, còn với tượng ở đình chùa thì do ban quản lý và cơ quan văn hoá quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Sơn ta khác sơn điều thế nào?
Sơn ta là nhựa cây sơn, khô nhờ phản ứng cần độ ẩm, màng sơn cứng và bền. Sơn điều chế từ dầu vỏ hạt điều, khô theo cơ chế khác, dễ làm và rẻ hơn. Mới sơn nhìn khá giống, khác nhau rõ dần theo thời gian.
Một pho tượng phải sơn bao nhiêu lớp?
Không có con số cố định. Tượng làm kỹ có thể qua hàng chục lượt sơn và mài, gồm bó hom, hom, nhiều lượt sơn lót, rồi sơn son hoặc sơn cầm để thếp. Tượng làm nhanh thì ít lượt hơn và kém bền hơn.
Vì sao lớp sơn tượng cũ bị nứt như mạng nhện?
Gỗ bên trong co giãn theo độ ẩm qua nhiều mùa, còn lớp sơn cứng không giãn theo kịp nên nứt thành mạng nhỏ. Lớp sơn làm vội, không ủ đủ, hoặc tượng đặt nơi nóng ẩm thất thường cũng nứt nhanh hơn.
Sơn son có màu đỏ từ đâu?
Màu đỏ đến từ bột son trộn vào sơn cánh gián. Theo lối cổ, son là son thần sa, khoáng chất chứa thuỷ ngân cho màu đỏ tươi bền. Ngày nay nhiều xưởng dùng chất màu khác, sắc đỏ vì vậy cũng khác nhau giữa các nơi.
Tượng thờ sơn ta trong nhà có gây dị ứng không?
Sơn ta khi đã khô hẳn thì rất ít gây dị ứng, tượng hoàn thiện đặt trong nhà dùng bình thường. Chỉ nhựa sơn sống hoặc sơn chưa khô mới gây "sơn ăn". Người có cơ địa nhạy cảm nên tránh chạm vào tượng mới sơn xong.
Có thể tự sơn lại tượng thờ cũ ở nhà không?
Không nên tự làm với sơn ta vì nguy cơ dị ứng và dễ làm hỏng lớp sơn gốc. Tượng gia đình nên nhờ thợ có nghề xem trước; tượng ở đình chùa, di tích thì việc sơn sửa phải qua ban quản lý và cơ quan văn hoá.
